Монгол Улсын хэмжээнд бараг анх удаа гэж болохоор хяналт шалгалтын ажил эхлээд байгаа юм. Энэ бол нэн ховор, ховор амьтдын гаралтай түүхий эдээр хийсэн бэлэг дурсгалын зүйлийг худалдах, худалдан авахтай холбоотой асуудал юм. Ялангуяа тарваганы шагай болон чонын соёо, шагайг хүмүүс нэлээд түгээмэл наймаалдаг. Гэтэл энэ төрлийн худалдааны харилцагч талуудын аль аль нь хуулийн ижил төрлийн хариуцлага хүлээдэг байна. Тиймээс энэ талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл авахаар Нийслэлийн байгаль орчны газрын Амьтан, ургамлын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн Ц.Цолмонбаатартай уулзаж ярилцлаа.
-Юуны түрүүнд ард иргэдэд ямар төрлийн эд зүйлийг худалдах, худалдан авах хориотой гэдэг талаар товч мэдээлэл өгье.
-Түлхүү идлэг шонхор шувууны сарвуун дотор чонын шагай атгуулсан сувинерийн эд зүйл байна. Үүнийг мөнгөөр өнгөлсөн байдаг. Нарантуул зах дээр тас шувууны толгой нэлээд байна. Цагаан зээрийн хөлөөр хийсэн ташуур, махчин амьтдын арьс, тарваганы арьс, шагай, чонын соёо гэх мэтчилэн дурьдвал олон зүйл бий.
-Түүнийг жишээ нь зарж байгаа хүмүүс хаанаас олж авдаг юм бол?
-Зарж байгаа хүмүүсээс асуухаар жишээ нь, нэг малчин авчирч өгсөн, бодвол үхчихсэн байсан тасын толгой авчирсан юм байлгүй гэх мэтээр хариулдаг л даа.
-Зарсан, авсан хоёрт яг ижил хууль үйлчилдэг гэсэн. Ямар хуулийн заалтаар хариуцлага хүлээлгэдэг талаар арай тодорхой мэдээлэл өгөхгүй юу?
-Амьтны тухай хуулийн 25.3-т заасан зөвшөөрөл авалгүйгээр амьтны гаралтай түүхий эдийг цуглуулсан, хадгалсан, худалдсан, худалдан авсан, гадаадад гаргахыг завдсан этгээдийг тухайн амьтныг агнасантай адилхан үзэж экологи эдийн засгийн үнэлгээг хоёр дахин өсгөж торгууль ногдуулна гэж Амьтны тухай хуулийн 37.3-т заасан байгаа.
Тэгэхээр худалдан авалт хийх гэж байгаа бол заавал гарал үүслийн бичигтэй нь авах ёстой. Нэн ховор, ховор амьтны гаралтай бол Эрүүгийн тухай хуулийн дагуу хариуцлага хүлээлгэнэ. Түгээмэл тархацтай амьтны тухайд бол Зөрчлийн тухай хуулиар хариуцлага хүлээлгэнэ. Ингэхдээ амьтны тухай хуулийнхаа экологи, эдийн засгийн үнэлгээг баримтална. Товчхондоо, нэн ховор, ховор амьтдын гаралтай сувинерыг зарсан ч, худалдан авсан ч адилхан шийтгэлтэй.
-Амьтны гаралтай түүхий эдээр хийсэн сувинерын худалдааг хориглодог талаар ард иргэд тийм ч сайн тодорхой мэдэхгүй байх. Тэгэхээр иргэдэд энэ талын мэдлэг мэдээлэл өгөх тал дээр мэргэжлийн байгууллагуудын зүгээс ямар ажлуудыг төлөвлөн ажиллаж байна вэ?
