![\"\"](http://undesten.mn/uploads/posts/2015-12/1450153405_untitled-2_500x500_500x500.jpg "\\"\\"")
Монгол улсаа яавал
хөгжүүлж чадах вэ?
Авилгалыг бууруулж болох уу?
Яагаад Монгол улс хөгжихгүй байна?
Монголд үйлдвэрлэл хөгжих суурь нөхцөл байна уу?
Монголд Хөрөнгийн зах зээл яагаад хөгжихгүй байна?
Авилгалыг бууруулж болох уу? Болно. Яаж? Бэлэн мөнгөний
гүйлгээг хамгийн бага түвшинд байлгаж гүйлгээг ихэвчлэн дансаар хийдэг байх.
Жишээ нь орос улс шиг, томоохон хэмжээний гүйлгээ болон улс хоорондын наймааг
зөвхөн дансаар хийдэг болбол болно. Үүнийг хийхэд маш амархан. Цалин тэтгэвэр,
тэтгэмжээс бусад мөнгийг банкнаас бэлнээр гаргахдаа шимтгэлтэй гаргадаг болох,
мөн бэлэн мөнгөний орлого хийсэн ч шимтгэл авдаг байх энэ шимтгэлийг улсын
орлого болгох тэгвэл сүүдрийн эдийн засаг хумигдаж хээл хахууль эрс багасна.
Одоо цагт буруу гарынх л биш бол бэлэн мөнгө кармаалаад яваад байх шаардлага
байхгүй болсон.Монголын засгийн газар татвараа аль болох жигд сайн хураах арга
нь сүүдрийн эдийн засгийг багасгаж, хувь хүн компаниуд хөрөнгийн тайлангаа үнэн
зөв тайлагнах явдал учраас одоо байгаа зарим нэг дандаа бэлэн мөнгөөр гүйлгээ
хийх сонирхолтой аж ахуйн нэгжүүдийг бэлэн бусаар тооцоо хийх арга хэрэгслийг
нэвтрүүллүүлэх, чадахгүй газруудын худалдаа наймаа хийх зөвшөөрлийг олгохгүй
байх арга хэмжээ авах. Томоохон
хэмжээний худалдаа наймааг дансаар хийдэг болгох. Жишээ нь машин, үл хөдлөх
хөрөнгө гэх мэт үнийн дүн өндөртэй худалдааг заавал дансаар хийлгэж тэдгээрийг
нь татварын алба баталгаажуулдаг болох. Гадаад улсууд руу шилжүүлж буй мөнгөнд
хяналт тавьж эргэж тайлагнадаг болох, жишээ нь хувьцаа, үл хөдлөх хөрөнгө авах,
сургалтын төлбөр зэрэгт мөнгө шилжүүллээ гэхэд тухайн орны хөрөнгийн бирж, үл
хөдлөх хөрөнгийн газраас албан ёсны баталгаа бичгийг, сургалтын төлбөрийн
хуулга зэргийг тухайн хүнээр гаргуулж авахуулдаг байх зэрэг хэдхэн зүйлийг
хэрэгжүүлэхэд авилга хээл хахууль эрс багасна. Улс төрийн ардчилал гэж байна уу
гэхээс Эдийн засгийн ардчилал гэж байж
болохгүй гэдэг нь орчин үеийн дэлхийн эдийн засаг Монгол орны одоогийн нөхцөл
байдлаас харагдаж байна.
Яагаад Монгол улс хөгжихгүй байна?
Монгол улсад улс төрд орсон хүн хамгийн хурдан баяждаг бичигдээгүй
хууль үйлчлээд нилээд хугацаа өнгөрч байна. Энэ нь залуучуудын хийх бүтээх
сонирхолыг үгүй хийж яавал хэнтэй нийлбэл улс төрийн тавцанд гарч томоохон
бялуунаас ахиухан хүртэх тухай бодол л эргэлдэж байгаа гэдэг нь өнөөгийн
амьдралаас тодорхой харагддаг.Хэн нэгэн улс төрчид (одоо мөнгөтэй болсон)таалагдсан л бол мэдлэг
чадвар туршлага зэргээс үл хамааран агентлаг,газар, хэлтэсийн дарга тэр бүү хэл
улс төрийн бүх албан тушаалыг хашиж болдог болсон болохоор тухайн хүний мэдлэг
чадвараас үл хамааран зөвхөн улс төрд л гарч байвал бусад бүх зүйл ичгүүр
сонжуураа алддаг байдал газар авсан. Өнөөдөр монголд боловсролын үнэлэмж
байхгүй болсон бөгөөд мөнгөтэй эсвэл танил талтай бол аливаа шалгаруулалтанд
тэнцдэг. Залуусын хэлдгээр новшийн нийгэм болсон учраас чадвартай нэгэн нь
гадагш гарч ажиллахыг илүүд үздэг болсон.
