МОНГОЛ УЛСЫН ЗААН, МУГТ, САМБО БӨХИЙН ДЭЛХИЙН АВАРГА,
НИЙСЛЭЛИЙН СПОРТЫН ГАЗРЫН ДАРГА ЖАМБАЛЫН ГАНБОЛД ТАНАА
/Гарт нь хүргэсэн захидал/
Сайн байна уу. Сайхан хаваржиж байна уу?
Бидэнд бие биендээ санах өс хонзон үгүй билээ. Гэтэл 1998 оны намраас буюу МБӨ-г ашиглалтанд орохоос нь өмнө хувьчилж авахаар хөөцөлдөж эхэлснээс чинь тооцвол 20 дахь жилээ маргалдаж, шүүхдэлцэж явна. Энэ бүхэн юунаас үүдэлтэйг эргээд хоёулаа тунгаая.
Монгол бөх хэмээх их өв соёлыг зах зээлийн шуурганд тавиад туучихгүй юмсан гэхдээ бидний хэдэн нөхөд санаа нэгдэн МҮБХ-г үүсгэн байгуулаад улмаар Монгол бөхийг дээдлэх үзлийг дээд шатанд гаргахын тулд өөрийн гэсэн орон сав хэрэгтэйг яс махаараа мэдэрсэн тул “Сааль хураахаар сав хураа” гэсэн алтан зарчмыг барин Монгол бөхийн өргөөг бүтээн босгохоор зүтгэж эхэлсэн минь саяхан мэт санагдавч 26 жилийг ардаа орхисон байна. Гучин хэдтэй бид жаран хэд хүрцгээсэн байна. Зөв юм бүтдэг жамаар бидний зорилго бүтсэн. Бид Монгол бөхийн өргөөг босгохын төлөө 6 жил нойр хоолоо хагаслан зүтгэсэн. Биднээс өмнө ч, хойно ч спортын ордон танхим бүтээн босгосон түүх Монголд байхгүй юм. Үүгээрээ бид бахархдагаа.
Монголын бөхчүүд бөхийн өргөөтэй болон баярлаж байхад чи тэргүүтэй ганц нэг бөхийн сэтгэлд шуналын гал өрвөлзөж эхэлснийг бид мэдээгүй. Бөх хүнээс ийм сэтгэл гарна гэж яаж ч бодох вэдээ. Тэгээд чи Их сургуулийн хоёр муу багшийг хөөж явуулах аян шалтаг хайж эхэлсэн юм билээ л дээ. Аян шалтаг дөрөөг нь бид гаргаад өгсөн. Тэр юу гэвэл Монгол бөхөд 2002 онд хийсэн шинэчлэл. Үүн дээр чи дөрөөлж, хуульч мэргэжилтэй Ц.Дуламсүрэнг өөртөө элсүүлж эх адаггүй хэрүүл тэмцэл, гүжир гүтгэлгийн аян зохиож эхэлсэн дээ.
Ийн тэмцэхдээ бидний Монгол бөхөд хийсэн шинэчлэлийг шалтаг болгосон бөгөөд үүнийгээ төдийлөн явцтай бишийг мэдэж байсан тул олон түмний дургүйцлийг ихээр хүргэх, хүний нэр төрийг амархан унагах хамгийн шилдэг аргыг давхар хэрэглэн “Эд нөхдийн идсэн уусан талаар бидэнд цүнх дүүрэн баримт байна” гэж бөхийн төлөө чармайн зүтгэж явсан хөөрхий биднийгээ гүжирдэн гүтгэж эхэлсэн. Чи энэ гүжрийг 2001 оны 6 дугаар сард зохион байгуулсан ээлжит бус Их эе гэгч дээрээ анх хэлсэн. Хурлын төгсгөлд шударга бөхчүүд “Одоо Нямдорж, Данзан нарын идсэн уусан асуудлыг хэлэлцье. Ганболдоо нөгөө баримтаа гаргаад ир” гэхэд чи хэнэг ч үгүй “Д.Мөнх-Эрдэнийн цүнхэнд байгаа, Мөнх-Эрдэнэ юманд явчихсан байна” гэж хэлээд өнгөрсөн билээ. Д.Мөнх-Эрдэнэ хурлаас гараад явсан байсныг чи тийнхүү овжноор ашигласан. Тэр явдал тэгээд өнгөрсөн юм гэхэд чи өнөөдөр хүртэл тэр баримтаа гаргаад ирэхгүй биднийг “өршөөгөөд” байдгийн учир юу вэ?
