-Буйрт эндсэн дөрвөн хүний гурав нь унаган Халх голынх бол нэг нь Баянтүмэнгээс нутгийн хүргэн болж очоод удаагүй байжээ-
Буйр нуурын эрэг дээр Загасчдын хотхон гэж 30-аад айлтай буйдхан суурин байх. Буйрын загасаар амьжиргаагаа залгуулах энэ тосгоныхон уй гашуутай байна. Одоогоос 20 хоногийн өмнө дөрвөн сайхан залуугаа усанд алдаж , өнөөдрийг болтол хоёрынх нь цогцсыг олоогүй,ар гэрийнхэн нь өдөржин нуурын эрэг сахин өнжиж байна…гэж ТВ5 телевизийн сэтгүүлч Б.Отгон газар дээрээс нь бэлтгэсэн сурвалжлагаа эхлүүлжээ.
Дорнод аймгийн Халх гол сумын нутагт эх орны зүүн хил хязгаарыг эмжин долгилох дөлгөөнхөн Буйр нуур энэ жил догшин ширүүн төрхөө харуулж, нутгийн залуусыг аван оджээ. Амьд сэрүүн байсныг нь харсан хэрнээ хорин хэдхэн настай хоёр залуугаа аварч чадаагүйдээ тэд хамгаас ихээр харамсана.
Буйрт эндсэн дөрвөн хүний гурав нь унаган Халх голынх бол нэг нь Баянтүмэнгээс нутгийн хүргэн болж очоод удаагүй байжээ. Завь хөмрөх үед живэлгүй үлдсэн ч осгож нас барсан хоёр залуугийн нэгийг Н.Болдбуйр гэдэг. Тэрбээр гэрлээд удаагүй, хүүхэд нь ойндоо ч хүрээгүй ажээ. Харин нөгөө нь Халх гол нутгийн шинэхэн хүргэн. Тэд гүн нуурын уснаас арайхийн амь гарсан ч мөсөн дээгүүр нааш цааш гүйсээр осгож нас барсныг нүдээр харсан нутгийнхны элэг эмтрэн харуусч байна.
Бид ямар ядуу юм бэ. Км хүрэхгүй зайд үхэл амьдралын заагт амь тэмцэж байгаа нэгнээ очоод авчих моторт завь бүхэл бүтэн сумын хэмжээнд нэг ширхэг ч алга. Тэнгэр газрын савслагад далайн дайтай дайвалзан цэнхэртэх гүн нуурын эрэгт аж төрж буй хүмүүст ямархан гай гамшиг тохиолдохыг урьдаас таашгүй. Жил жилийн зун, намарт хол ойрын гийчид Буйр нуурын эрэгт усны шувууд шиг чуулдаг болсоор удаж байна. Нийслэлээс л гэхэд мянган км-ийн алсад оршдог тал нутгийн сувдан нуур гадаад дотоодын аялагч, жуулчдын анхааралд хэдийнэ өртсөн. Төр засгийн тэргүүнүүд, УИХ-ын гишүүд ч ганц нэгээрээ Буйрын эрэгт зугаалсан түүх зөндөө бий. Хэлж бус хийсч ирэх аюул хэнд тохиолдохыг урьдаас таашгүй. Хэнбугайд ч тохиолдож мэдэх гамшгийг урьдчилан харах, түүнээс сэргийлэх үүрэг төрийнх, төр засгийг төлөөлөн суугаа Засаг ноёдынх баймаар. Хил хязгаар гэлгүй, хичнээн зуун бээрийг туулаад зориод очсон хүмүүсийг энх тунх буцаагаад явуулж гэмээнэ үр шим нь хэд дахин үржиж очих билээ. Амрагч, аялагч, жуулчдыг татъя гэвэл Халх голынхныг аврах завьтай болгохсон.
