![\"\"](http://undesten.mn/uploads/posts/2015-09/1441845270_600x600.jpg "\\"\\"")
Төрийн шагналын тухай хууль боловсруулах ажлын явцыг танилцуулаач?
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2013 оны 12 дугаар сарын 4-ний өдрийн 15 дугаар захирамжаар Төрийн шагналын тухай хуулийн төслийг боловсруулах ажлын хэсгийг байгуулж ажиллалаа. Энэ хугацаанд ажлын хэсэг 21 удаа уулзаж хуралдаж, нийгмийн дэд бүлгүүдийн төлөөллөөс санал авч, Иргэний танхимаар хэлэлцүүлж саналыг тусгаж ирсэн. Монгол Улсын Төрийн шагналын тухай хуулийн төсөл үндсэндээ бэлэн боллоо.
Ажлын хэсэг Монгол Улсын цол, одон, медалийн түүх, төрийн байгууллагуудын шагналын тогтолцоо, өнөөгийн байдал болон ХБНГУ, ОХУ, Украйн, Казахстан, Белорусь, Польш, БНЭУ зэрэг 10 гаруй улсын шагналын тухай хууль, дүрмүүдийг тусгайлан судалсны үндсэн дээр Төрийн шагналын тухай хуулийн төслийг боловсруулсныг энд дурдах нь зүйтэй.
Хуулийг шинэчлэн боловсруулах болсон үндэслэл, шаардлага юу байсан бэ?
Төрийн шагналын тухай хуулийн төслийг боловсруулахдаа төрийн шагналтай холбоотой эрх зүйн актуудыг цэгцлэх, төрийн шагналын тогтолцоо, үндсэн зарчмыг хуульчлан тогтоох зорилгыг баримталсан.
Одоо манай улсад БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 6 дугаар сарын 30-ны өдөр 148 дугаар зарлигаар батлагдсан \”БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм\” болон ардын болон гавьяат цолыг тухайлан бий болгож байсан Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар батлагдсан 20 гаруй дүрэм, журам хүчин төгөлдөр хэвээр үйлчилж, төрийн дээд шагналын эрх зүйн зарчим, үндсийг тодорхойлж байна.
Гэтэл 1992 онд шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, Монгол Улсын зорилго болон нийгэм, эдийн засгийн байгуулалт, төрийн үйл ажиллагааны зарчим үндсээрээ өөрчлөгдсөн тул төрийн шагналын бодлого, тогтолцоо, зарчмыг үүнд нийцүүлэх эрх зүйн шинэтгэлийг хийх шаардлага гарч байгаа юм.
Цол, төрийн одон, медаль олгох шалгуур үзүүлэлт өнөөгийн нийгмийн шаардлагад нийцэхгүй болсны нэг жишээ хэлэхэд \”Ардын” гэсэн цолыг таван төрөл мэргэжлээр,\”Гавьяат” цолыг 30 төрлөөр олгож ирсэн. Гэтэл өнөөдөр Монгол Улсад 7000 орчим төрлийн ажил, мэргэжил байгаа тул нийгмийн бүх салбарын ажил мэргэжлийг хамарч чадахгүй болсон байна. Мөн одоо олгож байгаа одон, медалиуд нь хуучин сүлдтэй, БНМАУ гэсэн бичээстэй хэвээр байгаа тул загварыг зайлшгүй өөрчлөх хэрэгтэй.
Шинэ хуулийн төслийн онцлог, ач холбогдлыг юу гэж дүгнэж болох вэ?
Хуулийн төслийг боловсруулахдаа дээрх шаардлагуудын хүрээнд төрийн шагналын эрэмбийг тогтоох, шагналын төрлийг багасгах, нийгэмд хавтгайрсан гэж үнэлэгдэж буй шагналын нэр хүндийг өсгөх, үүний тулд шагнал олгох цаг хугацаа болон жилд олгох тоо хэмжээгээр хязгаарлалт тогтоож, шагнагдах хүний тоог цөөрүүлэх, шагнал олгох шалгуур үзүүлэлтийг тодорхой болгох, шагнах журмыг ил тод, ардчилсан зарчимд нийцүүлж хуульчлан тогтоох чиглэлийг баримталсан юм. Шагналын хуулиар эдгээр асуудлыг шийдвэрлэж чадна.