Та нарын сэтгэлд шуналын гал өрвөлзөж эхэлсний үйл хэргийн нотолгоо нь чиний байгуулсан “Хасуу” гэх бөхийн холбоо гэгчийг байгуулан МҮБХ-ноос өрх тусгаарласнаа зарлаж “Нэг жилийн дараа гэхэд Хасуу бөхийн холбоонд бүх бөхчүүд нэгдэн МҮБХ татан буугдаж, МБӨ Хасуу бөхийн холбоонд шилжин ирнэ” ил тодоор бардамнан мэдэгдэж байсан билээ. Өөрөөр хэлбэл чиний тэр холбоо мундаг ажиллаад бөхчүүдийг татчихаар бидний холбоо хэрэггүй болж чи Бөхийн өргөөг авах байсан. Гэвч чи тэгж ажиллаж чадаагүй. Энэ бол ярих ба хийхийн хооронд ихээхэн ялгаа байдгийг чамд ухааруулсан амьд түүх. Чиний хамтран зүтгэгч Д.Амгаа нэгэн ахмад бөхөд “Та юу ч ойлгохгүй байна. Одоо Монголд Бөхийн өргөөнөөс өөр авах юм үлдсэнгүй шүү дээ, тиймээс бид тэмцэж байгаа юм, бид заавал авна” гэж хэлсэн байдаг. үг юм. Тэр ахмад бөх түүний энэ үгийг бидэнд хэлээд толгой сэгсэрч байсан даа.
Чиний толгойлсон тэмцэл 2002 онд болсон 4 дүгээр их эе дээр туйлдаа хүрсэн. Та нар хуйвалдааныг гайхамшигтай зохион байгуулсан, бид зүгээр л хараад сууж байсан. Чи тэргүүтэй 2-3 хүн микрофоныг ээлжгүй ашиглан довтолж билээ. Гэвч үнэн ялсан. Өөрөөр хэлбэл Р.Нямдорж маань Б.Сүхбаатарыг 8 саналын илүүгээр ялсан. Тооллогын комиссын дарга чи ялж чадаагүйдээ шаралхаж “Бид бөхчүүдийн холбоо байгуулж ажиллана” гээд тэргүүнийг сонгосон тогтоолыг төлөөлөгчдөөр батлуулалгүйгээр аваад зугатсан. Хаана байна, чиний бөхчүүдийн холбоо?
Бид шүүхэд “Тэргүүнээ сонгосон болохыг үйл баримтаар тогтоож өгнө үү” хэмээн хандахдаа “Ж.Ганболд тооллогын комиссын тогтоолыг аваад явсан, харин бидэнд нууц санал хураалтын 172 хуудас байна, Их эеийн бүхэн бичлэг байна” гэсэн үндэслэлийг гаргаж тавьсан. Чи шүүхтэй бас гайхамшигтай мундаг ажилласан, шүүх чиний талд шийдвэр гаргасан. Чи шүүхэд өгсөн өөрийнхөө талын гэрчүүдийн үнэн зөв ярьсан мэдүүлгүүдийг өөрийн гараар өөртөө ашигтай болгон зассан байсан. Түүнийг чинь бид үзсэн. Шүүгч нарт энэ тухай хэлсэн, гэвч шүүх чамд ховсдуулсан мэт, эсвэл хахуульдуулсан мэт байсан.
