Монголд тэр бүр өргөн дэлгэрээгүй мэргэжил гэж болох \”Киноны орлон тоглогч\” хэмээх эрсдэлтэй бөгөөд гайхамшигтай төрлийг өөрийн хобби, сонирхлоороо хөгжүүлж байгаа залуу уран бүтээлч Б.Болдбаатартай сонирхолтой яриа өрнүүллээ.
эхэлье гэж бодож байна. Ямар замналаар орлон тоглогч гэсэн энэ хүнд мэргэжилтэй холбогдох болов?
-Би 1998 онд Өвөрхангай аймгийн Есөнзүйл суманд арван жилээ төгсөөд Улаанбаатар хотод Цагдаагийн их сургуульд суралцахаар ирсэн юм. Гэтэл хоёр жил ажиллаж байж тус сургуульд суралцах эрх нээгддэг учраас цагдаагийн албанд орсон. Ингээд сургуульдаа орж амжилгүй тухайн үеийн Шуурхай ажил мэргэжлийн бүлэг гэдэг тусгай бүлэгт алба хааж байлаа. Энэ л үед бидэнд өөр нэгэн ажлын санал ирсэн юм. 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой тохиосон шүү дээ. Тэр жил Япон, Монгол хоёр улсын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээгээр Чингис хааны тухай том түүхэн уран бүтээл хийхээр болсон байдаг.
Энэхүү уран бүтээлийн дайн тулааны хэсгүүдэд оролцох хүмүүсийг сонгож авна гэсний дагуу манай 20 хүнтэй тусгай бүлгийнхэн шалгалт өгөөд 10 хүн нь тэнцсэн байдаг. Тухайн үед ээж минь хүнд өвчин тусаад, эмчилгээнд нь нэлээд их мөнгө хэрэгтэй байсан учраас уран бүтээлийн саналыг нь хүлээж авч билээ. Цалин ч өндөр байв. Ингээд бид анх арвуулаа хамтдаа \”Бөртэ чоно, Чингис хаан-Тэнгис газрын хязгаар хүртэл” уран бүтээлд орж ажилласнаар миний орлон тоглогчийн гараа эхэлсэн учиртай.
-Гараагаа эхлүүлснээс хойш орлон тоглогч чиглэлээр хувийн ажлаа юунаас эхлүүлсэн бэ?
-Эхлээд бидэнд чөлөө өгсөн боловч сүүлдээ нэлээд их асуудал тулгарч, биднийг явуулна, явуулахгүй, өгнө, өгөхгүй, олсон мөнгийг нь байгууллага хураана гэх мэтчилэн багагүй асуудал үүссэн. Бид залуу хүүхдүүд, амьдралын олон шаардлагаар мөнгө хэрэгтэй байсан учраас бүгд албанаасаа өөрсдийн хүсэлтээр гарсан. Гэхдээ дараа нь манай таван залуу буцаад албандаа эргэж орсон байдаг. Харин миний хувьд уран бүтээлээ үргэлжлүүлж, олон залуусыг нэгтгэн киноны үйл ажиллагааг дагнах болсон юм. Ингээд Монголын киноны орлон тоглогчдын “Тэнгэрийн чоно” гэж холбоог үүсгэн байгуулж байлаа. “Тэнгэрийн чоно” гэдэг нь шонхор шувуу юм. Миний бие мөн шонхор, харцага шувууг сургадаг. Голчлон шонхор сургадаг. Өвөг дээдсээс үлдсэн “Шувуулахуйн өв соёл” гэж бий. Хубилай хаан бол энэ дэлхийн түүхэнд хамгийн олон улсуудын шувуулахуйн эрдэмтэй хүмүүсийг цуглуулж, хамгийн том наадмыг хийснээрээ түүхийн хуудаснаа тодоор бичигдэн үлдсэн байдаг юм. \”Монголын нууц товчоо”-нд ч \”Чингис хаан бол мянган цагаан шонхортой байжээ” гэж бичсэн байдаг. Улмаар манжийн дарлалд 200 жил, дараа нь оросуудын эрхшээл, соёлд 100 жил байсан тэр хугацаанд энэ өв соёл мартагдаж, бүдгэрч алга болсон. Энэхүү өв соёлыг сэргээхийг бодож явдаг юм. Тэр утгаараа бид цагаан шонхор шувуугаа сүлдэлдэг. Тиймээс \”Тэнгэрийн
чоно” гэдэг нь:
Оройн дээд өндөр өвгөдийн минь шүтээн болж мөнхөрсөн
Омголон цагаан шонхорыг бид Тэнгэрийн чоно хэмээн хүндэллээ гэсэн утгатай юм. Энэ утгаараа шонхор
шувуу бол тэнгэртээ чоно нь, хийморь нь, сүлд нь юм гэж үздэг.
