Монголд тэр бүр өргөн дэлгэрээгүй мэргэжил гэж болох \”Киноны орлон тоглогч\” хэмээх эрсдэлтэй бөгөөд гайхамшигтай төрлийг өөрийн хобби, сонирхлоороо хөгжүүлж байгаа залуу уран бүтээлч Б.Болдбаатартай өрнүүлсэн ярианыхаа эхний хэсгийг бид хүргэсэн билээ. Ингээд түүний ярилцлагыг үргэлжлүүлэн хүргэе.
-Та бүхний ажил хөдөлмөр бол амь нас, эрүүл мэндэд учрах эрсдэлийг байнга дагуулдаг. Эрсдэлтэй нүүр тулах тэр үед шантардаг уу?
-Бидний ажил бол байнга эрсдэл хүлээж байдаг. Амь насны даатгал, гэнэтийн ослын даатгал гэдэг зүйл маш хэцүү. Монголын кинонд оролцоход бид нарыг даатгаж авдаг даатгалын компани байдаггүй. Гадны том уран бүтээлд бол гадны даатгалын компанид л даатгуулдаг. Цаашид даатгалын компаниуд бидэнтэй хамтарч ажиллаасай гэж хүсч явдаг. Бид маш их гэмтэнэ. Хэн ч гэмтэхийг хүсэхгүй шүү дээ. Жинхэнээсээ шатаж, хагас жил эмнэлэгт хэвтэж байсан тохиолдол бий. Үнэнээсээ зад буудуулж байсан тохиолдол ч байдаг. Азаар үхлээс наагуур гэмтсэн. Ингээд яривал домог шиг юм зөндөө бий.
2009 ОНООС БИД ТУС ТЭМЦЭЭНД ОРОЛЦСОНООР ЭНЭ СПОРТЫН ХӨГЖИЛД НЭЛЭЭД ТОМ АХИЦ ГАРСАН
-Тулааны хэсэгт нум сум агссан зураг их байна л даа. Тэгэхээр их онч мэргэн харваачид байх гэж бодлоо. Морьт харваан спортын талаар ярьж сонирхуулаач.
-Морин харваан спорт нь Солонгост маш өндөр хөгжсөн. Дэлхийн морьт харвааны төв Солонгос улсад байдаг бөгөөд жил бүр Солонгосын Согчо хотноо ДАШТ-ийг зохион байгуулдаг. Манай улсын хувьд 2007 оноос н.Мөнхжаргал тэргүүтэй морин циркийн хүмүүс энэ спортыг хөгжүүлэх гэж эхлэлийг нь тавиад бага багаар тэмцээн зохиодог байж. 2009 онд манай баг “Аравт” кинонд тоглохоор өвөрмонголчуудтай бэлтгэлдээ ороод байтал тухайн үед морин циркийн “Хан Монгол” морьтны холбооны тэргүүн н.Цогтхүү ах бидэнд улсын аварга шалгаруулах морин харваан тэмцээнд оролцох санал тавьж байлаа. Анх удаа энэ төрлийн тэмцээнд орсон, мөн киноны бэлтгэлтэй байсан учраас бэлтгэл муутай оролцсон л доо. Гэхдээ 2009 оноос бид тус тэмцээнд оролцсоноор энэ спортын хөгжилд нэлээд том ахиц гарсан гэж миний хувьд боддог. Улсын аваргын тэмцээнийг 2010 оноос эрчимтэй зохион байгуулж эхэлснээс хойш сүүлийн таван жилд “Тэнгэрийн чоно”-ын залуус тэргүүлж тодорч гарсан байгаа. Түүнчлэн европын нээлттэй тэмцээн, дэлхийн аваргууд гэх мэт гадны олон тэмцээнд амжилттай оролцож байна. Хамгийн сүүлд гэвэл, 2017 онд манай “Хан Монгол” морьтны холбооны тамирчин н.Эрдэнэ Согчо хотоос мөнгөн медаль хүртээд ирлээ.
-Морин харваа спортыг залуус хэр их сонирхож, манайд хэр өргөн хүрээнд дэлгэрч байна?
-Одоохондоо сайн дэлгэрч чадахгүй л байна. Үүний шалтгаан нь төр засгийн түвшинд дэмжихгүй байгаатай холбон тайлбарлаж болох юм. Одоогоор улсын аваргын тэмцээнд 70 орчим тамирчид оролцоод явж байна.
-Ардын хувьсгалын их баяр наадмаар манай авьяаслаг морьтон залуус гайхалтай үзүүлбэрээр наадамчин олны нүдийг хужирлаж, сэтгэлийг баясгадаг. Энэхүү үзүүлбэрт морин харваан тэмцээний аваргууд оролцдог үү, аль нэг баг зөвхөн өөрсдийн бүрэлдэхүүнээрээ оролцог юм уу?
-“Морьтны гайхамшиг” үзүүлбэрийг “Хан Монгол” морьтны холбооноос зохион байгуулдаг. Харин бидний хувьд хүн хүч хэрэгтэй үед нь нэмэлтээр оролцож наадамчин олноо баясгадаг юм.