Чи “ээлжит бус” гэх их эеийг 2 удаа хуралдуулсан боловч хоёул хууль бус болсон. Дахин гайхамшигийг үзүүлж чи Дуламсүрэнгийн нутгийн Жамъянчойжилоор 403 тоот тогтоол гэгчийг өөрсдийнхөө нэхэмжлэлд байхгүй зүйлээр гаргуулж авсан. Энэ тухайгаа наадмаар “Дууяагийнхаа нүүрээр дээд шүүхээр нэг тогтоол гаргуулж авсан, одоо үүнийгээ бариад үзээд байна даа” ярьж явсныг шударга бөхчүүд бидэнд мэдэгдэж байсан билээ. Энэ тогтоолыг хэрэгжүүлэх гэж чи 2 удаа, бид 1 удаа ЦЗ-ийг хуралдуулсан бөгөөд чинийх хууль бус, биднийх хууль ёсны байсан. Гэвч чи бас л биднийхийг хууль бус болгуулж амжсан. Чи бас бидний 2010 онд хийсэн Их эеийг ч хүчингүй болгуулж чадсан.
Чи 2003 оны хавар биднийг гэнэдүүлэн бөхийн өргөөрүү зэвсэг барин дайрч, бөхийн холбооны тамгыг хүчээр булаан авсан ч бид чамаас бөхийн өргөөгөө хамгаалж авч чадсан. Чи яг тэр шөнө нь 40 гаруй хүнтэй, хэд хэдэн овчарк нохойгоор бөхийн өргөөний хаалгыг гаднаас нь онгойлгон дайрч улсын арслан П.Дагвасүрэн гуайг хорт хийгээр шүршин муужруулсан. Бид бөхийн өргөөгөө чамд алдалгүй авч үлдэж чадсан.
Чи 2014 оны зун ЦЗ-ийн хурлыг хууль бус ирцтэйгээр зохион байгууллаа. Бид шүүхэд хандлаа, чи гурван шатанд яллаа. Гэвч чамд Монголын бөхчүүд бөхийн өргөө, холбоо хоёроо өгөхгүй. Чамайг бөхчүүд сайтар таньсан юм байна лээ.
Чи 2017 оны хавар бас нэг ээлжит бус Их эе гэгч хуйвалдааныг зохион байгууллаа. Төлөөлөгчийн бүрэлдэхүүний хувьд л гэхэд Их эеийн үнэргүй тэр цуглаанаасаа бас нэг тэргүүнийг сонголоо. Одоо түүнийгээ туйлын зөв, шударга юм болсон мэтээр бас л шүүхдэж явна, үнэхээр гайхамшигтай.
Чи 2017 оны наадмын дараахан МБӨ-г гаднын бөөн хүчээр гэнэдүүлэн эзэлж авсан ч шударга бөхчүүд хоёрдахь орон гэрээ чамаас салгаж авч чадсан…
Энэ бүхнийг сануулж, тодруулан бичиж байгаа маань чамд зөв сэтгэлээр хандаж байгаа хэрэг болохыг дараах дөрвөн зүйлийг уншихад эрхбиш ойлгомжтой болно.
1.Нүгэл,буян.
Нүгэл гэдэг нь муу, буруу сэтгэлээс үүсч энэ ба хойт насанд зовлонд унагадаг, төрөл доошлуулдаг хүсэшүй муу үр дагавартай байдаг бол буян нь зөв ариун сэтгэлээс үүсч энэ ба хойт насанд аз жаргалд хүргэдэг, төрөл дээшлүүлдэг ач тустай юм.