-Одоо хэчнээн гишүүнтэй болж байна. Өнгөрсөн хугацанд хэчнээн уран бүтээл дээр ажиллав?
-2006 оноос хойш бид 30 гаруй Монгол уран бүтээлд, гадны зургаан төсөл дээр ажиллаад байна.
Хамгийн сүүлд 2015 онд АНУ-ын Nejflex-ээс явуулж байгаа Холливудын цуврал сериал Марко Поло кинонд манайхаас 10 хүнтэй баг амжилттай ажиллаад ирсэн. Манай 20 хүнтэй баг бас өнгөрсөн жил оросын
Мосфильм, буриадын Мон-Ула фильмтэй хамтарч Сибирийн 321-р анги гэж эх орны II дайны үеийн тухай кинонд амжилттай ажиллаад ирсэн. Энэхүү кинонд тухайн үед байлдаж байсан Халимагийн 110-р морин дивиз гэж алдарт дивизийн тухай гарах юм. Энэ дивиз түүхийн хуудсанд дурдагдаад өнгөрсөн байдаг боловч кино урлагийн түүхэнд огт гарч байгаагүй учраас тэдгээр партизан дайчдыг киноны дэлгэцнээ мөнхлөн үлдээх ажлыг амжилттай гүйцэтгээд ирлээ.
-Орлон тоглогч хүн ямар дадал, ур чадварыг бүрэн эзэмшсэн байх ёстой вэ. Зодооны урлагаас эхлээд олон төрлийн чадвартай байх ёстой байх?
-Бид морь унана. Хуяг дуулга өмсөнө. Зэр зэвсэг агсана. Нум сум харвана. Манай холбооны залуучууд моринд эрэмгий, дайчин залуус бий. Орлон тоглогч хүний үндсэн ур чадвар нь бол тулааны урлаг бөгөөд тулааны урлагийн тамирчид, спортын гимнастик, таеквондо, кёкүшю каратэ, байлдааны самбо зэрэг спортоор дагнан хичээллэдэг өндөр ур чадвартай залуучууд байдаг.
-Танай баг хэдэн хүнтэй вэ. Хамгийн залуу болон ахмад нь хэдэн настай вэ?
-Манай баг 30 хүнтэй. Хоёр дахь үеийнхэн маань доороосоо нэлээд хүчтэй төрөн гарч ирж байгаа. Хамгийн бага нь найман настай, дунд үеийнхэн буюу орлон тоглогч чиглэлээр суралцаж байгаа 15-16 насныхан байна. Хамгийн ахмад нь 38 нас хүрч байгаа миний бие байна даа. Монголын киноны орлон тоглогч бид бол чин сэтгэлээсээ хобби сонирхлоороо хийж, манай кино урлагийн хоосон орон зайг нөхөх гэж тэмцэж байгаа ийм залуучууд байгаа юм. Бид суурийг нь тавьсан, харин үүн дээр барилгаа хэр бат бөх өндөрлөх эсэх нь дүү нарын маань хэрэг гэж би боддог.
-Та бүхний ур чадвар бусад улс орны орлон тоглогчидтой харьцуулахад ямар хэмжээнд байна гэж боддог вэ?