-Нийслэлийн байгаль орчны газар Лондонгийн амьтан судлалын нийгэмлэг ТББ-тай хамтран ажиллах Санамж бичиг байгуулсан байгаа. Үүний хүрээнд нэн ховор, ховор амьтны гаралтай түүхий эдээр хийсэн бэлэг дурсгалын зүйлийг худалдаалдаг үйл явдлыг зогсооё, бууруулъя гэж төлөвлөгөөндөө тусган ажиллаж байна. Ингээд 2018 оны гуравдугаар сард сувинер хаус болон Нарантуул худалдааны төвүүдээр нийт 20 орчим аж ахуйн нэгжүүдээр анхааруулга бүхий брошур тарааж, хуулийн заалтын талаар танилцуулж ажилласан. Тэгээд сар гаруй хугацааны дараа НМХГ, цагдаагийн байгууллагатай хамтран дахиж яваад, мэргэжлийн хяналтын улсын байцаагч нь тухайн аж ахуйн нэгжүүдээр анхааруулга, мэргэжил арга зүйн зөвлөгөө өгөөд гарын үсэг зуруулж авсан байгаа. Хоёр дахь удаагаа явахад иргэдийн бараг 50 хувь нь ойлгосон байна. УИД дээр чоно, үнэгний арьс байгаа юм. Тэр нь зөвшөөрөлтэй гэдэг нь гарал үүслийн бичигтэй гэсэн үг. УИД-ийн хувьд зөвшөөрөлтэй гэж байгаа боловч мэргэжлийн хяналтын Улсын байцаагчид зөвшөөрлөө одоо хүртэл үзүүлээгүй байх шиг байна.
-Саяхан наадам болж өнгөрлөө. Жуулчид ихээр ирдэг энэ оргил үед сувинер буюу Монгол үндэсний бэлэг дурсгалын эд зүйл нэлээд эрэлттэй болдог байх. Энэ үед ямар зохицуулалт хийж ажилласан бэ. Хүмүүс хэр их зарж байна?
-Үндэсний их баяр наадмаар аялал жуулчлал яг идэвхтэй байдаг үе. Энэ үед жуулчид сувинер хаусуудаар үйлчлүүлж, зэрлэг амьтдын болон ургамалын гаралтай эд зүйлээр хийсэн бэлэг дурсгалын зүйлийг нэлээд сонирхдог. Тиймээс бид “Улаанбаатар” аялал жуулчлалын төвтэй хамтраад англи, монгол хэлээр постер бэлдсэн. Ингээд постероо олон нийтийн сүлжээгээр цацаж ажиллалаа. Мөн аялал жуулчлалын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг компаниудад хандаж хориотой эд зүйл худалдан авахгүй, авахуулахгүй байх талаар анхааруулж ажилласан.
-20 орчим аж ахуйн нэгжид таниулга хийжээ. Наадмын үеэр аялал жуулчлалын байгууллагуудад хандсан гээд шат дараатай ажиллаж байгаа юм байна. Тэгвэл дараагийн төлөвлөгөө ямар байгаа вэ?
-Дараагийн төлөвлөгөө бол сувинер хаусуудын хана, хаалга ч юм уу, сувинер зарж байгаа газарт англи, монгол хэлээр хориотой эд зүйл худалдан авахгүй байх, худалдаа хийсэн болон худалдан авсан тохиолдолд ямар хуулийн хариуцлага хүлээлгэхийг сануулж анхааруулсан стикер наахаар төлөвлөж байна.
-Энэ төрлийн бизнес цахим орчинд болон иргэдийн гар дээр нэлээд түгээмэл явагдаж байдаг. Тэгэхээр энэ тал дээр ямар арга хэмжээ авч ажиллаж байгаа юм бэ?
-Бид НМХГ болон Мөрдөн байцаах газрын Хүрээлэн буй орчны эсрэг гэмт хэрэгтэй тэмцэх тасагтай хамтран яг энэ төрлийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх төлөвлөгөө гаргаж байна. Үнэндээ цахим орчин гэдэг хэцүү. Жишээ нь, тарваганы шагайнаас эхлээд есөн шидийн эд зүйлийг наймаалцахаар тавьсан байдаг. Тухайн зарын утасны дугаарыг нь авч байгаад яг үйлдэл дээр нь барьж авахгүй л юм бол нэмэргүй. Гэхдээ Мөрдөн байцаах газар л энэ тал дээр ажиллана л даа. “Шувуу хөөж яваад минж агначихлаа” гэсэн пост анчдын группэд явсан юмаа даа. Тэр пост хийсэн хүнийг дуудаж уулзаад анхааруулга өгөөд явуулсан байна лээ. Иймэрхүү асуудлыг хяналт, шалгалтын байгууллага хийхээс бид нарт тийм эрх байхгүй шүү дээ.
-Тарваганы худалдаа өнөөдрийг хүртэл байсаар байна. Нийслэлийн ойр орчинд амьтдын тоо толгой өсч байна уу, эсвэл хорогдсоор байна уу?