Нүглийг биеэр үйлдэх 3 (амьтны амь хөнөөх, хулгай хийх, буруу хурьцах), хэлээр үйлдэх 4 (худал хэлэх, ширүүн үг буюу хараал хэлэх, хов зөөх, дэмий чалчих), сэтгэлээр үйлдэх 3 (хомхойрох, хорлох, буруу үзэл)гэж ялган үздэг. Хүн бүр энэ 10 хар нүглээс сэрэмжлэн зайлсхийж, аль болохоор ийм нүгэл үйлдэхгүй байхыг чармайн хичээж, өөрийнхөө бие, хэл, сэтгэлийн үйлдэл бүрийг хянан шинжилж явах ёстой юм байна. Нүглээс сэтгэлээр үйлдэх нүгэл их хүнд гэдэг. Учир нь бие, хэл хоёр нь ерөөс сэтгэлийн зарц тул сэтгэл л буруу байвал бүх нүглийг үйлддэг юм байна. Тэгэхээр сэтгэлээ сайтар шинжиж байх нь хамгийн чухал аж. Сэтгэлээр үйлддэг 3 нүглийн тухайд гэхэд “Надад хомхойрох сэтгэл байна уу?, надад бусдыг санаатайгаар хорлох сэтгэл байна уу?, надад буруу үзэл байна уу? гэх мэтээр шинжих юм байна л даа. Энд өгүүлж буй хомхойрох гэдэг нь бусдын эд юманд тачаадан шунах гэсэнүг,хорлох сэтгэл гэдэгньбусдын эд хөрөнгө, бие эрхтэн, нэр төр, сэтгэл санааг хорлож байна уу гэсэн үг, буруу үзэл гэдэг бол үйлийн үр, дараах төрөл гэдгийг үгүйсгэсэн, энэ ч чанараараа ямар ч нүглийг байх л зүйл гэж үздэг онол, баримтлал юм. Монголчууд ийм үзэл онолыг буруу ном, ийм үзэл онолтныг буруу номтон гэдэг дээ.
Нүгэл ба буянгэж ийм юм байдгийг мэдэхгүйдээ хэрүүл, заргаар амьдарч яваа юм болов уу гэж бодохоос чамайг өрөвдөхгүй байх арга алга, Ганболд минь.
2.Үйлийн үр.
Үйлийн үргэдэг бол сайн үйл буюу буян хийвэл сайн үр, муу үйл буюу нүгэл хийвэл муу үр гарна гэсэн үг юм. Сайн ба муу үйлийн сайн ба муу үр энэ насанд ч гарна, хойт насанд ч гарна гэж бурханы сургаалд заажээ. Сүүлийн үед үйлийн үрийн боловсрох хугацаа их бага болж байна гэж Далай багш тэргүүтэн эрдэмт гавж нар айлдах боллоо. Энэ нь үйлийн үр зөвхөн хойт насанд биш, энэ насны эцэст, бүр наашлаад хэдхэн жилийн дараа, магадгүй нөгөөдөр, маргааш ч боловсорч болно гэсэн үг юм байна.
3.Нисваанис.
Нисваанисгэдэг нь мунхаг, уур, шунал, омог, атаа гэсэн сэтгэлийн таван хор юм. Хүн бүр цаг ямагт сэтгэлээ шинжилж “Энэ таван хор надад байна уу” гэж хянаад, хэрэв байвал түүнээсээ салах талаар зүтгэл чармайлт гаргах, сэтгэлээ цэвэрлэх, номхруулах арга санааг өөртөө дадуулах хэрэгтэй байдаг ажээ.
Мунхагнь нөгөө дөрвөн хороо үүтгэдэг хамгийн аюултай хор юм. Мунхаг гэдэг бол мэдэх ёсгүйг мэдсэн, юмыг буруу мэдсэн гэсэн үг гэнэ. Чиний үнэнийг худлаа гээд, худлыг үнэн болгох гээд арван хэдэн жил шүүхээр гүйгээд яваа чинь мунхагийн хор байна.
Ер нь өнөөгийн зарим хүний алдаа бол энэхэн цагийн өнгөнд болж бүтэж байгаагаа мөнх юм шиг санан маргаашаас эхлэх хойшихыг эс ухааран мунхрах, зөвхөн авах, олохын төлөө шунан тачаадах, өөрийн нь хүсэлд нийцээгүй бүхэнд уурлан хилэгнэх, өөрөөс доошихдоо омогдон дээрэлхэх, дээшихдээ атаархан хорсох зэрэг нисваанисын аюул юм.