Бид ямар сэтгэлгүй юм бэ. Боломж байсан хэр нь залууст яаралтай тусламж үзүүлээгүй Буйрын заставынхны хүнд суртал өнөө цагт хүний мөс чанар ямар ихээр нимгэрснийг илтгэнэ бус уу. Буйрын застав Мэнэнгийн отрядад хамаардаг. Заставынхан отряддаа, отряд нь дээд газарт мэдэгдэж, эргэн хариу авах гэсээр суутал хөөрхий хоёр залуу хаврын хүйтэн салхи, хөр цасанд хайрагдан өөд болжээ. Цэргийн ангийн завь байлдааны хэрэгслийн нэг байхыг үгүйсгэхгүй. Гэвч хүний амины дайтай зөвшөөрөл гэж байх уу. Байлдааны хэрэгслээр энхийн цагт хүний амь аварлаа гээд хариуцлага хүлээлгэх байсан уу, хүлээх байлаа ч хоёрын хоёр хүний алтан амь, хоёр айлын бүтэн бүлээн амьдралын төлөө ажлаа өгсөн бол тэр заставын дарга энх цагийн баатар болох байлаа. Нуурын мандал дээр бөртийх болгоныг нүдээ чилтэл харж, эрэг сахин суугаа ар гэрийнхнийх нь царайг заставын дарга ямар нүүрээрээ харж байгаа бол доо.
Эндээс урган гарч буй бас нэгэн чухал асуудал бол хязгаар нутагт суугаа иргэдээ дэмжих, тэднийг ажил, орлоготой, амьдралын баталгаатай болгох бодлого юм. Толгойтой болгон нь хот хуу хошуурч, залуу хүн бүр дээд сургууль мөрөөддөг болсон энэ цаг үед нутагтаа аж төрөхөөр зориг шулуудан очсон цөөн хэд нь ийн эрсдээд байх юм бол зах хязгаар нутаг маань хожуул шиг хэдэн хөгшдөөс өөр хүнгүй эзгүйрэх нь. Талийгаач Болдбуйрын хүүхэд гурван сая дахь иргэний чацуутан болж, Халх голын ойролцоох Ялалт багт байр өгсөн тул талийгаач гэргий, хүүхдээ аваад нутагтаа очсон нь тэр байж. Хөөрхий залуу нутагтаа сайхан амьдрах мөрөөдлөө биелүүлж амжилгүй өөд болсон нь харамсалтай.
Өдгөө Буйрын эрэгт 16 аврагч залуус 20 дахь хоногтоо ажиллаж байна. Тэдний найм нь улсын Аврах тусгай ангийн аврагч нар, үлдсэн найм нь Дорнод аймгийн Онцгой байдлын газрын ажилтнууд. Тэдний ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлэх, унаа машин, завины шатахуун, хоол хүнс, байраар хангах үүргийг орон нутгийн засаг захиргаа хүлээж буй юм. Одоогоор хоёр сая төгрөгийн зардал гаргаад байгаа ажээ. Харамсалтай нь усанд живсэн хоёр хүний цогцос өнөө хэр олдсонгүй. Саяхан ОБЕГ-ын дарга, Т.Бадрал газар дээр нь очиж, аврах ажиллагаатай танилцжээ. Түүнийг очдог өдөр эндсэн нэг залуугийн цогцос олдсон байна. Тиймээс аврах ажиллагааг дахин долоо хоногоор сунгахаар болжээ. Түүнээс тогтсон жишгээр бол уснаас аврах, эрэн хайх хамгийн дээд хугацаа 14 хоног байдаг гэнэ.
Буйр нуур эх орны зүүн хязгаарын усан хил гэдгийг хүн бүр мэднэ. Тиймээс олдохгүй байгаа цогцос усны урсгалаар хил давсан байх магадлалтай тул БНХАУ-ын Зүүн хошууны холбогдох албаныханд мэдэгджээ. Буйрт урьд нь хүмүүс мэр сэр энддэг ч цогцос нь олдохгүй, ор мөргүй алга болчих тохиолдол гарч байгаагүй гэнэ. Махчин загас, усны амьтад бүртгэгдээгүй болохоор нутгийнхан, тэр дундаа талийгаач нарын ар гэрийнхэн амьд сэрүүн хүрээд ирэх юм биш байгаа гэсэн горьдлого тээж, эндсэн байлаа гэхэд цогцсыг нь ч бол олоод хүний ёсоор оршуулах сан хэмээн цөхрөнгөө барж сууна.
