Хубилай багаас хятад газар оршин сууж боловсрол мэдлэг олж авсны хувиар хятадуудын зан заншил, онцлогийг сайн мэддэг байв. Энэ чанараараа ч тэрбээр Мөнх хаанаас өөрт нь чухалчлан даалгасан Сүн улсыг гүйцэд мөхөөн доройтуулах аян дайныг удирдан явуулахдаа хятад хүмүүсийн сэтгэлзүйн онцлогийг харьцангуй сайн мэддэг давуу талаа чадамгай ашиглаж дайснуудаа дотор нь хагалган бутаргах заримыг нь өөрийн талд татах, нууц тагнуул туршуул илгээж албан тушаал бэлэг сэлт амлах, дайсан этгээдийнхээ гүнд суурин мэдээлэгч бий болгох арга ажиллагаануудыг онц чадамгай хэрэгжүүлэв. Түүний нэгэн томоохон амжилт бол 1261 онд Сүн улсын нөлөө бүхий их жанжин Лю Чжэн цэргээ дагуулан Монголын талд орж ирсэн явдал юм. Учир нь Хубилай түүнтэй удаан хугацааны турш нууц холбоо тогтоож, өөрийн талд орж ирвэл эрх дархыг нь өргөтгөн шагнах боломжийн саналыг тавьж байжээ. Лю Чжэн өөрийн улсын цэргийн хамаг нууцыг задалж, газарчлан байлдах болсон явдал Сүн улсын цаашдын хувь заяанд их аюул учруулжээ.
Хубилай хаан ширээний тэмцэлд өрсөлдөн дийлж Юань улсыг байгуулсны дараа цэргийн болон улс төр, эрүүгийн чиглэлээр зохиох тагнуулын ажил, үүргийг Нууц бичгийн яаманд төвлөрүүлжээ. Энэ талаар Юан улсын сударт: тус яам нь цэрэг дайны, гадаад харилцааны, хааны бие ба ордны шадар цэрэг зэрэг бусад нарийн хэргийг захирдаг тухай өгүүлжээ. Нууц бичгийн чамны харъяа *цэрэг, иргэний хэрэгийг захирах *Дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэсийг орон нутгийн муж, зах хязгаарт байгуулсан нь сөрөх тагнуулын ажлыг Юан гүрний хэмжээнд зохион байгуулах эололцоог бүрдүүлж өгсөн байна. 1293 оны байдлаар Хубилай хаанаас шууд санаачлан зохион байгуулсан Дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс нь орон нутагт 15 томоохон салбартай байжээ. Мужийн алслагдсан газар нутагт буй цэргийн хэрэг хариуцсан түшмэл нь орон нутаг дахь нууц бичгийн яаманд захирагддаг байсан бөгөөд энэ нь тэнд гадаад дотоодоос аюул учирвал цэргийн хүч хэрэглэх бололцоог олгож байсных юм. Гадаад хэрэг, тагнуулын ажлаар мэргэшсэн тус яамны ажилтнууд гүрний асар уудам нутаг дэвсгэрт болон цаашдаа эзлэхийн эрмэлзэж байгаа улсад тагнан турших үйл ажиллагааг чадварлаг зохион байгуулж байсны дотор сонирхол татаж буй улс орон, чухал обьетуудад туршуулаа нэвтрүүлэх арга ухааныг гарамгай эзэмшсэн байжээ. Тухайн цагг энэ хоёр ажлыг зааглан ялгах боломжгүй байжээ.
