Дамцагдорж нь Говь түшээт гүний хошууны Онгийн хийд буюу одоогийн Дундговь аймгийн Сайхан Овоо сумын нутаг, Өтгөн улаан хошуу хэмээх газарт, тэргүүн хамба Цэвээндашийн ууган хүү болон 1781 онд төрж, барь хийдийн мэдлэгтэн гэдэг нэрээр монгол орноо алдаршжээ. Түүний эцэг Цэвээндаш “Үлгэрийн далай” тэргүүтэн монгол ном цуглуулж, үздэг бичгийн боловсролтой хүн байсан нь Дамцагдоржийг номын мөр хөөхөд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлжээ.
Монголын сурвалж бичигт энэхүү лам нялх бага наснаас даруу төлөв, дээд төрөлхтний шинжийг хадгалагч дүртэн хэмээн ихэд өргөмжлөгдөж байсныг тэмдэглэсэн нь буй. Монгол орноо бурхан шашин дэлгэрч, бичиг соёл өргөжин, ном зохиол туурвих болсон үед түүний шавь нар сурвалж, бичиг зохиолынхоо эхэн буюу төгсгөлийн үгэндээ энэ ламын нэрийг дурьдсан нь олонтоо. Тэрбээр бага наснаас бичиг ном заалган, Ишлхүндэв гэлэнд шавь орж, буяны садан хэмээх сахил хүртэн, улмаар 14 насандаа багшдаа бараа болон Их Хүрээнд ирж, Амдуугийн аймагт шавилан, хүрээ гавж Ишдондов хэмээх эрдэм чадал ихтэй, олныг баясган лүндэгнэдэг нэгэн сайн ламд шавь орж, цанид номын ёсонд суралцжээ. 16 настайдаа нутагтаа буцан ирж, нутгийн хутагт ламаас “буяны ёст” хэмээх сахил хүртжээ. Ишлхүндэв багшаараа “Нууцын хааны хураангуй” гэдэг судрын аймгийн номыг заалгаж байх үед багш нь, “Чамд нууц нэр хэрэгтэй. Цогт нууцын хааны хураангуйн эхэнд Боди садаа махаа садаа Дамцагдорж гэж номлосон байдгаас чи өөрийн нууц нэрийг Дамцагдорж гэх хэрэгтэй” гэснээр эл нэрийг авсан ажгуу.
19 насандаа, “бясалгал, сүжиг, билгүүн гурвыг арвижуулан их хөлгөний буяны саднаар баясан дуулж яв” гэсэн зарлигийг дагаж, төвд орныг зорьж, төвдийн эрдмийн их дацан Гонлүн хийдэд шавилан сууж, тус дацангийн чойрт орж, богд тууган гэгээн Лувсанчойжиннямыг багшид шүтэн, сургуулийн дарааллыг эрхэмлэн үзэж, мэргэн бүтээлч болсон гэдэг. Үүний хамт судар тарнийн ёсон хийгээд чойрын ёсны сургаалд нэвтрэн, улмаар багш тууган гэгээнд бараа болж, өвөрлөгчийн Алшаа вангийн хийдэд заларч байжээ. Алшаад байхдаа үзэмчин гүүш Агваангалсан, гүнтэн Гончигжишмэдванбо, Лувсанчойжиням зэрэг төвд, монголын эрдэмтэн лам нарын номын маргаанд оролцож, сургаал номлолын утгыг гүнзгий ухаарах болжээ. Мөн тэнд байхдаа хятад хэл бичигт суралцан, улмаар хятад ном судруудтай танилцжээ. Энэ талаар түүний намтарт өгүүлснээр, “нэгэн өдөр тэрбээр хятад ном үзэж байхад гүүш бээр хятад ном энэ юуны тулд хэрэгтэй вэ хэмээхэд, хятад ном шиг хэрэгтэй зүйл хаана байна. Энэ нанхиадын хэлэнд орчуулсан судрын аймаг сав маш их байна. Төвд номноос ч арвин их ажгуу хэмээн номлосонд, гүүш зарим зүйлийг асууж бичиж ажгуу” хэмээн дурьджээ. Энд багшийн лүндэн зарлигаар дээд, доод үндэсний авшиг тэргүүтэн номын рашааныг агуу ихээр хайрлан тарааж, хувь төгөлдөр шавь нарыг боловсруулан сайн мөрт сурган, ихэд хүндлэгдэж, шавь зон олонтой болсон гэдэг. Ийнхүү номын ёсонд суралцан, орон нутагтаа ирж, Баргирын хийд хэмээн алдаршсан хийдийг Онгийн голын хойд эрэг, хадан уулын дунд байгуулж, түүний горим ёсыг төвд, монгол ёс уламжлалаар гүйцэтгэн, дэг ёсыг тогтоон, хурал номын ариун газар болгон мандуулсан байна. Эндээс тэрбээр бригарын гэгээн Дамцагдорж хэмээн монгол даяар алдаршсан ажгуу.