-2017 онд гаргасан Байгаль орчны сайдын 278-р тушаалаар тарвага агнахыг дахин гурван жилээр хориглож сунгасан байгаа. Нийслэлийн нутаг дэвсгэрт ан агнуур харьцангуй гайгүй. Манай 33 байгаль хамгаалагч хяналт шалгалтыг тогтмол хийж байна. 2018 онд Нийслэлийн байгаль орчны газраас хөхтөн амьтны тооллого хийгээд 2016 оны тооллоготой харьцуулж үзэхэд тоо толгой өссөн. Тухайлбал, баданга хүдэр 40 хувиар, халиун буга 19 хувиар, тарвага ч мөн өссөн байна. Тарваганы тухайд гэвэл 100 тарвагыг нүүлгэн шилжүүлж авчирсныг одоо байнга хамгаалалж, хянаж ажиллаж байгаа.
-Зөвхөн зарж худалдаалж байгаа хүмүүсээс гадна тарваганы шагай, чонын соёо, арьс гэх мэт амьтны гаралтай эд зүйлийг худалдан авагч их бий. Тэд ийм зүйл хууль бус гэдгийг бараг мэдэхгүй шүү дээ. Тэгэхээр энэ талын мэдээллийг энгийн иргэдэд хүргэх тал дээр ямар ажил хийсэн бэ?
-Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр ярилцлагууд өгсөн байгаа. Лондонгийн амьтан судлалын нийгэмлэгтэй хамтраад манайх Нийслэлийн тээврийн газарт хүсэлт явуулаад хотын төвийн шугаманд явдаг нийтийн тээврүүдийн сурталчилгааны телевизээр ийм хуулийн заалттай шүү гэдгийг таниулсан шторк тавьж цацуулсан.
-Сонгуулиар сурталчилгааныхан айл бүхнээр орж нэр дэвшигчээ танилцуулаад явдаг шиг арай илүү тулж ажиллахгүй бол хүмүүс тэр болгон хүлээж авч байгаа эсэх нь эргэлзээтэй юм л даа. Ийм байдлаар ажиллах боломж бий юу?
-Төсвийн байгууллага болохоор хэцүү. Манайх Лондонгийн амьтан судлалын нийгэмлэгтэй хамтарч байж л асуудлын ард гарахын төлөө ажиллаад явж байна. Учир нь зардал маш өндөр, албан ёсоор төсөвлөсөн мөнгө бол байхгүй.
-Манайд бүх зүйл санхүүжилттэй холбоотой байдаг болохоор аргагүй юм. Ярилцлагынхаа төгсгөлд сонирхоод асуухад экологи, эдийн засгийн үнэлгээгээр хамгийн өндөр үнэтэй нь ямар амьтан байдаг юм бол. Мөн энэхүү үйл ажиллагаатай холбогдуулан иргэдэд хандаж та юу гэж хэлмээр байна?
-Хандгай гэдэг амьтны эр нь 10 сая, эм нь 12 сая төгрөгийн үнэтэй. Жишээ нь, хандгайн нэг эрхтэн зарж байгаад баригдах юм бол 12 сая төгрөгийг хоёр дахин нэмэгдүүлсэн торгууль төлнө. Эсхүл 2-8 жил хорих ял онооно. Иргэд хуулиа мэдэхгүйгээсээ болж хохирох явдал их гардаг. Ялангуяа энэ төрлийн хяналт шалгалт Монголд бараг анх удаа явагдаж байгаа. Тэгэхээр хүндрэлтэй асуудал, бэрхшээл их гарч байна. Гэхдээ яг хүмүүст хууль таницлуулаад явахаар ойлгож хүлээж авч байгаа нь сайшаалтай юм. Ард иргэддээ дахин сануулж хэлэхэд ховор амьтан, ургамлын зүйл, тэдгээрийн гаралтай эд хэрэглэл, бэлэг дурсгалын зүйлсийг худалдах, тээвэрлэх, худалдан авч болохгүй шүү гэж хэлмээр байна. Ер нь гарал үүслийн бичиггүй бол зөвшөөрөлгүй агнасанд тооцдог юм шүү гэдгийг захиж хэлье дээ.
-Хэрэгтэй, чухал мэдээлэл өгч ярилцсан танд баярлалаа.
-Баярлалаа.
