Би сургууль тєгсєєд нэлээд хэдэн жил ажиллачихсан ахмад цолтой тусгай сумангийн захирагч байлаа. Манай ангийн улс тєрийн орлогчоор Жамц гэх хошууч шилжиж ирлээ. Жамцыг ирсэн єдрєєс л ангийн хvvхнvvд нvvр царайгаа тольдон засч, дуу шуу орчих шиг санагдаж билээ.Тvvний ялимгvй долгиотой тас хар vс, эрхий хуруунаас ч єргєн єтгєн хємсєг, єндєр чилгэр нуруу, гялалзсан хvрэн царайг нь харсан хvvхнvvд хєл алдахад эрчvvд нь атаархана. Жамц хошууч гурван vе гармошиктой орос хром жийж, гальфитай офицер ємд ємсєж явах нь vнэхээр зохидогсон.
“Зvvнбаянд байхдаа эхнэр хvvхэдтэй байсан юм гэнэ ээ. Тэгээд салчихсан юм байх”, “Эхнэр хvvхэд нь ирэх юм гэнэ”, “Гэр бvлгvй юм гэнэ лээ” гэсэн яриа хvvхнvvдийн ам дамжиж эргэсээр удлаа. Ангийн хvvхнvvд гэдэг нь манай хорооны эмнэлэг, холбоо, гал зууханд ажилладаг цєєхєн хэдэн авгай нар. Нєхєргvй хоёр гурван хvvхэн байх авч бvгд “эзэдтэй”. Тиим байтлаа Жамцад хандран эргэлдэх нь инээдтэй сэн. Цагийн хvрд эргэдгээрээ эргэж цастай хуртай улирал ирж буцсаар нэг л мэдэхэд гурван жилийн нvvр vзсэн байлаа.
Жамц хошууч, бид хоёр дотно нєхєрлєж хааяа амралтын єдрvvдээр ганц нэг шилний бєглєє мултлан юу эсийг хvvрнэж суусан гэхэв. Тэглээ ч хувийнх нь амьдралын тухай асууж сонирхсон нь vгvй ээ. Халууны дуниар хєєрч, Хєх сэрхийн нуруу суунагтсан найман сарын эхээр юмсан. Амралтын єдєр байсан юм. Жамц хошууч дуу шуутайхан орж ирснээ шар ширэн цvнхээ онгойлгон vгийн солиогvй шахам эхнэр, хvvхдvvдэд чихэр, печень тарааж, нэг шил цагаан архи ширээн дээр тавьснаа
-Их сонинтой хєє, ах нь нєгєєдрийн онгоцоор Улаанбаатар нислээ. Улс тєрийн газраас дуудаж байна. Сvхбаатар, Зvvнбаян, Ємнєговь, Ховд гээд хєдєєгийн бvхэл аймгийг дуусгалаа. Одоо нэг суурин газар бараадаж амьдаръя даа. Улаанбаатарт тєрж єссєн мєртлєє тойрч эргэсээр насаа барах нь гэснээ шилний бєглєєг мултлангаа,
-Чимэгээ хєє, хундага дєхvvлээдхээч гэхэд нь эхнэр маань аавынхаас євлєж ирсэн, манайд байгаа ганц хєрєнгє болох бага гарын мєнгєн аягаа авдарнаас гаргаж барив. Жамц мєнгєн аягыг цагаан архиар цэлэлзтэл дvvргээд над руу харж инээмсэглэснээ гvн амьсгаа авч,
-Танай нутгийнхан ямар ёс мэдэх биш дээ. Эхнэрээ дорд vзэж єєрсдийгєє дєвийлгєдєг хvмvvс. Манай, нутагт идээний дээжийг гэрийн эзэгтэйд нь тvрvvлж барьдаг юм.
Эд нар чинь айл гэрийн гал манасан бурхад юм шvv дээ. Тиим учраас идээний дээжийг бурхандаа тvрvvлж барих нь зєв биз гэж хэлээд Чимэгээд барилаа. Чимэгээ уруулаа дєнгєж хvргээд буцаахад,
– Ямар ч хvн архийг гурван удаа сэржим єргєж гурван удаа амсдаг учиртай. Энэ нь дээд хєх тэнгэр, доод эх газар, дэргэд зон олноо хvндэлсний илрэл юм гэж сургамжлаад, харин чи бол гурван балга ууна шvv. Сvvлчийнхийг нь бур том балгана. Намайг хvндэллээ гэж би итгэж явъя гэж хэлээд буцааж барин шахсаар байж гурав балгуулав. Одоо ч харин гэрийн эзэнд барина аа. Ямар нэгэн хєнгєлєлт байхгvй шvv гэснээ,
– Би чамд итгэж явдгийм. Залуу хvн сурах хэрэгтэй. Ямар над шиг… гээд тvгдрэн санаа алдаж “энгэр, мєр хоёроо ээлжилж харсан цэрэг амьдрал хэлэхэд сайхан ч, бас єрєвдмєєр шvv. Нэг л олдсон залуу насаа булан нь халцарсан хэдэн чемодан чирч цэргийн ангийг хэссээр барах нь утгагvй, уйтгартай ч, эр хvн бvхэнд заяадаггvй ховорхон амьдрал болохоороо л vнэтэй байдаг юм даа” гэж нvд ирмэн гараа єргєн дохилоо. Єєрєє ч нэг аягыг шууд л хєнтєрч орхив. Тvvний сэтгэл их л догдолсон байлаа.
