Төсвийг алдагдалтай баталдаг
Орлого өссөн үед хуримтлал үүсгэдэггүй
Сонгуулийн жилүүдэд төсвийн зардал өсдөг….
Сүүлийн 10 жилийн статистик үзүүлэлтүүд, УИХ, Засгийн газрын шийдвэрүүд дээрх гурван өгүүлбэрийн үнэн мөнийг батална. Өөрөөр хэлбэл орлогоосоо давсан хэрэглээтэй, санхүүгийн сахилга бат муу, хуримтлал үүсгэхээс цааргалдаг, өрөө өрөөр дардаг айл өрхтэй Монгол Улсыг зүйрлэж болохоор байна.
Гадаад өртэй төдийлөн холбож яриад байдаггүй нэг сэдэв нь авлига. 2022 онд Авлигатай тэмцэх газраар шалгагдсан гэмт хэргүүдийн улмаас таван их наяд гаруй төгрөгийн хохирол учирсан гэж тооцоолсон байна. Энэ нь өмнөх онтой харьцуулбал тав дахин өссөн үзүүлэлт болохыг Авлигатай тэмцэх газрын тайлангаас харж болно.
2023 онд Монгол Улсын төсвийн нийт орлого 19.6 их наяд төгрөг байхаар баталсан бөгөөд үүний 20 орчим хувьтай тэнцэх хэмжээний хохирол авлига, албан тушаалын гэмт хэргээс үүдсэн гэсэн үг юм. Өөрөөр хэлбэл төсвийн орлогынхоо ⅕-тэй тэнцэх мөнгийг авлигад “идүүлж” буй улсын өр өсөн нэмэгдсээр байна.
Тэр тусмаа 1990 оноос гадаад зах зээл, олон улсын санхүүгийн байгууллагуудаас зээл, тусламж авч эхэлснээс хойших эргэн төлөлтийн хамгийн өндөр ачаалалттай үе нь 2020-2024 он таарч байгаа юм. Ийнхүү жил бүр 1-1.2 тэрбум ам.долларын гадаад өрийн зохицуулалт хийх хариуцлагатай дөрвөн жил гэдгийг Сангийн сайд хэлж байв. Тэр дундаа сонгуулийн жил буюу 2024 онд нэг тэрбум 250 сая ам.долларын эргэн төлөлт хийх хуваарьтай байна.
“Хортой жимс” идсэн Монгол Улс
Сангийн сайд Б.Жавхлангийн “Bloomberg TV Mongolia”-д өгсөн ярилцлагаас сийрүүлбэл:
Хөтлөгч: Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлтийг урт хугацаанд аваад үзэхээр уул уурхайн циклтэй өндөр хамааралтайгаар савлаж, огцом өсөлт уналтууд харагдаж байна. Энэ нь өндөр өсөлттэй үедээ нэмэлт орлогоо зарцуулахгүй байх шаардлагатай буюу энэ нэмэгдэл орлогыг хортой жимстэй зүйрлэдэг. ОУВС ч энэ тал дээр зөвлөдөг. Гэтэл Монгол Улс Баялгийн сан, Ирээдүйн өв сандаа хуримтлуулах дээр дорвитой зүйл сүүлийн 5-10 жилд харагдсангүй. Бид юун дээр алдаад байна вэ?
Б.Ж: Мөчлөг сөрсөн бодлого гэж ерөнхий агуулгаараа үүнийг нэрлэдэг. Манай улсын онцлог нь эдийн засгийн өндөр өсөлттэй үедээ хадгалах биш, бусад эдийн засгийн бодит секторууд рүү хийх ёстой. Үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, ХАА-н сектор руугаа хийх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн салбар хоорондын балансаа барих хэрэгтэй. Хуримтлуулах биш. Бусад салбар нь сайн хөгжсөн улсууд бол хуримтлал үүсгэж болно. Манай улсын хувьд дараагийн эдийн засгийн хямралыг давж гарах бусад үйлдвэрлэлийн секторууд, шинэ сэргэлтийн бодлогын хүрээнд онилж буй аялал жуулчлал, хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрлэл, боомтын сэргэлт рүү хүчтэй анхаарч байж дараагийн хямралыг давж гарах эдийн засгийн потенциалтай болно.
Инфляц өндөр түвшинд хадгалагдаж, иргэдийн бодит орлого буурсан ч нүүрсний экспортын орлого нэмэгдэх төлөвтэй байгаа энэ үед Засгийн газар нэмэлт орлогоо хуримтлуулах уу, эсвэл цалин, тэтгэврийн нэмэгдэлд зарцуулах уу гэдэг сонголттой дахин тулж байна. Ерөнхий сайд ч цалин, тэтгэврийг инфляцтай уялдуулж нэмнэ гэсэн байр суурь илэрхийлээд байгаа юм.
2015 оноос хойш Засгийн газрын нэрлэсэн өр хоёр дахин өсөөд буй. “Гадаад өр, төлбөрийг дахин санхүүжүүлж чадахгүй, эсвэл хугацаанд нь төлөхгүй бол дефолтод орох бөгөөд ингэснээр валютын ханш огцом сулрах, хөрөнгийн орох урсгал зогсох, улмаар эдийн засгийг гүнзгий хямралд хөтлөх эрсдэлтэй тул энэ асуудалд эртнээс бэлтгэлтэй байх нь чухал” гэж Монголбанкны “Мөнгө, санхүү баялаг” сэтгүүлд дурдсан нь бий.
“Ялангуяа, эрдэс түүхий эдийн үнийн уналтын мөчлөгийг харьцангуй богино хугацаанд байна гэж хүлээх, экспортын үйлдвэрлэл эргээд нэмэгдэнэ, “Оюутолгой” төслийн хөрөнгө оруулалт орж ирнэ, үйлдвэрлэл нь эхлэх үед өсөлт эрчимжинэ гэх мэт өөдрөг төсөөлөл нь гадаад өрийн эргэн төлөлтийн эрсдэлийг дутуу үнэлэхэд хүргэжээ” гэж дээрх сэтгүүлд бичсэн байна.
Судлаачдын энэ дүгнэлт саяхан Эдийн Засгийн Судалгаа, Эрдэм Шинжилгээний Хүрээлэнгээс гаргасан тайлангийн агуулгатай агаар нэг байсан юм.
Тайланд Засгийн газар зарлагаа нэмэгдүүлэх зорилгоор:
- Эдийн засгаа өөдрөгөөр төсөөлдөг
- Түүхий эдийн үнийг өөдрөгөөр төсөөлдөг
- Түүхий эдийн экспортын тоо хэмжээг өөдрөгөөр төсөөлдөг
- Төсвөөс гадуур зарцуулалт хийдэг гэж дүгнэсэн. Мөн төсвийн тогтвортой байдлын үзэл баримтлалаасаа удаа дараа буцсаныг шүүмжилжээ.
Дэлхийн улс орнуудын дефолт болж буй ихэнх шалтгаан нь өрийн хямралаас үүдэлтэй. Нийтлэг шинж нь ямар байна гэхээр Ерөнхийлөгчийн засаглалтай улсууд эсвэл Парламентын засаглалтайд нь нэг нам олон жил Төр барих үед гадаад өрийн удирдлага, бондын зарцуулалтын үр ашиг огцом буурдаг. Улмаар улс орон өрийн дарамтад хэт орж, жил бүр төлөх зээлийн дүн нь валютын нөөцийн 30-50 хувьд хүрдэг. Ийм үед “Хар хун” буюу таамаглашгүй үзэгдэл үүсэхэд өрийн дефолт болдог.
Жишээ нь: Covid-19-ийн нөлөөгөөр Шри Ланк улс дампуурсан кейсийг дурдаж болно. Манай улсын хувьд нийт гадаад өрийн хэмжээ ДНБ-ий 220 гаруй хувьтай тэнцэж байгаа нь хөгжингүй орнуудтай ижил түвшинд явж байна. Гэтэл бид хөгжингүй орнууд шиг чадавхтай бил үү? Мэдээж үгүй. Одоогийн байдлаар 2030 он хүртэл жил бүр 500 саяас нэг тэрбум ам.доллар төлөх гадаад өрийн хуваариуд ярайж байна.
Ийм үед Covid-19 шиг нэг том “шок” орж ирэхэд манай улс шууд л дампуурна гэсэн үг. Тэгэхээр өрийн удирдлагыг сайжруулах, бондын зарцуулалтыг үр ашигтай болгох, нэмж бондыг бондоор санхүүжүүлэхээс аль болох зайлсхийх хэрэгтэй.