\”Шагнал бол шударга ёсны хэмжүүр” гэж Францын нэрт гүн ухаантан Ш.Монтескье хэлсэн байдаг.
Монгол Улсын Төрийн шагналын тухай хуулийн төсөл болон хуулийн төслөөрх энгэрийн тэмдэг, одон, медалийн загварын хувилбаруудыг үүгээр хүргэж байна
Төсөл
МОНГОЛ УЛСЫН ХУУЛЬ
2015 оны … дугаар сарын …-ны өдөр Улаанбаатар хот
ТӨРИЙН ШАГНАЛЫН ТУХАЙ
НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ
НИЙТЛЭГ ҮНДЭСЛЭЛ
ТӨРИЙН ШАГНАЛЫН ТУХАЙ
НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ
НИЙТЛЭГ ҮНДЭСЛЭЛ
1 дүгээр зүйл.Хуулийн зорилт
1.1.Энэ хуулийн зорилт нь Төрийн шагнал, түүний ангилал, эрэмбэ шагнах журам болон төрийн шагналтай холбоотой бусад харилцааг зохицуулахад оршино.
2 дугаар зүйл.Төрийн шагналын тухай хууль тогтоомж
2.1.Төрийн шагналын тухай хууль тогтоомж нь Монгол Улсын Үндсэн хууль1 энэ хууль болон эдгээрт нийцүүлэн гаргасан хэм хэмжээ тогтоосон бусад актаас бүрдэнэ.
3 дугаар зүйл.Хуулийн нэр томьёоны тодорхойлолт
3.1.Дараах нэр томьёог энэ хуульд дор дурдсан утгаар ойлгоно:
3.1.1.\”төрийн дээд шагнал\” гэж Монгол Улсын нэрийн өмнөөс Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар олгодог, энэ хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1-т заасан цол, одон, медалийг;
3.1.2.\”төрийн бусад шагнал\” гэж энэ хуулийн 28 дугаар зүйлийн 28.1-т заасан шагналыг;
4 дүгээр зүйл.Төрийн шагналын төрөл
4.1.Төрийн шагнал нь төрийн дээд шагнал, төрийн бусад шагналаас бүрдэнэ.
4.2.Төрийн дээд шагналыг Монгол Улсын Их Хурал зөвхөн энэ хуульд заасны дагуу бий болгоно.
4.3.Төрийн бусад шагналыг энэ хууль, түүнд үндэслэсэн журмын дагуу бий болгоно.
5 дугаар зүйл.Төрийн шагналын тухай хуулийн үйлчлэх хүрээ
5.1.Төрийн шагналыг шинээр бий болгох харилцааг зөвхөн энэ хуулиар зохицуулна.
5.2.Энэ хуулийн зохицуулалтаас өөрөөр төрийн шагналыг бий болгохыг хориглоно.
5.3. Энэ хуулийг хүчин төгөлдөр болохоос өмнө шагнасан Монгол Улсын цол, одон, медаль болон төрийн бусад шагнал, түүнийг дагалдах нэмэгдэл, мөнгөн тусламж, тэтгэмж, хөнгөлөлт урамшуулал нь хүчин төгөлдөр хэвээр байна.
6 дугаар зүйл.Төрийн шагналаар шагнахад баримтлах зарчим
6.1.Хуульд өөрөөр заагаагүй бол дараах зарчмыг баримтална:
6.1.1.Үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, төрсөн газар, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсрол, эрүүл мэндийн байдлаар нь ялгаварлан гадуурхахгүй, эрх тэгш хандах;
6.1.2.Байгуулсан гавьяа зүтгэл, амжилт бүтээлд шагналын төрөл тохирсон байх;
6.1.3.Шагналын эрэмбийн дагуу өгсөх зарчмаар шагнах;
6.1.4.Шинээр байгуулсан гавьяаны төлөө дахин шагнахад өмнө авсан шагналаас хойш таваас доошгүй жил өнгөрсөн байх;
6.1.5.Хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд нэг төрлийн шагналаар нэг хүнийг дахин шагнахгүй байх;
6.1.6.Хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд нэхэн шагнахгүй;
6.2. Онцгой идэвх зүтгэл, хүч чармайлт гарган, олон нийтэд илэрхий үйл баримтад тулгуурлан нийтээр хүлээн зөвшөөрхүйц гавьяа байгуулсан тохиолдолд энэ зүйлийн 6.1.3 болон 6.1.4.-т заасан зарчмыг баримтлахгүй.
ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ
ТӨРИЙН ДЭЭД ШАГНАЛ
7 дугаар зүйл.Төрийн дээд шагналын төрөл, эрэмбэ
7.1. Төрийн дээд шагналыг дараах байдлаар ангилж, эрэмбэлнэ:
7.1.1.Эрхэм дээд шагнал:
7.1.1.1.Монгол Улсын баатар цол
7.1.1.2.Улсын эрдэнэ цол
7.1.1.3.Чингис хаан одон
7.1.2.Эрхэм хүндэт шагнал:
7.1.2.1.Төрийн соёрхолт цол
7.1.2.2.Монгол Улсын гавьяат зүтгэлтэн цол
7.1.2.3.Эрдэнийн очир одон
7.1.3.Хүндэт шагнал:
7.1.3.1.Алтан гадас одон
7.1.3.2.Цэргийн гавьяа одон
7.1.3.3.Эхийн алдар I, II одон
7.1.4. Медаль:
7.1.4.1.Цэргийн хүндэт медаль
7.1.4.2.Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
7.1.4.3.Шударга журам медаль
7.1.4.4.Найрамдал медаль
7.2.Төрийн дээд шагнал нь медаль, хүндэт шагнал, эрхэм хүндэт шагнал, эрхэм дээд шагнал гэсэн өгсөх эрэмбэтэй байна.
7.3.Цолны энгэрийн тэмдэг, одон, медалийн тодорхойлолтыг Монгол Улсын Их Хурал батална.
7.4.Цолны энгэрийн тэмдэг, одон, медалийг Улсын Их Хурлаас баталсан тодорхойлолтын дагуу хийлгэх, хадгалах асуудлыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар хариуцна.
8 дугаар зүйл. Төрийн дээд шагналын тоо
8.1. Төрийн дээд шагналыг дор дурдсан хязгаарын дотор олгоно. Үүнд:
8.1.1.Монгол Улсын баатар цолыг 5 жилд нэг удаа, нэг хүртэл хүнд;
8.1.2. Улсын эрдэнэ цолыг 3 жилд нэг удаа, нэг хүртэл хүнд;
8.1.3. Чингис хаан одонг жилд нэг удаа, нэг хүртэл хүнд;
8.1.4. Монгол Улсын Төрийн соёрхолт цолыг жилд 5 хүртэл хүнд;
8.1.5. Монгол Улсын гавьяат зүтгэлтэн цолыг жилд 50 хүртэл хүнд;
8.1.6. Эрдэнийн очир одонг жилд 200 хүртэл хүнд;
8.1.7. Алтан гадас одонг жилд 2000 хүртэл хүнд;
8.1.8. Цэргийн гавьяа одонг жилд 500 хүртэл хүнд;
8.2.Энэ зүйлийн 8.1-т зааснаас бусад төрийн дээд шагналын тоо хэмжээг тухайн жилийн онцлогтой уялдуулан, зохист харьцааг баримтлан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч жил бүр тогтооно.
8.2.Энэ зүйлийн 8.1-т заасан төрийн дээд шагналын тоо хэмжээ тухайн жилийн онцлогоос хамааран хэтрэх шаардлага үүсвэл Монгол Улсын Их Хурал шийдвэрлэнэ.
9 дүгээр зүйл.Монгол Улсын баатар цол
9.1.Монгол Улсын баатар цолыг Монгол Улсын тусгаар тогтнол, ардчилал, эрх чөлөө, бүрэн эрхт байдлыг бататган бэхжүүлэх, эх орноо батлан хамгаалах, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах, Монгол Улсыг хөгжүүлэх, эх орныхоо нэрийг алдаршуулах эрхэм үйлсэд онцгой гавьяа байгуулсан хүнд хүртээж, Монгол Улсын баатар цолны энгэрийн тэмдэг, үнэмлэх гардуулна.
9.2. Эх орноо батлан хамгаалах үйлсэд амь бие хайргүй зүтгэж, баатарлаг гавьяа байгуулан эх орныхоо төлөө амь насаа алдсан хүнд Монгол Улсын баатар цолыг нэхэн хүртээж болно.
10 дугаар зүйл. Улсын эрдэнэ цол
10.1.Улсын эрдэнэ цолыг үндэсний уламжлалт соёлын биет бус өвийн хосгүй нандин ховор төрөл зүйлсийн тодорхой илэрхийллийг ур чадварын өндөр түвшинд өвлөн эзэмшиж, түүнийгээ улам боловсронгуй болгон хөгжүүлж, мэдлэг ур чадвараа хойч үедээ өвлүүлэхэд онцгой гавьяа байгуулсан хүнд хүртээж, Улсын эрдэнэ цолны энгэрийн тэмдэг, үнэмлэх гардуулна.
10.2.Улсын эрдэнэ цол хүртээх хүнийг энэ хуульд заасан шалгуур үзүүлэлтийг хангасан эсэхийг Монгол Улсын Засгийн газар тогтоож, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өргөн мэдүүлнэ.
10.3.Улсын эрдэнэ цолыг Цагаан сарын баярыг тохиолдуулан олгоно.
11 дүгээр зүйл.Чингис хаан одон
11.1.Чингис хаан одонгоор дор дурдсан шалгуур хангасан хүнийг шагнаж, уг одон, түүний бичил хувилбар, үнэмлэх гардуулна:
11.1.1.Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний эв нэгдлийг бататган бэхжүүлэх, эх орондоо хүмүүнлэг, ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэх, нийгэм, эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухааны дэвшлийг хангах, төрт ёс, түүх соёлынхоо уламжлалыг гүнзгий судалж, хойч үедээ өвлүүлэх, тэдгээрийг дэлхийн бусад оронд сурталчлан таниулах үйлсэд жинтэй хувь нэмэр оруулж, төр, нийгэм, үндэстний өмнө онцгой гавьяа байгуулсан Монгол Улсын иргэнийг;
11.1.2.Улс түмний эв нэгдэл, хөгжил цэцэглэлт, хүн төрөлхтний амар амгалан байдлыг бэхжүүлэх болон Монгол Улс гадаад орнуудтай тогтоосон харилцаа, дэлхий дахинд Монгол Улсын нэр хүндийг өргөн сурталчлах, тус улсын эдийн засаг, нийгэм, оюун санааны хөгжилд бодитой хувь нэмэр оруулсан гадаад орны төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, хүнийг;
11.2.Чингис хаан одонг Их Эзэн Чингис хааны өдөр буюу Монгол бахархлын өдрийг тохиолдуулан олгоно.
12 дугаар зүйл. Монгол Улсын Төрийн соёрхолт цол
12.1.Монгол Улсын Төрийн соёрхолт цолыг шинжлэх ухаан, танин мэдэхүйн шинэ онцгой туурвил, анхдагч шинэ техник технологи, урлаг, утга зохиолын шилдэг гарамгай бүтээл бүтээсэн хүнд бүтээлээр нь хүртээж, Төрийн соёрхолт цолны энгэрийн тэмдэг, үнэмлэх гардуулна.