Хайртай, дотнын хүмүүсээ харсаар байгаад алдсан тохиолдол ганц Буйрынх биш. Одоогоос дөрвөн жилийн өмнө өвлийн эхэн сард хүүгээ тэвэрсэн ижий Сэлэнгэ мөрний мөстэй хамт хил даван урссан харамсам хэрэг Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн суманд гарч байсан. 2012 оны арванэнгдүгээр сарын 4-ний өдөр Н.Саранчимэг гэх 27 настай эмэгтэй найман сартай Г.Шинэбаяр хүүтэйгээ зургаан цаг гаруй хэн нэгнийг ирж амийг нь аврах болов уу хэмээн итгэж, найдаж хүлээсээр ОХУ руу цутгаж буй Сэлэнгэ мөрнөөр урсан хилээр гарч одсон байдаг. Хөөрхий хань нь тэднийхээ араас ус руу зүтгэсэн ч Саранчимэг \”Үлдсэн гурван хүүхдээ бодоод биднийг орхиоч, хүү сэрэх гээд хашгирч болохгүй байна” хэмээн хэлээд урсан одсон сон. Өнчирч хоцорсон нялх үрсийнх нь нулимс эгшиж амжаагүй, ганцаардаж үлдсэн ханийнх нь зүрхний шарх аниагүй байхад дахиад л бид дөрвөн халуун амийг аварч амжилгүй алдлаа. Харамсмаар, халагламаар…
…Бид ердөө харамсаад л өнгөрөх үү. Харуусал хагацлын шархыг эдгээхгүйгээс хойш дахин ийм хэрэг гаргахгүйн тулд ус голд ойр нутаглаж буй аймаг, сумдыг ослын үед хэрэглэх завь, техник хэрэгсэлтэй болгочих юмсан. Гал усны гашуунд өртөж, өөд болж буй иргэд бүгд амьжиргаагаа залгуулах гэсэн хүмүүс байдаг. Талийгаач Саранчимэг нөхөр болоод айл саахалтынхантайгаа сааль сүүгээ борлуулах гэж аймгийн төв рүү явахдаа зам товчлон мөсөн дээгүүр зорчсоноос эндсэн. Харин Халх голын залуус загас барих гэж завь хөлөглөн гарсан. Халх голынхон, тэр дундаа Ялалт багийнхан Буйрын загасаараа алдартай. Тэд загасаа Сэлэнгэ, Хөвсгөлийнхөн шиг утаж биш шилэнд нөөшилж боловсруулдаг. Амт, чанар импортынхоос дутахгүй ч газрын холоос үүдэн тэрүүхэн тэндээ л брэнд болгохоос хэтрээгүй.
Амьдрах арав, таван төгрөгийн төлөө залуус амиа зольж байна. Алдаж эндэх болов уу гэж болгоомжлоод өлсөж суухгүй нь тодорхой тул амжиргаагаа залгуулах гэсэн хүмүүс дахиад л сүүгээ тээгээд Сэлэнгээ гатална, загасаа барих гэж Буйраа зорино шүү дээ. Тэднийгээ хэрхэн хамгаалах вэ, дарга нар аа. Энхийн цагт хөлс их урсгавал, дайны цагт цус бага урсана гэдэгчлэн урьдчилан сэргийлэхэд зориулсан хөрөнгө олон хүний амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалж, ослын дараах зардлаас хамаагүй бага тусах биш үү.
Д.ЦЭЭПИЛ
Гэрэл зургийг Отгон Баасанжав
Эх сурвалж: News.mn