-Олон ястны єлгий, тvvхийн энэ буурал хотод ах нь гурван жил амьдарлаа. Цэргvvдийн хэлдгээр мянга ная хоног … нээрээ мянга ная хоног гэсэн чинь яасан уянгатай сонсогдож байна аа. Яг л яруу найраг шиг гэж хэлээд єєрєє єєрийнхєє vгэнд талимаатан уярна. Энэ хад чулуу шиг ханхар эрийн ингэж уяран хайлахыг би урьд нь хараагvй юм. Тэр цамцны ханцуйгаа шамлан зvvн гарын шуугаа ил гаргаж,
-Чи энэ нэрийг таа даа гэж X……..л шивээсийг харуулав.
“Хєсєн цэг л”-хоёр нэрнээс бvтсэн байх. Сvvлчийнх нь Жаргал юм болов уу гэхэд,
-Чи таачихлаа. Хишигжаргал гэж хэлээд гэрийн доторх хамаг агаарыг сорох гэсэн юм шиг гvн амьсгаа авч,
-Хvнд чинь мартахын аргагvй хvн гэж байдаг юмаа. Бид хоёр долдугаар ангиасаа эхлэн vерхэж аравдугаар ангидаа би эднийд бараг хvргэн орчихсон байлаа. Ээж нь “Орооны туулай шиг болчихсон энэ хоёр амьтныг чинь яах болж байна аа, сургуулиа ч тєгсєж чадалгvй гэдэс гvзээгээ чирч тvмний шившиг болох нь” гэж ирээд л vглэдэг сэн. Тэгсэн хэрнээ гэртээ хоёрхон хоночихоод ирэхэд л,
-Миний хvv vзэгдэхгvй яачихаав гээд сvйд болно. Нэг єдєр намайг гэртээ байтал аав нь утасдаад,
-Миний хvv Пионерийн ордны ємнєх хар зам дээр тvргэн хvрээд ир гэж хэлээд утсаа тасаллаа. Намайг очиход Хишгээг носилькаар дамжлан тvргэний машинд оруулж байлаа. Цус тунаран нэлийжээ. Тэр цус одоо хvртэл надад vзэгддэг юм. Би орилон бvчсэн хvмvvсийг хага ярж носилькан дээр хэвтэж байгаа Хишгээгээ тэврэн авлаа. Тэр минь гал нь буурсан хэрмэн хар нvдээрээ намайг ширтэн vг хэлэх гэсэн боловч чадсангvй. Эмнэлгийн хаалгаар дєнгєж ороод л амьсгал хураасан юм. Хагацал гэж ийм аймшигт юм байдгийг ах нь тэгж л мэдэрсэн юм даа.
Дэндvv бага наснаасаа дэндvv ихээр хайрлаж дассан болохоор надад Хишгээ шиг хvн дахиж тааралдаагvй ч, би бас хайгаагvй юм. Хэн нэг хvvхэнтэй амьдарч болох л доо.Тэглээ гээд би Хишгээ шигээ хайрлаж чадахгvй болохоор хvний vрийг зовоохын нэмэр гэж єєрийгєє тас хорьдог юм. Тэгээд ч ах нь Хишгээгийнхээ шарилын ємнє энэ насаа ганцаараа дуусгана аа гэж тангарагласан хvн.
Хvн юмыг цагийн эрхээр мартдаг ч хайрын хорвоод ганцхан хvний л зай байдаг юм билээ. Зvрх сэтгэлдээ нэгээс илvv хvн багтаах зайгvй над шиг ийм ядмаг эр энэ хорвоод хэд байдгийг би мэдэхгvй. Тэр ингэж хэлээд мєнгєн аяганд мэлтрэх цагаан архийг гал манартал залгилж дєлийг нь хvvх хийн vлээж гаргалаа. Хайр сэтгэлийн хамгийн эмзэг хэсгээс оргилон гарсан нандин дурдатгал эр хонгор цээжний гvнээс зvрхэнд хvрч уянгалдаг ажээ.
“Холбоо голын бэлчирт
Шvлэг тэрлэж хvлээлээ
Vнэн хайр шvv Хишгээ
Холын гурван одонд
Шивнэж хэлсэн vг бий.
Насны хайр шvv Хишгээ…”
гэж “Хишгээ” шvлгээ уншиж тайтгарав. Жамц дэлийг нь сумласан морьд шиг хэдэн сайхан шvлэгтэйсэн. Сархдад халаад ирэхээрээ тэр шvлэгнээсээ уншиж, уншсан шvлгэндээ єєрєє уярч уйлж дуулж аяглах нь тvvнд зохисон ч юм шиг нэг л дотно сайхан санагддаг байлаа. Хиргvй сэтгэлээр нєхєрлєсєн эр хvмvvсийн араншин ийм байдаг ажээ. Жамц хошуучийг шилжсэн тэр намар нуга хєндийн цахилдаг эрт шарлаж, ангийн хvvхдvvдийн царай гундчих шиг санагдаж билээ. Ганцаар дутдаг орчлонгийн тvмэн сархиагийн хаа нэгтээ Жамц хошууч ганцаараа л яваа.
Аюушийн Жаргалсайхан