Их дээд сургууль төгссөн мөртлөө ямар ч мэдлэггүй залуус гарч байгаа нь
ч энэ л мөнгөтэй холбоотой.
Мөнгө аз жаргалын түлхүүр ээ
Энэ үнэн боловч мөнгийг олохдоо зөв шударга аргаар олдог
болох хэрэгтэй.
Мөнгө гэдэг зүйл хүний нийгэмд 4 үеийг туулж 4 дэх үе нь цаасан мөнгө бий
болсон гэж эдийн засгийн онол дээр үздэг.
1.Таваар таваарын солилцоо. Үүнд өөрт байгаа таваараа
хэрэгтэй зүйлээрээ шууд солих.
2.Таваарыг нэг таваараар жишэж солих солилцоо. Үүнд нэг
адуу таван хонь гэх мэт
3.Таваарыг алт мөнгөөр жишэж солих солилцоо.
4.Цаасан мөнгө.
Энэ цаасан мөнгө гарсанаар эдийн засаг үсрэнгүй хөгжих
үндэс бүрдсэн гэж заадаг байсан.
Одоо тэгвэл энэ цаасан хэвлэмэл мөнгө нь орчин үеийн
хөгжилд чөдөр тушаа болж байгаа учир бидний мэдэх хөгжилтэй улсууд жишээ нь
АНУ, ОХУ, БНСУ, Барууны орнууд бүгд бэлэн мөнгийг хязгаарлаж аль болох дансаар
гүйлгээг хийдэг. Харин ардчиллалыг тунхагласан Африкийн зарим баялагын хараал
туссан орон болон манай монгол улс л бэлэн мөнгийг хязгаарлах ямар ч бодлого
байхгүй учраас цаашид сайн сайхнаар хөгжих ямар ч боломжгүй.
Монголд үйлдвэрлэл
хөгжих суурь нөхцөл байна уу?
Энэ нөхцөл монголд одоодоо бүрэлдээгүй байна. Энэ нь аж
ахуй эрхэлж байгаа хүмүүст дараахь дарамтууд ирдэг.
Зээлийн хүүгийн дарамт: Банкнаас авсан зээлийн хүү жилийн
18-30% тэгээд бас богино хугацаатай учраас бизнес эрхэлж байгаа хүмүүст
маш их дарамт болдог.
Төрийн дарамт: Татвар, мэргэжлийн хяналт, даатгал,
байгаль орчин, засаг захиргааны дарга нар гэх мэт
Эдийн засгийн дарамт: Адил үйлдвэрлэл эрхэлдэг бол
ялангуяа урд хөршид дээрх дарамтууд бага байдаг тул илүү хямд бараа орж ирдэг.
Зарим түүхий эдээ гадаадаас авдаг нь инфиляц нөлөөлж валютын ханш байнга
өөрчлөгддөг.
Улсын төсвийн хөрөнгө болон тендерээр хийж байгаа ажилд
манай төрийн томчууд жинхэнэ юмаа хийж төрд гарсаныхаа ашгийг хийж авдаг. Улсын
төсвөөр хийж байгаа томоохон ажлыг гадаадынхнаар хийлгэх сонирхол их, харин
аймаг орон нутгийн төсвөөр хийгдэж байгаа ажлыг
дарга нар нь өөрийн аймаг биш улаанбаатар болон өөр аймгийн хүмүүсээр
хийлгэх сонирхолтой болсон.Яг ажил хийж байгаа хүмүүст уг төсөв нь ирэхдээ
10-50 хүртэл хувиар танагдаж ирж байгаа учраас тэдгээр ажлууд нь чанаргүй болж
бараг жил болгон нөгөө ажлаа дахин дахин хийхэд хүрдэг. Сүүлийн үед газрын
наймаа маш их хийгдэх болсон нь дандаа томчуулын гар хөл хийдэг болсон нь
Монгол улсын ирээдүйд маш аюултай байдлыг бий болгож байгаа. Ийм аргаар сул
шахуу олсон мөнгөө барж чадахгүй учраас хамгийн үнэтэй бренд, тансаг сууц,
тансаг машинаар гангарах болсон нь залуусын угийн шуналыг бүрч их хөдөлгөх
болсон.