Барь лам галбын гурван хийдийн хутагт ламын хийдэд насан туршид суун, сүсэгтэн шавь нарт хүндлэгдэж, судлах, бүтээх туурвихыг гол болгон эрхэмлэж, чойрын гүн ухаанаар олон зохиол туурвижээ. Ингэхдээ бурханы шашин дахь гүн ухааны чиглэлээр 12 боть ном зохиол бичиж, энэтхэг төвдийн мэргэдийн ном сударт тайлбар хийж, түүнийг баяжуулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулжээ. Дамцагдорж философийн нарийн төвөгтэй асуудлаар “Дундад үзэлд орохуйн тайлбар” зэрэг олон чухал бүтээлийг бичсэний дотор 65 насны модон могой жилдээ төвд, монголын сэтгэгчдээс чойрын таван ботийн нэг хэмээн дээдэлж ирсэн “Ил номын сангийн үнэнийг бүлэглэсэн” хэмээх алдартай зохиолын гуравдугаар бүлгийг гол болгон, түүнийг уншиж ухаарахад хялбар болгох зорилгоор, “Ертөнц сав шимийн ялгаа ба шашны гарсан ёс сэлтийг тойм төдий өгүүлсэн Харанхуйг арилгагч их эрдэнийн зул” хэмээх нэгэн гол зохиолоо туурвижээ. Энэ зохиол нь ертөнцийн гарал үүсэл, хөгжил хөдөлгөөний талаарх Дамцагдоржийн үзэл бодлыг тодорхойлсон байна. Ер энэ талын ойлголт төсөөлөл бол тухайн ард түмний философийн сэтгэлгээ ямар түвшинд байсныг үзүүлэх хэмжүүр юм. Аливаа мэргэд эрт дээр үеэс эхлэн эл асуудлыг тайлахаар оролдож, чнз бүрийн үзэл бодлыг дэвшүүлсээр иржээ. Харин дундад зууны үеийн монголын түүхийн зохиолуудад ертөнцийн үүслийг язгуур махбодуудын хөгжил, хөдөлгөөн лүгээ холбон авч үзэж байжээ.
Дамцагдорж юуны өмнөсавшимертөнцийн цар хэмжээг илтгэн харуулах орон цагийн хэмжүүрийг дараах маягаар тодорхойлжээ. Үүнд, дүрстний эцсийн бага нь маш нарийн тоос мөн. Нарийн тоос долоог нэг өчүүхэн тоос, тэр долоог төмрийн нэг тоос, тэр долоог усны нэг тоос, тэр долоог туулайн нэг тоос, тэр долоог хонины нэг тоос, тэр долоог үхрийн нэг тоос, тэр долоог нарны гэрлийн нэг тоос, тэр долоог хуурс төдий нэг тоос, тэр долоог бөөс төдий нэг тоос, тэр долоог арвайн төдий нэг тоос, тэр долоог хүний нас зуугийн хурууны үе хэмээх болой. Хуруу хорин дөрвийг нэг тохой гэнэ. Тохой дөрвийг нэг нуман алд гэнэ. Тэр таван зууг нэг гөрөш гэнэ, тэр наймыг нэг бээр гэнэ хэмээсэн байна. Хэмжигдэхүүний энэ нэгжүүд бол нэг зүйлийн хэмжээг өөрийн сайн мэдэх бусад зүйлийн хэмжээтэй харьцуулан тодорхойлдог нэн эртний түүхтэй бөгөөд манай ард түмэн ч мал маллагаа, ахуйн шаардлагатай уялдуулан саахалтын газар, үдийн газар, хоногийн газар гэх мэт барагцаалсан уртын хэмжүүрүүдийг хэрэглэсээр ирсэн лүгээ нэгэн журмын хэрэг юм. Дамцагдорж ертөнцийн үүслийн тухайд нотлон өгүүлэхдээ, “ертөнц анх тогтохын цагт урд галавын хоосон огторгуйд арван зүгээс зөөлөн салхи хийсэн ирж, хоорондоо түлхэлцсэнээр алтан шимт хэмээх үүл гарч, тэр үүлнээс шилэвч модны төдий хурын усан бууж, их болсноор хийд шүтэж яв явсаар доорд их далай болсон” гэжээ. Тэр мэтийн ус удаан хугацаанд салхиар бүлэгдэн хутгалдсанаар хожим дөрвөн тив бий болов. Түүний дараа огторгуйд алт, мөнгө, төмөр, эгэл шороо тэргүүтэн элдэв зүйлийн шим үүл хураад, шилэвч модны төдий хур олон бууснаас бодис машид хурсан бөгөөд салхиар дөрвөн зүгээс нь хутгаснаас, алтан газар суурин дээр уулын хаан сүмбэр уул бий болов” гэж үзжээ.
Дамцагдорж ингэж салхи, үүл, хур зэрэг байгалийн үзэгдлийн шинж чанараар ертөнцийн тогтоцийг тайлбарласан байна. Салхи, хий, хур элдэв бодис харилцан үйлчилж, алхам алхамаар хувьсан хөгжсөөр, тив дэлхий тогтсон гэж байгаа нь сэтгэгчийн диалектик санааны илрэл юм. Ийнхүү тэрбээр ертөнцийн үүсэл, хөгжил, мөхлийг тасралтгүй хувирдаг явц гэж үзсэн байна. Ийнхүү 18-р зууны үеийн монголын нэрт сэтгэгч Дамцагдорж ертөнцийн үүсэл хөгжил, эвдрэл мөхлийг язгуур махбод хийгээд байгалийн элдэв үзэгдлийн урт удаан хугацааны хөгжил хувьслаар нөхцөлдцөг хэмээн ертөнцийн талаар материаллаг үндэстэй үзлийг баримталж байжээ.
Түүний номлолоор замбуу тивийн хүмүүс төрөх, өвдөх, өтлөх, үхэх тэргүүтэн зовлонд өртөгдөж, уур хилэн, үзэн ядах, хэрүүл тэмцлээр зовон, тэнгэрүүд жаргалдаа ташууран доош унаж, бэрд адгуус тамын амьтан гагцхүү зовлонгоор завгүй нэрвэгдэнэ. Хувь тавилангийн эрхээр шим амьтны нас биеийн хэмжээ их бага янз бүр байдаг. Тухайлбал, 33 тэнгэрийн нэг хоног нь хүний насны зуун жилтэй тэнцэх бөгөөд өөрийн жилээр мянга наслана гэжээ. Ийнхүү Дамцагдорж хүн сайн үйлийг үйлдсэнээр дээд төрөл / Асар тэнгэр замбутивээс бусад гурван тив/ олж, урт удаан наслан жаргана, харин муу үйлийн үрээр гурван муу заяанд унаж, насны ихийг барагдтал хэмжээлшгүйгээр зовно. Шимийн амьтан үйлээ эдлэж дууссанаар ариун хутгийг олж, шим хоосроно. Харин энэ үед үйлээ эдлэж дуусаагүй хувь муутнууд өөр ертөнцийн тамд унана гэж тайлбарласан байна. Бригарын гэгээн тухайн үеийн өндөр боловсролтой, нэр хүнд бүхий эрдэмтэн лам бөгөөд монголын шашны тэргүүн 5 дугаар богд Лувсанчүлтэмжигмэдийн /1815-1842/ багшаар өргөмжлөгдөж байсан байна. Барийн гэгээний хөрөг хэмээн бурханы дүрд шингээсэн зурмал мөнхүү аймгийн төвийн Дорж гэдэг айлд байдаг ажээ.