12.2.Энэ зүйлийн 12.1-т заасан бүтээл нь дараах шалгуурыг хангасан байна:
12.2.1.Бүтээлийн болон зохиогчийн эрх нь зохих журмын дагуу баталгаажсан байхаас гадна, мэргэжилтнүүд болон олон нийтийн хүртээл болж, дотоод гадаадад үнэлэгдсэн, Монгол Улсын хөгжилд тодорхой хувь нэмэр оруулсан байвал зохино.
12.2.2.Урьд өмнө зохиогчийн хөдөлмөрийг үнэлж, өөр бусад төрийн дээд шагналд хамрагдаагүй шинэ эсвэл шинэчилсэн бүтээл байна.
12.2.3.Хамтын бүтээлээрээ нэр дэвшиж байгаа бол нэр дэвшигчдийн бүрэлдэхүүн нь уг бүтээлийг туурвихад голлох үүрэгтэй оролцсон 3 хүртэл хүн байхыг зөвшөөрнө. Зарим тохиолдолд тухайн салбарын бүтээлийн онцлогоос хамаарч бүрэлдэхүүн нь 5 хүртэл хүн байж болно. Хамтын бүтээлээрээ нэр дэвшиж байгаа бүтээлийн зохиогчдын бүрэлдэхүүний тоо, оролцоог бусад оролцогчид нь зөвшөөрч тодорхойлон баталгаажуулсан байна.
12.2.Монгол Улсын Төрийн соёрхолт цолыг тухайн жилийн хоёрдугаар хагаст нийтээр тэмдэглэх баярын өдрийг тохиолдуулан хүртээнэ.
13 дугаар зүйл.Монгол Улсын гавьяат зүтгэлтэн цол
13.1.Монгол Улсын гавьяат зүтгэлтэн цолыг ажил мэргэжлийн өндөр ур чадвар, авьяас билгээрээ тодорч, төр, нийгэм, эдийн засаг, соёл, спорт, шинжлэх ухаан болон бусад салбарыг хөгжүүлэх үйл хэрэгт нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц гавьяа байгуулж, хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс, үндэсний эв нэгдлийг бататган бэхжүүлэх, хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэх үйл хэрэгт онцгой хувь нэмэр оруулсан хүнд хүртээж, Монгол Улсын Гавьяат зүтгэлтэн цолны энгэрийн тэмдэг, үнэмлэхийг гардуулна.
14 дүгээр зүйл.Эрдэнийн очир одон
14.1.Эрдэнийн очир одонгоор дор дурдсан шалгуур хангасан хүнийг шагнаж, уг одонг үнэмлэхийн хамт гардуулна:
14.1.1.Төр, нийгэм, эдийн засаг болон бусад салбарыг хөгжүүлэх үйл хэрэгт онцгой гавьяа байгуулж, монгол үндэстний уламжлал, төрт ёсыг хадгалж, хамгаалах, хөгжүүлэхэд онцгой хувь нэмэр оруулсан;
14.1.2.Олон улсын эрх зүйн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн хэм хэмжээ, зарчмыг баримтлан Монгол Улсын найрсаг гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх үйл хэрэгт онцгой гавьяа байгуулсан;
15 дугаар зүйл.Алтан гадас одон
15.1.Алтан гадас одонгоор дор дурдсан шалгуур хангасан хүнийг шагнаж, уг одонг үнэмлэхийн хамт гардуулна:
15.1.1. Иргэний үүргээ нэр төртэйгээр биелүүлж, авъяас, эрдэм мэдлэг, хүч хөдөлмөрөө дайчлан ажиллаж, нийгэм, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, технологи, соёл урлаг, боловсрол, эрүүл мэнд болон бусад салбарын үйл ажиллагаанд гавьяа байгуулсан;
15.1.2. Хуулиар хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлж, хуулийн засаглал, төрийн бодлого, зорилт, чиг үүргийг хэрэгжүүлэх болон гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийтийн хэв журмыг хамгаалах, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах, байгалийн онц аюултай үзэгдэлтэй тэмцэх үйл хэрэгт гавьяа байгуулсан;