Энэ мэтийг чамд зориуд хэлж байгаа нь эдгээрийг мэддэггүй бол мэдэж аваасай, мэддэг бол амьдралдаа мөрлөг болгоосой, нүгэл үйлдээд яваагаа цаг алдалгүй болиосой, буяны зам мөрд эртхэн ороосой, үйлийн үрийн учрыг таньж насны эцэс, хойт төрөл, үр хүүхэддээ очих өр төлөөсийг мэдээсэй, сэтгэлийн нисваанисаасаа шалавхан салаасай гэсэндээ юм шүү.
4. Чи эрдмийн зэрэг хамгаалсан гэв үү?
Чамайг бөхчүүдийн барилдааныг мэдрэмжтэй нь холбон судалж диссертац бичээд хамгаалсан гэж дуулсан. Диссертац чинь Шинжлэх ухаан технологийн мэдээллийн номын санд байхгүй болохоор улсын номын сангаас авч үзлээ. Эрдмийн зэрэг хамгаалсан бөхчүүдийнхээ бүтээлийг судлаад, цаашид залуучуудаар ямар чиглэлээр судалгааны ажил хийлгэх вэ гэдгээ тогтоох зорилготой ажилладаг тэр шугамаар чиний ажлыг сонирхсон хэрэг. Судлаачид диссертацдаа шинэ чиглэл, санаа, сэжүүр гаргадаг, тэр нь дараагийн судлаачдын зам мөр болдог нийтлэг зарчимтай юм.
МУИС-д надтай хамт ажиллаж байсан нэг хүнээр чи диссертац маягийн юм бичүүлжээ. Бөөн алдаа, мадаг, худлаа ишлэл, хоосон мэдэмхийрлээр дүүрэн тэр хавтсанд эрдэм судлалын ажлын үнэр ч алга. Туршилт хийсэн гэх бөхчүүдийнхээ нэрийг АА, ВВ, СС гэсэн үсгээр нуусан байх бөгөөд энэ байж боломгүй залийн дор ерөөс ямар ч судалгаа хийгээгүйгээ нуусан байна. Монголд ийм нэртэй бөхчүүд байхгүй шүү дээ. Тэгэхээр л энэ худлаа ажил. Шинжлэх ухааныг ингэж гутаан доромжилсонд чинь үнэхээр их гутарлаа даа.
Ямар ч билээ, нэг эрдэм шинжилгээний биш цуглаан дээр бөхчүүдийн мэдрэмжийг 100 хүртэлх тоогоор илэрхийлэн ярихыг чинь сонсоод чам руу зориуд очиж, ажлын чинь тухай асууж сонирхоод чин үнэн сэтгэлээрээ, эрдэмтэн хүний ёс зүйгээрээ чамд “Энэ болохгүй шүү, тэр хүн чадахгүй шүү, мэдрэмжийг томъёолох, хэмжих арга байдаггүй юм шүү” гэж хэлснийг чи мартсан байхаа даа. Хүний сэтгэлийн дотоодод явагддаг, гэрлийн хурдаас ч их хурдтай үзэгдэл болох мэдрэмж гээч нэгэн төрөл авьяас, зөн билгийг өнөөг хүртэл дэлхий дээр хэн ч судалж чадаагүй байгаа юм. Шинжлэх ухаан сэтгэлийн нэгэн өвөрмөц чанар мэдрэмжийг байтугай угаас сэтгэл гэдгээ ч таньж мэдээгүй байгаа юм шүү дээ.
Чиний удирдагч гэх, үнэндээ бол чамд хөлсөөр халтуур хийж өгсөн тэр хүн бол юмыг буримдчихдаг, гурилдчихдаг л хүн. Чиний ажлыг бас л тэгэх нь тодорхой байсан, тэр ч ёсоороо болсон байна. Чи бид нар хэдийгээр харьцаа муутай байсан боловч нэг бөх маань эрдмийн ажил оролдох гэж байхад би чадах ядахаараа туслахад бэлэн байсан хэрэг шүү дээ. Гэвч чи зөрүүдлэн эрдэм, шинжлэх ухааныг түүнтэй нийлэн гутаажээ.