Юань гүрний эхэн үед Хубилай хаан өрнө дорны улс орнуудыг туршин мэдэж, хэтийн байлдан дагууллаа өргөтгөх түүнчлэн өөрийн харьяат эзэмшил газруудынхаа нөхцөл байдлыг бүрэн мэдэрч, хянаж байхын тулд өндөр боловсрол, мэдлэг чадвартай хүмүүсийг сонгон авч төрийн элчээр томилон явуулахдаа тэднийг тагнуулын үүрэг даалгавраар хангахаа мартсангүй. Элч тагнуулыг явуулахдаа тусгай ажлын онцлогийг харгалзан болж өгвөл тэр нутгийн иргэд ядаж тэндэх харь улсын зан заншил нөхцөл байдлыг сайн мэддэг хүмүүсийг сонгож байлаа. Түүний өрнө зүгт зарж байсан элчин төлөөлөгчдийн дундаас Раббан Саума, Маркуз гэдэг 2 несториан лам онцгой байр эзэлдэг. Хубилай хаан тэдгээр лам нарт алтан гэрэгэ, зарлигийг шийтгэн олгож Иерүсалимд очиж мөргөл хийлгэхээр зарсан ажээ. Гэвч элч нарын гол зорилго нь үнэн хэрэг дээрээ мөргөл хийх нэрийдлээр цааш европт гараад тэндэхийн хаад вангуудтай уулзах, тэдгээр орнуудын талаар тагнуулын мэдээ сэлт олж ирэх явдал байжээ. Мөн энэ зорилгоор Ил хаад тухайлан Аргунд нууц зарлиг илгээж байжээ. Хубилай хаан тийнхүү өөрийн туршуул Маркусыг тагнуулын чухал мэдээлэл олох олон талын боломжтой чухал газарт нэвтрүүлж улмаар Багдад хотын Христос шашны их хамба болгон өргөмжлүүлсэн нь түүний байр сууриа ашиглан Христос шашинтнууд төдийгүй исламын шашинт орнуудын талаар мэдээ олох өргөн бололцоог бүрдүүлэх гэсэн хэрэг байв. Хубилай хааны нөгөө элч өрнөдийн олон хэл маш сайн мэдэх Раббан Саумаг монголын элчээр улируулан томилж Ромын пап болон Визант, Франц, Английн вангуудад тусгай нууц захидлын бэлэг сэлтийн хамт илгээж, улмаар дээрх хүмүүстэй биечлэн уулзаж, Иерусалимийн эсрэг эвсэл холбоо байгуулах асуудлаар нууц хэлэлцээ хийж зорилгоо амжилттай биелүүлж байв.
Хубилай хаан өөрийн ордны тагнуулын зохих нэгжээр дамжуулан зэргэлдээ улс орнуудад тагнуулын сүлжээ байгуулж, түүгээр дамжуулан тэдгээр улс орны хаад ноёдын санаа зорилго, улс орны нөхцөл байдлын талаар мэдээг цаг алдалгүй авч байхыг эрмэлзэж байв. Тухайлбал 1284 онд Хубилай хааны элч Аннамд очиж тухайн үед Юань улсаас байлдан дагуулахаар эрмэлзэж байсан Чампад хүрэх зам зээлэн цэрэг гаргахыг гуйж татгалзсан хариу сонссоны дараа энэ нутагт байгуулсан тагнуулын сүлжээгээ идэвхийлэн ажиллуулж Аннамын эрх баригчид Чан Хынг Дао-г гсенхий жанжнаар томилж, 2 жил орчмын хугацаанд 2 буман цэрэг хуримтлуулж улс даяараа зэвсэглэж Чампатай нууц хэлхээ холбоо «аръж байгааг олж мэдэн өрсөн цэрэг хөдөлгөж байлдаж тэдний хүчээ нэгтгэх боломж олголгүй дарсан байна. Мөн Юань улсын цэрэг Ява арлыг эзлэн номхтгохын өмнө тэдний дотоод хямралыг ашиглаж тухайн үеийн эрх баригчдын сөрөг хүчин болж байсан, бослого гаргагч Раден Вижайятай тагнуул туршуулын хүчээр нууц холбоо тогтоож, холбоотон болгоход тэрбээр монголчуудыг угтуулан элч зарж дагаар ороход бэлэн байгаагаа илэрхийлж, Жайякатваны эсрэг тэмцэхэд туслахыг хүсжээ. Иймд гуйлтыг хүлээн авч хэлэлцэн нөхцөл болгосноор Ява арлыг эхний удаад амжилттай байлдан дагуулж нийслэл Мажапахит болон бусад газрыг цус урсгалгүй эзлэн авчээ.
