Дэлхийд анх удаа Монголд “ГАЛАЙХАН” хэмээх Хөөмэйн дуурь тавигдах гэж байна. Тус дуурийг СУИС-ийн “Оюутан” театрт тоглох юм.
“…Монгол хөөмэйн бие даасан уран бүтээлтэй болчох юм сан…” хэмээн манай нэрт хөөмэйч, Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн Б.Одсүрэн багш анх санаачлан, үүнийг нь СУИС-ийн Хөөмэй урлагийн сургуулийн захирал, дэд профессор Г.Ганцэцэг нар дэмжин “Гал олсон жил” хэмээх төслийг эхлүүлжээ. Ийнхүү тэд “Гал олсон жил” хэмээх зохиол бичихийг Чоно багшдаа санал болгосон аж.
Тэрээр энэ тухайд ”Галыг анх хүн олж байгаа үйл явдлыг, хөөмэйгээр илэрхийлэх ёстой. Бүх үйл явдлыг 50 минутад багтаана…” гэсэн тэдний анхны хүсэлтийг ихэд бодсоны эцэст миний бие “…Та бидний өвөг дээдэс маань байгалийн галаас хараат байснаа болин, галыг анх ноцоон асааж, эзэмшиж байгааг харуулсан…” энэхүү “Галайхан” хэмээх 3 бүлэг 7 үзэгдэл өгүүлэх дуурийн цамналыг (цомнол) бичиж өгөв. “Гал олсон жил”-ийг, “Галайхан” дуурь болгох сэдлийг чухамдаа ингэж эхэлсэн юм. Цамналыг маань ч, энэ төслийнхөн ихэд олзуурхан хүлээж авсан төдийгүй “Галайхан”-ыг намайг өөрөө найруулах саналыг тавьсанаар бид нөр их ажилдаа хоёрдугаар сарын дундаас ханцуй шамлан орцгоосон билээ.
“Галайхан” дуурийн хөгжмийг, хөгжмийн зохиолч (Хөсөгтөн хамтлагийн ахлагч) Д.Ариунболд бичиж, найрал дууны удирдаачаар Н.Дашбямба ажилласан байна. Бүжгийн найруулгыг нэрт балетмастер Р.Туяацэцэг дэглэн дэвсэж, ерөнхий зураачаар Б.Нямхүү ажиллажээ. Хөөмэйн их багш Б.Одсүрэн, С.Загд-Очир, Н.Санжаадорж нар хөөмэйн ангийн оюутнууд хичээл зүтгэлээ дайчлан ажиллацгаасан гэдгийг уран бүтээлчид онцолж байлаа. Хөөмэйч А.Ундармаа, Ч.Баяржаргал, Д.Золзаяа, Д.Шижирмаа нар дуурьт уригдан оролцож байна. Завханаас мөн хөөмэйчид хүрэлцэн ирж, түрлэг нэмцгээх аж.
Ийнхүү Чоно багш цааш дурдахдаа “Монголчууд Та бид дэлхийтэй ингэж л ярилцах ёстой. “Дэлхийн хөгжмийн түүхэнд Монгол Улсын хөгжмийн зохиолч бичсэн гэгдэх бүтээлийг л хийх юм сан. Энэ л миний амьдралын үнэ цэнэ…” хэмээсэн Ц.Нацагдоржийнхоо тэр их итгэл үнэмшил, хүсэл тэмүүллийг шавь нар нь ингэж л үргэлжлүүлэн бүтээж туурвих ёстой…” хэмээгээд дуурийн үйл явдлын талаар товч тайлбар өгөв.
Тэрээр “Гал гэдэг, “намайг олоод аваарай” гээд хаа нэгтээ хэвтэж байдаг юм биш л дээ. Хог дээрээс хөсрий түрийвч олдог шиг эд, биш. Галыг асаадаг л юм. Тиймээс л бид энэ дуурьтаа, галыг анх асаасан хэрэг. Асаах асаахдаа бүр, одоогоос 40 мянган жилийн өмнө асаалгасан. Ийм л үйл явдлаар дуурь өрнөж байгаа. Чоноо, “…40 мянган жилийн өмнөх homosapiens-ууд гал асаахтай манатай бүдүүлэг, бараг “сармагчингаараа байсан”. Чи юу донгосоод байнаа л…” гэж, бүү боорлоцгоогоорой. Дэлхийн түүхээс уншсан ч, барууны эрдэмтэдийн дүгнэлтээс үзсэн ч, өнөөгийн хүн төрөлхтний өвөг homosapiens-ууд одоогоос 40 мянган жилийн өмнө галыг анх асааж эзэмшин, байгалийн галаас хараат байхаа больсон байдаг юм. Тэгэхээр, Монголчууд Та бидний өвөг язгуурын тэр хүмүүс ч бас л тэр үед галыг өөрсдөө асаагаад явцгааж байсан хэрэг. “Галайхан” дуурь бас хүний хэл яриа, дуу хуур, дэвсэл их бүжигтэй. Яагаад гэвэл “…40 мянган жилийн тэртээд хүн төрлөхтний ирээдүй лүү хийсэн аугаа үсрэлт болох орчин үеийн хэл яриа үүссэн…” гэж Адам Харт Дэвисийн “Дэлхийн түүх” номонд бичээстэй байдаг юм. “…Хэл, хөгжим хоёр нь хоорондоо холбоотой төдийгүй, нэгэн зэрэг хөгжсөн…” хэмээн, Дорлинг Киндерслей Лондонгийн “Хөгжмийн түүх” номонд бичигдсэн байдаг. “…Эр эмийн харилцаанаас анх, хөгжмийн сэдлэг гарсан…” ч гэж бичээтэй бий.
Тиймээ, 40 мянган жилийн өмнө ирээдүй лүү хийсэн аугаа хоёр үсрэлт болсны нэг нь хэл яриа, нөгөө нь галыг анх асаан бүрэн эзэмшсэн явдал билээ. Эндээс л хүн төрөлхтний түүх эхэлж, соёл иргэншлийн үүд хаалга нь нээгдсэн юм. Бидний “Галайхан” дуурь одоогоос яг 40 мянган жилийн өмнөх үйл явдлаар эхэлсний учир энэ” гэв.
Галайхан гэдэг үгийн учрыг мөн тайлбарлав. Гал гэдэг үг нь ч, гал тахих ёс нь ч Персээс эхлэн Монголд дэлгэрсэн, Махгал бурхны нэрнээс, гал гэдэг үг үүссэн гэх зэргээр судлаачдын ишилж цэцэлсэн олон тайлбар байдаг аж. Харин энэхүү уран бүтээл бол галын их соёл уламжлалтай, галаа шүтэж дээдэлж ирсэн нүүдэлчин Монгол хөрс шороон дээрээ галаа түлж бадраан, хөөмэйлсэн монгол үндэстний дуурь ажээ. Чухамдаа, галын судрууд дахь “Гала Хан” гэсэн үгийг Ц.Дамдинсүрэн гуайн Галайхан гэж эрэмбэлснээр нь, шууд хэрэглэсэн юм байна. Эрдэмтэдийн тунгааснаас авч үзвэл Галайхан гэдэг нь Галын хаан гэсэн үг биш, Галын эзэн гэсэн үг юмсанж. Өвөг Монголчуудын үлгэр домогийн сэтгэлгээгээр галын олон судруудын өгүүлэмжээр бол гал нь харанхуйг гийгүүлж, хүйтэн цэвдэгийг гэсгээн дулаацуулах мөн чанартай төдийгүй, тэнгэр газрын элч, эд хөрөнгийг арвижуулан бадрааж, өвчин зовлон алив саад бэрхшээлээс гэтэлгэн, аливаа азар бузраас ариутган илааршуулах шид увидастай гэнэ. Тиймээс энэхүү азар бузрын ертөнцдөө гавлагдан гинжлэгдэж, галгүй тэр харанхуйдаа буцаж очиж болохгүйн үнэнийг “Галайхан” дуурь цухас өгүүлэх юм байна. Уран бүтээлчдийн хэлснээр Монголын гал голомтыг гаднаас бус, дотроосоо самарч сандайчин унтраадгийг л “Галайхан” дуурь сануулж, Монгол гал голомтоо өөрсдөө унтрааж самарч болохгүйн чухлыг тэд сануулан хөөмэйлж байгаа юм гэнэ.
Хөөмэйн дуурь нь дэлхийд анх удаа Монголдоо хийгдэж байгааг дахин дуулгая. Ингэхдээ ари, ариозо, дуэт, найрал дуу, бүжиглэх, жүжиглэх, тайз засал гээд дуурьт байдаг бүхий л бүтэц бүрэлдэхүүн уг дуурьт бий. Түүнчлэн хархираа, шахаа, эсгэрээ, найрал хөөмэй гэх мэтээр Монгол хөөмэйн гайхамшиг бүхнээр энэ дуурь бүтжээ. Хөгжим талаасаа бол, бэсрэг гэхээсээ бүрэн хэмжээний дуурийн хэллэг, илэрхийлэмжтэй аж. Өнөөдрийг хүртэл хөөмэй нь дуу, бүжгийн дэвсгэр буюу фон болж ирсэн байдаг. Харин энэ дуурь хөөмэйг дуу, бүжгийн дэвсгэр фон болгохгүй гэсэн зарчмыг баримталсан гэнэ.
Уран бүтээлчид анхны хөөмэй дууриа дуурь гэхээс илүүтэй дуурилга хэмээн даруухнаар тодорхойлж буй юм. “Галайхан” хөөмэйн бэсрэг дуурь буюу дуурилга өнөөдөр 18:00 цагаас тоглогдоно.
