Нийслэл хүрээг тойрсон олон сүм хийдүүдийн нэг нь “Долоон бурхан” буюу Дамбадаржаалин хийд, хүрээний хойт талаар орших арваад хийдийн хамгийн эртний бөгөөд бас хамгийн том нь Дамбадаржайлин хийд юм. Дамбадаржаа буюу Шашныг бадруулагч сүмийг Манжийн хааны зарлигаар хоёрдугаар Богд Жавзундамба хутагтын дурсгалд зориулан 1761-1765 онд баруун, зүүн Сэлбэ голын уулзварт байгуулжээ. Энэ үйл явдалтай холбогдуулж 1765 онд манжийн хааны зарлигийг тэмдэглэн, мөн Шашныг бадруулагч сүмийн тухай холбогдох зүйлийг гэрэлт хөшөөнд монгол, төвөд, манж, хятад хэлээр сийлж, сүмийн гол хаалганы баруун, зүүн талд байрлуулсан бөгөөд байгалийн элэгдлээс хамгаалах зорилгоор дээр нь асар босгожээ.
1774 онд хийдийн хэрмийн баруун хойд өнцөгт хоёрдугаар Богдын шарилын суваргыг босгож, улмаар уг шарилын сүмийг тахих болсон байна. 1778 онд тус хийдэд хоёрдугаар Богдын шарилыг шилжүүлэн авчиржээ. Хийд нь ерөнхий төлөвлөлт, хийц, өнгө будаг, чимэглэлийн хувьд Амарбаясгалант хийдтэй адил бөгөөд боржин чулуу, хөх тоосго, хөх ваар, мод зэрэг нь барилгын үндсэн материал болжээ.
Дамбадаржаа хийд нь цогчин дуган, 12 аймгийн дуган, дөрвөн дацан бүгд 25 дугантай, 1500 лам ном хурдаг томоохон хийд байв. Энэ хийд мөн яг долоон бурхан од шиг байрлал бүхий долоон сүм дугантай, шөнө болохоор долоон том зул асаадаг тус бүр шилэн хорготой байсан гэдэг. Тэгээд хүрээнийхэн шөнө хойшоо харахад яг л газар дээр бас нэгэн долоон бурхан байгаа юм шиг харагддаг байснаас зуун зууны тэртээ энэ хийдийг “Долоон бурхан” хийд хэмээн нэрлэж их хүрээнийхэн шөнөд тийшээ мөргөж зальбардаг байсан гэнэ. 1938 онд хийдийн хурал номын үйл ажиллагааг хааж, бурхан тахил, ном судруудыг устгаж, модон барилгуудыг буулган зөөж, Махаранзийн сүм, хашааны гадна дотно байсан дөрвөн суварга, хөх тоосгон хэрмэн хашааны заримыг буулгажээ. Хэлмэгдүүлэлтийн үед олон зуун лам хуврага нь баривчлагдаж, хүрээ хийдийг нь балгас болгон нурааж бурхан шүтээнийг нь устгасан гэдэг. Монголын соёлын нэрт зүтгэлтэн н.Цэдэн-Очир гуай “Зүүн хүрээний бурхадыг дөш лантуугаар балбаж хавтгайлж байхад Дамбадаржаалин хийдээс нэг машин бурхан, хоёр машин судар авчран давтахыг нь давтаж шатаахыг нь шатаасан” гэж дурсамждаа бичсэн байдаг.
1940-1941 онд Дамбадаржаа хийдийн зарим дуганыг буулгаж, Монголын үйлдвэрчний эвлэлийн харъяа Улсын амралтын газрын том дөрвөлжин цагаан байшинг барьсан нь тухайн үед Сэлбийн амралтын газар гэж нэрлэгдэж байв. 1944-1945 оны үед Дамбадаржаа хийдийн дэргэд зургаан цагаан байшинтай Улсын өдрийн амралтын газрыг байгуулж, Улаанбаатар хотын үйлдвэрийн ажилчид өдрөөр ирж амарцгаадаг байв. 1947 онд Япон цэргийн олзлогсдын хэрэг эрхлэх газрын эмнэлгийн зориулалтаар ашиглаж байжээ.
Энэ эмнэлгийн анхны бага эмч, сувилагч, эм түгээгчээр нь Богдын хүрээний уугуул иргэн лам Дашзэвэг маарамба ажиллаж байсан юм. Сүүлд хүртэл тэрээр эмнэлгийн албандаа зүтгэж 1960-аад оны үед анагаах ухааны дээд сургуульд 47 настай орж суралцаад 52 настай төгсчээ. Дашзэвэг маарамба анагаахын дээд сургуулиа төгсөөд Гандантэгчилэн хийдийн эмчээр ажиллаж байхад Эрүүлийг хамгаалах яам дуудаж аваачаад лам хүн их эмчийн дипломтой байж болохгүй гээд дипломыг нь хураасан аж.
Дашзэвэг ламтанг Дамбадаржаа дахь олзлогдсон япончуудын эмнэлэгт ажиллаж байхад бөөсөн тиф, халуун хижиг зэрэг халдвартай аюулт өвчин их байсан юм билээ. Япон цэргүүд ч их үхдэг байж. Хамгийн анх нас барсан хэдэн япон цэргийн шарилыг морин тэргэнд ачаад Дашзэвэг ламтан ганцаараа явж оршуулжээ. Одоо Дамбадаржайлан хийдийн баруун хойд энгэр дэх япончуудын оршуулга байгаа газарт тусгай ухсан нүхэнд хэдэн цэргийнхээ шарилыг оршуулж булчихаад толгой дээр нь сайн төрөл олохыг ерөөн хойдохыг нь уншиж байсан гэдэг юм.
Ингээд 1950 онд сүрьеэ өвчний эмнэлэг, 1987 оноос өндөр настныг сувилах эмнэлгийн зориулалтаар ашиглаж байжээ. 1990 онд хийдийн хурал номын үйл ажиллагааг сэргээсэн бөгөөд өдгөө нийт 50 гаруй лам хуврагтайгаар өдөр тутмын уншлага, цагийн их хурлуудыг ёс жаягийн дагуу хурж байна. Одоо тус хийдийн цогцолбороос цогчин дуган (хийц төлөвлөлтийг нэлээд өөрчилсөн), жин хонх, жин хэнгэрэгийн сүм, түүхийн баруун, зүүн сүм, сэрүүн лаврин, зүүн, баруун сэмчин, гүрмийн дуган, модон гэр дуган хадгалагдан үлдсэн юм. Дамбадаржаагийн ам ийм түүхтэй ажээ.