-Марко Поло кинонд Ариг бөх хаанд Б.Амарсайхан, Чингис хааны дүрийг Ц.Цэрэнболд бүтээсэн. Энэ кинонд бид есөн орны 64 орлон тоглогчтой ажилласан. Жаки Чан, Жет Лигийн багт ажилладаг мундаг орлон тоглогчид байх жишээтэй. Гладиатор, Трои зэрэг кинонд ажилласан мундаг дайчид ирсэн. Бидэнд тэд нараас сурах юм их байсан, тэд ч бид нараас сурах зүйл их байсан юм. Тухайн бүтээл нь түүхэн кино бөгөөд морь малтай ахуйтай ойр учраас бид нарын чадвар давамгай байсан.
-Өөрийн чинь хувьд Холливуд руу зүглэх боломж хэр нээлттэй гэж бодож байна?
-Өнөөдөр монголын кино урлаг гэдэг бол маш олон багаас бүрддэг. Жишээ нь, холливудын том уран бүтээл дээр ажилласан монгол найруулагч, оператор, зураач байдаг гэдгийг би мэдэхгүй. Харин монголын кино урлаг дотроо холливудын болон гадны том том төслүүд дээр амжилттай ажилласан орлон тоглогчийн баг байгаа. Тиймээс орлон тоглогчид дэлхийн түвшинд дээш гарч ирж байгаа гэж боддог. Үүнийг цаашид улам
өндөр түвшинд хүргэхийн төлөө хичээж ажиллана. Нөгөө талаас үнэлэгдэх боломж нь тэр л байгаа юм.
-Та бүхний ажил хөдөлмөр бол амь нас, эрүүл мэндэд учрах эрсдэлийг байнга дагуулдаг. Эрсдэлтэй нүүр тулах тэр үед шантардаг уу?
-Бидний ажил бол байнга эрсдэл хүлээж байдаг. Амь насны даатгал, гэнэтийн ослын даатгал гэдэг зүйл маш
хэцүү. Монголын кинонд оролцоход бид нарыг даатгаж авдаг даатгалын компани байдаггүй. Гадны том уран бүтээлд бол гадны даатгалын компанид л даатгуулдаг. Цаашид даатгалын компаниуд бидэнтэй хамтарч ажиллаасай гэж хүсч явдаг. Бид маш их гэмтэнэ. Хэн ч гэмтэхийг хүсэхгүй шүү дээ. Жинхэнээсээ шатаж, хагас жил эмнэлэгт хэвтэж байсан тохиолдол бий. Үнэнээсээ зад буудуулж байсан тохиолдол ч байдаг. Азаар үхлээс наагуур гэмтсэн. Ингээд яривал домог шиг юм зөндөө бий. Миний хувьд маш олон хугарч байсан. Гэхдээ энэ эр зоригийн ажлыг монголдоо төдийгүй дэлхийд гаргахыг хүсч, мөрөөддөг ажлуудын минь эхний хэсэг амжилттай болж, дараагийн ажлууд руу орж байгаа. Бидэнд саяхан Австралид том төсөлд ажиллах санал ирээд байна. Надад шантарч, няцах,больё гэж бодогдох үе байдаг. Манай багийн салшгүй нэг хэсэг бол перотехникийн баг. Тэсрэх дэлбэрэх, буудах зэрэг үед тооцоолоогүй эрсдэлүүд гардаг. Тэгэхээр
тэдэнтэйгээ маш уялдаа холбоотой ажилладаг. Монголын кино урлагт “перо” Цолмон гэгддэг ахмад бий. Түүний хүү Ц.Эрдэнэбилэг аавынхаа ажил мэргэжлийг өвлөсөн ч найз минь золгүй шалтгаанаар нас барсан юм. Цэл залуухан найзынхаа шарил дээр толгой гудайж зогсоно гэдэг хүнд даваа байдаг. Түүний дараа би “ажлаа зогсооё, үүний араас хэчнээн ч хүн бэртэж, юу ч болох юм билээ” гэсэн бодол төрж байсан. Гэхдээ өнөөдөр бид бүхэл бүтэн монголын кино урлаг, дээр нь дэлхийн кино урлагийг тодорхой хэмжээнд нэг түвшинд аваачих ёстой гэсэн үүрэг, хариуцлага байсан учраас үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсэн.
-Гадаадын төслүүдэд хэн зуучилж өгдөг юм бэ? Хаанаас та бүхний мэдээллийг олж авч, харилцдаг юм бол?