Би өөрөө гэхэд оюутан цагаасаа багш нараа дагалдан ажиллаж, 15 жилийн турш судалж, хэмжиж, тооцож байж, гадаад дотоодын эрдмийн сэтгүүлд 30 гаруй өгүүлэл нийтлүүлж байж, гадаад дотоодын 20 гаруй эрдмийн хуралд илтгэж байж эрдмийн зэргээ хамгаалсан хүн. Ийм байх ёстой ариун юмыг та хоёр ингэж баллаж байгаад харамсаад баршгүй.
Хүн ер нь чадах юмаа л хиймээр байдаг. Тухайлбал, би хэчнээн мөнгөтэй, арга зальтай байсан ч улсын начин байтугай сумын начин болох гэх хэрэггүй юм. Учир нь надад тийм байгалийн өгөгдөл байхгүй. Энэнтэй нэгэн адилаар чи заавал эрдэмтэн болох гэх хэрэггүй л байхгүй юү дээ. Наад зах нь чи хөлсөлсөн хүнийхээ хутгасан бантан дотор байгаа Г.Вандан, Д.Цэрэнтогтох, Г.өсөхбаяр, Д.Хадбаатар, Д.Сумъяабазар аваргуудын амжилтыг зөвөөр нөхөөд биччих хэмжээний номын гэх өчүүхэн ч өгөгдөл байхгүй байна шүү дээ…
Энэ удаад би чамд хандан “Өдгөө хүртэлх амьдралд маань хар ба цагааны, худал ба үнэний аль нь түлхүү байв, хүүхэд залуусын төлөө төрөөс барьсан спортын цогцолборыг би хэрхэн авсан билээ, юуны төлөө, яаж ашиглаж байгаа билээ, одоогийн энэ маргааныг би ямар санаагаар үүсгэсэн билээ, ямар үүрэгтэйгээр, ямар зорилгоор оролцож байгаа билээ, эрдмийн ажил минь ер нь юусан билээ, би түүнийг өөрөө хийсэн билүү, би яаж начин, заан боллоо, би зохих эрх мэдэлтэй байгаа сүүлийн 8 жилд спортын төлөө, нийслэлийн ард түмний төлөө чухам юу бүтээв, ямар ажил санаачлан хийв” гэх мэтээр эргэцүүлэн бодооч, буруу юм байвал буяны зам руу цаг алдалгүй орооч” гэж чин үнэн сэтгэлээсээ гуйж байна. Энэ маань зөвхөн чиний л төлөө юм. Буддын сургаалыг бага сага гадарласан хүний хувьд хүн ёсны буянт зөв сэтгэлээр чамд хандаж байгаа маань энэ юм шүү.
Юм үнэнээрээ байдагсан бол биднийх үнэн, чинийх худлаа болохыг дээр өгүүлсэн үнэн түүхээс эргэн санаарай. Чи бидний бие биенээ ялах, давах нь чухал биш. Чамд болон чиний нөхдөд Бөхийн өргөөг заавал авах гэсэн нэгэн шунал тачаал, бидэнд шударга бус шуналтай хүмүүст бөхчүүдийнхээ хоёрдахь орон гэрийг алдахгүй гэсэн чин зорилго бий. Бидний оронд чи өөрийгөө нэг тавиад бодоод үзээрэй. Тэгвэл эрхбиш мах цусанд төрсөн хүн учраас “Энэ хүний хэлээд байгаа ч уг нь үнэн шүү” гэх бодол чамд эрхбиш төрнө гэдэгт эргэлзэхгүй байна.
МУСГЗ, ФМУ-ны доктор, МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч
Төгс Олхонууд Довдонгийн Данзан.
2018 оны 3 дугаар сарын 19.