Монголд Хөрөнгийн зах зээл яагаад хөгжихгүй байна?
Улсын хамгийн бага
аж ахуйн нэгж нь өрх айл байдаг тэгвэл өрх айл өөрийн эд хөрөнгөө байгаагаар нь
харж(бүртгэж) орж ирэх орлогоо тооцоолж юунд зарж хэдийг нь хадгалах
вэ гэх мэтээр бүртгэж байдаг.Компаниуд нягтлан бодох бүртгэлийн тайлан балансаа
гаргаж орлого зарлагаа төлөвлөж бүртгэж байдаг. Тэгвэл Монгол улсад маань ННБ(Нягтлан бодох бүртгэл) хэмээх хяналтын том
систем ажиллахгүй удаж байна. Хувь хүн аж ахуйн нэгжүүд нь тайлангаа худлаа
гаргадаг өөрөөр хэлбэл хойноос эхэлж гаргах буюу тийм хэмжээний татвар арга
гэсэн даргын тушаалаар гаргадаг болохоор аж ахуйн нэгжийн тайлангууд нь бүгд
худлаа гардаг. Түүнд хийж байгаа аудит татварын хяналт зэрэг нь тэгэхлээр бүгд
худлаа. Ийм худлаа юман дээр боссон хувьцаанууд нь хулхи учраас МХБ хөгжихгүй
байгаа үндсэн шалтгаан.Жишээ нь 3 сарын дараа дампуурах гэж байсан Анод банкны
хувьцааг гаргаж ард түмнээ хуурсан тэгээд нийгэмд ойлгуулахдаа \”Хувьцаа бол
эрсдэлтээ бизнес тийм учраас эрсдэлээ өөрсдөө хариуцах ёстой” гэж хэлсэн. Уг нь
хувьцааг гаргахдаа эхлээд Монгол банк(Анод банк байсан) Аудит дараа нь СЗХ, МХБ гэх мэт байгууллагууд хянаж
дампуурах эрсдэлгүй бол Хөрөнгийн Бирж дээр нээлттэй арилжаалах журам дүрэмтэй
байдаг. Тэгэхлээр энэ хувьцааг авсан хүмүүсийг төр засаг нь санаатай хуурсан
болж таарч байна. Ингэж нэг хоёр удаа хууртсан хүмүүс дахин энэ зах зээл руу
орж чадах уу.
Эцэст нь
ННБ ийн давхар бичилтийг 14-р зууны Италийн нэг
математикч анх гаргаж нэвтрүүлсэн гэдэг. Үүнийг энгийнээр тайлбарлавал Хүн ямар
нэг хөрөнгө авахдаа заавал нэг эх үүсвэртэй байдаг. Жишээ нь машин худалдаж
авлаа гэхэд өөрт байгаа мөнгө(өөрийн хөрөнгөөр),банкны зээлээр,эсвэл хувь хүн байгууллагаас өглөг үүсгэх(зээлээр) гэсэн хэдхэн эх үүсвэр байдаг. Хувь хүн байгууллагын
өөрийн хөрөнгө нь өсөхдөө татвар төлсний дараахь ашгаар л нэмэгдэж байдаг.Харин
манай томчуудийн хөрөнгийг бэрд(Aladdin киноны) хөөп гээд л ямар ч эх үүсвэргүйгээр өсгөж байдаг учраас
нэг мэдэхэд баахан өндөр өндөр барилга эд хөрөнгөтэй болсон байдаг учраас ойр
ойрхон Татварын өршөөлийн хууль санаачлан баталж байдаг.Ер нь монголын төрд
орох л юм бол нэг бэрдтэй болдог харин түүний том жижиг нь тэр хүний албан
тушаалын том жижгээс хамаарна. ННБ ийн энэ том хяналтын системийг
хэрэгжүүлэхгүй бол Хэдэн Толгой зараад ч, Монгол хүний Ухамсар яаж ч дээшлээд,
хэн нэгэн нь яаж ч гоё яриад Монгол улс хөгжихгүй. Хэрэв монгол улс маань энэ
чигээрээ байх аваас монгол улс маань нэг эх удахгүй эргээд манжийн дарлалдаа
орно үгүй аваас монгол улс маань мандан хөгжинө.Ирээдүйн үр хүүхэд хойч үеэ
бодоод Монгол улсаа бодоод одооныхоо амиа бодсон үзлээсээ татгалзаж
Бүгдээрээ Шударга
байцгаая л даа Элбэгдоржоо (Ерөнхийлөгч Элбэгдоржоос
эш татав)
Н. Алагмаа