-Марко Поло кинонд Б.Амарсайхан жүжигчин 1, 2 дугаар ангид тоглосон учраас тэр киноны нээлтийг хийх
гэж монголд тус киноны ерөнхий продюссер Жон Фуско ирсэн. Түүнд бид өөрсдийн ур чадвараа харуулсан тоглолтоо үзүүлснээрээ тэр хүнд тоогдож, бидэнд уран бүтээлд оролцох боломж нээгдсэн. Тэнд очиход Аватар, Бөгжний эзэн зэрэг киноны морины мастер хүн биднийг онцолж хараад монгол багтай хамтарч болох юм байна гэсэн сэдлийг авсаны үндсэн дээр дараагийн уран бүтээлд хамтран ажиллах санал ирсэн
байж байна. 2009 онд Орос, Якут, Тува, Монголын хамтарсан \”Чингис хааны нууц” киноны уран бүтээлд манайхаас 30 хүнтэй баг ажилласан бөгөөд тэр сэжмээрээ 10-аад жилийн дараа дахин холбогдож, сая орост хийсэн киноны ерөнхий найруулагч нь биднийг уран бүтээлдээ урьж, улмаар хамтран ажилласан юм.
-Одоо ямар уран бүтээл дээр ажиллаж байгаа вэ?
-UBS телевизтэй хамтраад \”Говийн домог” гэж түүхэн болоод туульсын уран бүтээл дээр ажиллаж байгаа. Үүнд манайхаас 35 хүнтэй баг амжилттай ажиллаж байна. Энэ кино хоёрдугаар сарын 23-нд нээлтээ хийх гээд дуншиж байна.
-Орлон тоглогчийн албан ёсны сургууль, анги гэж монголд байхгүй. Тэгэхээр мэргэжлийн орлон тоглогч болохын тулд заавал гадаадад сурах ёстой юу? Мэргэжлийн монгол орлон тоглогч бий юу?
-Манайд яг орлон тоглогчийн анги гэж байхгүй. Тайзны хөдөлгөөн зэрэг хичээл ордог зарим багш нар бол бий. Бидний хувьд мэргэжлийн гэж ярьж болдоггүй. Бид маш олон уран бүтээлд ажилласнаараа мэргэшиж байгаа юм. 2015 онд бид Унгарт явж байхад Коскодёрын академи гэж байсан. Тус академийг 2-2,5 жил сурч төгсөхөд албан ёсны үнэмлэх олгодог. Тухайн үед бидний зүгээс хүсэлт тавихад шалгалтад орох эрхийг шууд нээж өгсөн боловч “шалгалтад 50-60 хүний бүрэлдэхүүнтэй оролцох” гэсэн шаардлагад хүрээгүй, буцах хугацаа тулсан учраас орж амжаагүй. Тухайн үед академийнх нь үйл ажиллагааг судлаад үзэхэд яг манайх шиг нийгэмд үйлчилдэг ТББ юм билээ. Мэргэжлийн үнэмлэхийг нь олгохдоо цагдаагийн байгууллага, мэргэжлийн хяналтын газар, онцгой байдал зэрэг олон байгууллагын дэмжлэгтэйгээр хамтарсан шалгалт зохион байгуулдаг. Тэгэхээр манайд ийм академи байгуулах боломжтой гэж үзэж байгаа. Миний хувьд одоо кино найруулагчийн ангид суралцаад төгсөж байна. Ямар ч байсан бид үйл ажиллагаагаа жигдрүүлж, тэгширсний дараа болох байх. Унгарт бас орлон тоглогчийн чиглэлээр ажиллаж байгаа монгол залуучууд олон байна. Ц.Наранцогт гэж найз минь тэнд холливудын маш олон уран бүтээлд оролцсон байдаг юм. Дурдвал өөр олон залуус бий.
-Орлон тоглогч болъё гэвэл хэдэн наснаасаа эхлэн бэлтгэх хэрэгтэй вэ?