Хубилай хаан Японыг эзлэн авахыг урт удаан хугацаагаар зэхэн түүний тулд тагнуулын шугамаар мэдээлэл олох ажлыг баг байгуулжээ. Гэвч япон нь тэнгисээр хүрээлэгдсэн гадаад улс орнуудтай харилцаа холбоо хязгаарлагдмал байсан нь тагнуулын гол ивээлдээ элчин төлөөлөгчийн шугамаар олж авахаас өөр аргагүйд хүргэж байжээ. Хубилай япон руу нэлээд хэдэн удаа элч төлөөлөгч илгээсэн байдаг. Үүнд 1268 оны сүүлчээр гуравдахь удаагаа японд зарахдаа элчийн багийг өргөжүүлж 8 хүнтэй болгон туршлагатай дипломатч Хар, Инхун нараар элчийн багийг ахлуулж тус тусад нь тодорхой тагнуулын үүрэг даалгавар өгсөн нь японы цэргийн « хүч чадал, байрлалыг олж мэдэх явдал байв. Элч нар солонгосоор дамжин бүрэлдэхүүнээ өргөтгөөд 1268 оны 12-р сарын 4-нд солонгосоос гарч дараа жилийн эхээр Цусима аралд иржээ. Японы талаас тэднийг цаашаа явахыг чанд хоригложээ. Элчийн зорилгыг японы тал нэгэнт мэдсэн тул олон хүнтэй тэдгээр элчийн багийг авахаас эрс татгалзсан байжээ. Нэгэнт цааш явах аргагүй болсон учраас элч нар тэндээс Тоожиро, Яжиро гэдэг японы хүнийг олзлон барьж авчээ. Ямар ч байсан чухал хэрэгтэй хүмүүс олзлон авчээ. Тэд гурван сар орчмын хугацаанд хоосон байгаагүй хаанаасаа авсан тагнуулын даалгавраа зэгсэн сайн биелүүлсэн байна.
Хубилай хаан дайтахын өмнө сорилт болгон тэндэхийн байдлыг ажигласан тав дахь элчийг 1271 оны 12-р сард зарахдаа арга ухаан сайн сийлдэг зүрчид угсааны түшмэл Жао Лянби-г толгойлуулсан байна. Жао Лянби нар японы талыг ихэд сандралд оруулжээ. Юуны өмнө ирэхдээ зам сольж шинэ газраар гарч ирсэн нь японы талд гайхал төрүүлсэн. Мөн жил шахам хугацаагаар японд байхдаа түүний хэл ам, хатуу зориг, хөдөлгөөн арга ажиллагаа нь тэдний гайхлыг төрүүлсэн төдийгүй тэр үед японы засаг төр дотооддоо нилээд хямралтай, Киото дахь эзэн хааны ордныхон бие дааж асуудал шийдэж чадахгүй шахам болж Засгийн бүх эрх 20 гаруйхан настай залуу жанжин Токимүнэгийн гарт атгагдсан байв. Энэ бүх зөрчлийг Жао Лянби тэргүүтэн олж мэдсэн байна. Мөн тэд японы дотоод байдлыг ялангуяа цэргийн бэлтгэлийг мэдэх гэж олон арга хэрэглэн ажиллажээ. Энэ хоёр удаагийн явалт нь японы эсрэг хийж байсан тагнуулын мэдээллийг гол эх сурвалжийг бүрдүүлсэн бололтой. Гэвч бүрэн төгс шаардлагатай мэдээллийг мэдээж авч чадаагүй байна. Энэ дайны өрнөлтөд сөргөөр нөлөөлсөн билээ. Тухайлбал Юань улсын их цэрэг эх газар дээр амжилттай бэхжин самуурай нарын довтолгооныг амжилттай няцаан ухраасан ч эзэлсэн газраа бэхжилгүй хөлөг онгоцондоо сууж хоноглохыг эрмэлзэж байсан нь тухайн газар нутгийн талаар төсөөлөл муутай отолт дайралтаас болгоомжилсон хэрэг байжээ. Харин хөлөг онгоцон дээрээ буцан байрлахад хар салхи дэгдсэн нь уг булан тохойд байнга гарч байдаг байгалийн гамшигт үзэгдэл хар салхи шуурганы аюулд анхнаасаа тооцоогүй алдаа гаргасны илрэл юм. Мөн хоёрдахь аян дайны үед Юань улсын их цэрэг япончуудаас Нагато, Хамогийн чиглэлд хамгаалалт бэхлэлт байгуулсныг мэдэхгүй шууд дайралтанд оруулсан зэрэг нь Хубилайн зүгээс тагнуулын бэлтгэлийг төдийлөн хангалттай хийгээгүй хүчиндээ хэт ирдсэний хор уршиг болжээ.
Гэвч Хубилай үед монголчуудын эзэмшил нутаг өрнө болон дорно зүгт чинээндээ хүртэл томрон энэхүү өргөн уудам нутагт амгалан тайван байдал дэг журам ноёлох болжээ.
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий
