Өнөөдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулганаар “Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2024 онд баримтлах үндсэн чиглэл батлах тухай” тогтоолын төслийг хэлэлцлээ. Хэлэлцүүлгийн үеэр УИХ дахь АН-ын бүлгийн дарга, УИХ-ын гишүүн О.Цогтгэрэлийн уншиж танилцуулсан тус бүлгийн санал дүгнэлтээс онцлох 18 эшлэлийг хүргэж байна.
1. 2016 оноос хойш манай улсын экспортод гаргадаг түүхий эдийн ханш асар өндөр байж, валютын орлого түүхэнд байгаагүйгээр нэмэгдсэн Гэтэл өнгөрсөн долоон жилд монгол төгрөг 80 хувь үнэгүйдээд байна.
2. 2015 онд Монгол улсын экспортын нийт орлого 4.6 тэрбум, гадаад худалдааны тэнцэл нь 871 сая ам.доллар байсан бол 2022 онд экспорт 12.5 тэрбум хүрч 3 дахин, тэнцэл нь 3.8 тэрбум америк долларт хүрч 4 дахин өссөн. Зөвхөн 2023 оны 9 сарын байдлаар гадаад худалдааны тэнцэл 4.5 тэрбум ам.долларын ашигтай гараад байна. Энэ бүх тоо хийгээд чөлөөт зах зээлд мөрдөгддөг эрэлт нийлүүлэлтийн хуулиар бол гадаад валютын ханш чангарах биш сулрах ёстой. Гэвч өнөөдрийг хүртэл валютын ханш тасралтгүй чангарч, эрх баригчид үүний учир шалтгааныг нь ковид руу заасаар ирлээ.
3. Төсөв, мөнгөний бодлогын алдаа үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн огцом сулралын шалтгаан болсон гэж Ардчилсан намын бүлэг дүгнэж байна. Хэрэглээнийхээ ихэнхийг импортоор хангадаг манай улсын хувьд ийн гадаад валютын ханш чангарч байгаагаас өргөн хэрэглээний бараа, үйлчилгээний үнэ өдөр ирэх тусам өссөөр байна.
4. Цар тахал эхлэхэд 20 их наяд байсан М2 мөнгөний нийлүүлэлт бол өнөөдөр 32.6 их наяд төгрөг хүрч эрс нэмэгджээ. Гэтэл нөгөө талд нь Монгол Улсын ДНБ ийм хэмжээнд өсөөгүй. ДНБ өсөөгүй байхад асар их хэмжээний мөнгө зах зээлд нийлүүлэх нь эдийн засгаа хорлох буруу бодлого. Урхаг нь үнийн өсөлт, ханшийн сулрал зэрэг үзүүлэлтээр илэрч байна.
5. Инфляц сүүлийн гурван жил хоёр оронтой тооноос буусангүй. Инфляцтай тэмцэх зорилгоор Монголбанк бодлогын хүүгээ жилийн дотор 6 хувиас 13 хувь хүртэл өсгөлөө. Үүний үр дүнд арилжааны банкны хүү хорин хувийн босго давж, бизнесийн зээлийн олдоц эрс багассан нь улсын төсвийн орлогыг бүрдүүлдэг хувийн хэвшлийнхэнд нэн хүндээр туслаа.
6. Бизнес эрхлэгчдэд үнээ нэмэх эсвэл хаалгаа барих хоёр сонголтоос нэгийг сонгох арга зам үлджээ.
7. Ханш алдахад нөлөөлж буй бодлогын бас нэгэн алдаа бол хэт тэлсэн төсөв. Эрдэс баялгийн дэлхийн зах зээл дээрх үнэ ханшийн өсөлтийг дагуулан эрх баригчид төсвийн зарлагаа сүүлийн 4 жилд 2 дахин, сүүлийн 2 жилийн дотор гэхэд 65 хувиар нэмлээ. Ердөө 7 жилийн өмнө Монгол улсын төсвийн нийт зардал 5-6 их наядад хэлбэлзэж байсан бол өдгөө 4-5 дахин нэмэгдлээ.
8. Тэлсэн төсвийн ихэнх хэсэг импортын бараа, үйлчилгээ болон валют болон гадагшаа урсаж байна. Энэ урсалт валютын ханш, инфляцийг хөөрөгдөж Монголын эдийн засгийг “чөтгөрийн тойрог” руу чирч байна.
9. Ойрын жилүүдэд төрийн албан хаагчдын цалин болон тэтгэврийн хэмжээг ойр ойрхон хэд хэдэн удаа нэмсэн ч үнийн өсөлтийн хурдаа гүйцэхгүй, тэдний амьдралд огт наалдахгүй байгаа нь үүнийг тод томруунаар харуулсаар.
10. Инфляц гэдэг бол дундаж давхаргаа шахаж, тэтгэврийн ахмад, ядуу иргэдийнхээ амьдралыг тэсэхийн аргагүй болгож байдаг “үл үзэгдэх татвар”.
11. Мөнгөний бодлогын хоёр дахь гол зорилт бол санхүүгийн зах зээл, банкны тогтолцооны тогтвортой байдлыг хангах замаар эдийн засгийн хөгжилд дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. Монголбанкны үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл болох арилжааны банкны үйл ажиллагаанд хяналт тавих функц туйлын хангалтгүй ажиллаж ирснийг өнгөрсөн хугацаанд арилжааны банкнууд шил шилээ харан дампуурснаас харж болно. Дампуурсан, эсвэл ийм эрсдэлтэй банкнуудад нийгмийн даатгалын сангийн асар их хөрөнгө байгаа нь манай улсын санхүүгийн салбар төсвийг захиран зарцуулагч нартай нягт холбоо сүлбээтэй байгааг харуулдаг.
12. Монголбанкны хяналт сул, төсвийн хөрөнгийг захиран зарцуулагчдын эргэлзээ бүхий оролцоо банкны салбарт өндөр байгаа нь санхүүгийн салбарын тогтвортой үйл ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлж эхэлсэнд цаг алдалгүй арга хэмжээ авах шаардлагатай байна.
13. Уул уурхайн экспортын голлох бүтээгдэхүүнүүдийн үнэ ханш дэлхийн зах зээл дээр хэд дахин нэмэгдсэн.
Нүүрс тэртээ 2012-2016 онуудтай харьцуулахад 10-аас 20 дахин нэмэгдэж, зэсийн үнэ 5000 ам.доллар биш 10 000 ам.долларт хүрсэн. Экспортын бусад түүхий эдийн хувьд мөн өндөр үнэтэй он жилүүд байв. Үүлэн чөлөөний нар мэт ийм ховорхон боломж зах зээлийн нийгэмд шилжсэн 30 гаруй жилийн түүхэнд тохиож байгаагүй.
Гадаад худалдааны тэнцэл 4 тэрбум ам.доллароос илүү ашигтай гарсаар байхад үндэсний валютын ханш огцом суларсан нь санхүүгийн салбар хорт хавдартай байгаагийн шинж юм.
14. Энэ хавдарыг үүсгэгч нь нүүрсний оффтэйк гэрээ. Хэдэн тэрбум ам.доллароор яригдах энэхүү нууц гэрээнүүд Ийм их хэмжээний валют эдийн засаг, санхүүгийн салбарт оролгүй гадуур эргэлдэх нь үндэсний аж ахуй нэгжүүдийн үйл ажиллагаа болон иргэдийн амьдралд шууд сөргөөр нөлөөлж, хямралын гол шалтгаануудын нэг болсныг УИХ-ын индэр дээрээс эрх баригчдад анхааруулж байна.
15. ОУВС-ийн Монгол Улс дахь суурин төлөөлөгч “Ирэх жилүүдэд дэлхийн эдийн засагт олон сорилт гарна. Хамгийн гол нь бодлогын алдаанаас болж хүндрэл гардаг. Энэ нь дэлхийд ч, Монголд ч хамаатай. Тиймээс улс орнууд бодлогын алдаа гаргахгүй ажиллах нь чухал. Монголын хувьд 2024 оны гол бэрхшээл инфляц. Ирэх оны төсөвт цалин, тэтгэвэр нэмнэ гэж тооцож байгаа ч инфляцад өндөр дарамт учруулна. Өндөр инфляц монголчуудын цалин, тэтгэврийг “идэж” байна. Монголбанк инфляцыг нэг оронтой тоонд тогтвортой барих бодлого барьж байгаа ч урт хугацаанд өндөр инфляцын дарамт үргэлжлэхээр л байна. Монголын Засгийн газрын өр, инфляц өндөр байгаа нь ирэх жилүүдийн гол бэрхшээл” гэж анхааруулсан нь манай бүлгийн дүгнэлттэй таарч байна.
16. Өнгөрсөн жилүүдэд Монголбанк “бие даасан байдал”-аа бүрэн алдаж Засгийн газрын дохио зангаагаар ажилладаг “бэлэн мөнгөний касс” болон хувирсан.
17. Засгийн газар болон Төв банкны хоорондох төсөв, мөнгөний бодлогын уялдаа алдагдаж, тэнцвэртэй нэгдсэн зохицуулалт дутагдаж байгаа нь үнэ өсөх, монгол төгрөгийн ханш сулрах, нийгэмд ядуурал нэмэгдэх, аж ахуй нэгжүүд олноор хаалгаа барих гол шалтгаан нь болжээ.
18. Иймээс Монголбанк үйл ажиллагааны арга барилаа эрс шинэчилж, төрийн хариуцлагын механизмыг нэн даруй сэргээж Засгийн газраас хараат бусаар ажиллах шаардлага нэн хурцаар тавигдаж байна.