-Нэн тэргүүнд бие бэлэн байх ёстой. Жишээ нь, спортын гимнастикийн тамирчид багаасаа хичээллэдэг болохоор бие бялдарын хувьд багаасаа бэлтгэгдсэн байдаг. Мөн орлон тоглогч хүний хамгийн эрхэмлэх ёстой чанар бол өндөр ур чадварын зэрэгцээ сэтгэл зүйн бэлтгэл маш өндөр байх ёстой. Эр зоригтой, хийж байгаа труктээ итгэлтэй байж гүйцэтгэлээ хийж чаддаг. Түүхэнд “Мандухай цэцэн хатан” кинонд тухайн үед оросоос 10 сургагч багш ирж ажиллаж, монголын цагдаагийн академийн 50, хилийн сургуулийн 50, морин циркийн 50 хүн зэрэг хүмүүсийг кинонд оролцуулахад ард нь 10-хан хүн гэмтэл бэртэлгүй үлдсэн байдаг. Тэндээс насаараа суунги болсон хүн ч байна. Тиймээс сэтгэл зүйн болоод биеийн бэлтгэл тэгш байж гэмээ нь трукээ зөв хийдэг юм.
-Монгол эмэгтэй орлон тоглогч байна уу?
-Одоохондоо бэлтгэгдсэн эмэгтэй маш ховор. \”Говийн домог\” киноны гол дүр болох Эгээрэл гүнж маш дайчин. Түүний онцгой ур чадвар шаардсан трукүүд дээр н.Хонгорзул гэж орлон тоглогч охин ажиллаж байгаа. Өөрөө их хичээж богино хугацаанд харваж, тулалдаж сурсан охин бий.
-Гол дүрд тоглоё гэж боддог уу?
-Үгүй, би тийм төрлийн жүжигчин хүн биш. Бид оролцсон кинонууддаа жижиг дүр бүтээгээд явдаг л даа. Гэхдээ надад нэг бодол байгаа. Би кино найруулагч болоод манай өндөр ур чадвартай залуучууддаа дүр өгөөд, гол дүрд орлон тоглогч хэрэглэхгүйгээр кино хийе гэсэн бодол байгаа.
-Найруулагч болоод ямар төрлийн уран бүтээл хийхийг хүсч байна вэ? Чингис хааны тухай их олон бүтээл гарлаа.
-Би бол Монгол ахуй руугаа чиглэсэн түүхэн баримтат, үнэнийг өгүүлсэн уран бүтээл хийнэ дээ. Чингис хаан гэхээр найруулагч болгон өөр өнцгөөс харж хийж байгаа. Магадгүй би Чингис хааны тухай кино хийе гэж бодвол миний харах өнцөг ямар байх нь бас сонин.
-Орлон тоглогчид өгөгдсөн зохиол дээр яг яаж ажилладаг юм бэ? Зохиол дээр мэдээж ингэж унана гээд нарийн өгүүлдэггүй байх.
-Тулааны найруулагч гэж байдаг. Бидний хувьд бол мэргэжлийн тулааны найруулагч буюу координаторыг сургаж, албажуулж байна. Ерөнхий найруулагч бол киногоо ерөнхийд нь найруулна. Тэгвэл тулааны хэсгийг тулааны найруулагч найруулна. Жишээ нь, би 2013 онд \”Долоон бурхан харвадаггүй” киноны тулааны найруулагчаар ажиллаж байхад кино группээс өгсөн кино зохиолд \”Хиагтын гудамжинд тулалдав\” гэсэн гурван үгийг 30 хуудас болгож бичээд, дахиад 20 хуудас раскадровка зурж, тэр дагуу зураг авалтаа хийж, жүжигчдээ бэлтгэж, операторууддаа ярьж киногоо хийнэ гэдэг нь координатор хүний ажил.
Сүүлийн үед хийсэн “Үргээлэг”, “Босуул”, “Говийн домог” зэрэг кинонуудад манай Action crew багийн координатор н.Наранбаатар гэж дүү маань маш эрчимтэй ажиллаж байгаа. Би энэ дүүгээ цаашид дэлхийн хэмжээнд үнэлэгдэх координатор болно гэдэгт итгэдэг. Түүний ард манай коскодёрын баг бий.