“ШУВУУЛАХУЙН ӨВ СОЁЛ”-ЫГ ЮНЕСКО-Д БҮРТГҮҮЛЖ, БИД ӨВ БҮТЭЭГЧ БОЛЖ ЯВАА ХҮМҮҮС
-Хоёулаа ярианыхаа сэдвийг өөрчлөөд таны бас нэг сонирхол руу хөтлөн оруулъя. Та шонхор шувуу сургадаг тухай дээр дурдаад өнгөрсөн. Тэгэхээр шонхор шувууг ангайхай байхаас нь гаршуулан тэжээж сургадаг уу?
-Ер нь бид ан гөрөө хийх, өв соёлд хэрэглэх шувуугаа нэлээд сайтар сонгож барьдаг. Шонхор шувуу нь хээр
талд маш их хурд, хүчээр ааглаж ан барьдаг бөгөөд сэг зэм иддэггүй онцлогтой шувуу. Зөвхөн өөрийн барьсан анг халуун дээр нь идэж дуусаад, бүлээсч хөрөхөөр нь орхиод явдаг ийм эрэмгий, дайчин, маш үнэнч амьтан байгаа юм. Бариад сургасан байхад эзэндээ асар үнэнч.
Бид шонхорыг заавал байгаль дээрээ нисч, ан гөрөө хийх чадвартай болсон хойно нь барих ёстой гэсэн шаардлага тавьдаг. Үүрнээс нь суйлах нь маш буруу. Суйлсан шувуу тамир тэнхээ муутай болохоос гадна хүний гараар хооллоод сурчихдаг юм. Ангаахай нь долдугаар сарын дунд, наймдугаар сарын эхээр байгаль дээр ан хийгээд сурчихдаг. Харин үүний дараа барьж сургах ёстой. Шаардлагатай бол өвөл өнжүүлээд, хавар үржилд орох гуравдугаар сараас нь өмнө тавих ёстой.
Сургана гэдэг нь эхний ээлжинд хүнд дасаж, ямар ч зайнаас эзэн нь дуудахад нисч ирэх анхны сургалтууд бий. Гар дээр суугаад айж, цочихгүй байх гэх мэт. Үүний дараа уриадах буюу удган дуудахад сургана. Энэ бол тусгай даллуураар даллаж дуудахад эзэндээ өөрөө эргэж ирдэг гайхамшигтай тусгай үзүүлбэр юм. Удган нисээд сайн сурсан үед нь анд тавьж ятуу, хөтүү, ногтруу, усны шувууд зэргийг бариулдаг.
-Шонхорыг хэзээнээс сургаж эхэлсэн бэ? Шонхор сургах болсон шалтгаан юу байв?
-Би 2003 оноос сургаж эхэлсэн гэхээр одоо 15 жил шонхор шувуутайгаа найзалж нөхөрлөж иржээ. Анх пакистанчуудаас шонхор сургах эрдмийг хараад сурч, ийм өв соёл манайд байдаг гэдгийг түүх шастираас судалж мэдэж билээ. Ингээд судлаад үзэхэд, шувуу сургах эрдэм бол манай монголоос эхтэй байдаг. Эхэндээ шонхортой найзалж, сургадаг нь би ганцаараа гэж бодож явлаа. Гэтэл 2013 онд ССАЖ-ын сайд асан Ц.Оюунгэрэл шонхор шувууг “Үндэсний бахархалт шувуу”-гаар зарлаж, Бөхийн өргөөнд өдөрлөг зохион байгуулсан юм. Тэнд нэгэн хүлэг баатар шонхортой явж байхаар нь ямар шонхор юм бол хэмээн сонирхон очиход” Монголын анч шувуу сонирхогчдын холбоо”-г байгуулсан н.Отгонсайхан гэж хүн байв. Ингээд түүнтэй танилцаж, бид энэ ажлыг хамтран идэвхижүүлж гадна, дотны олон том наадам, фестивальд оролцож байна. Сүүлд нь “Монголын шувуулахуйн холбоо”-г үүсгэн байгуулж, 126 улсыг нэгтгэсэн IAF гэж
хамгийн том байгууллагатай 2010 оны арваннэгдүгээр сард нэгдэж, “Шувуулахуйн өв соёл”-ыг Дэлхийн өв соёлын төвд буюу ЮНЕСКО-д бүртгүүлсэн. Ийнхүү бид өв бүтээгч болж цааш үргэлжлүүлж яваа хүмүүс юм даа.
-“Монголын шувуулахуйн холбоо”-ны талаар товч танилцуулаач.
-Одоогоор “Монголын шувуулахуйн холбоо” албан ёсны 16 гишүүнтэй байна. Манай гишүүд бүгд өөрсдийн үүрэг хариуцлагатай ажилладаг. Тухайлбал, манайд ХААИС-ийг төгссөн н.Очгэрэл гэж эмч охин Катар улсад махчин шувуудын эмнэлзүйн чиглэлээр суралцан төгсөж ирээд энэ чиглэлээрээ ажиллаж байна. Бид шонхор шувууг хяналттай явуулахгүй бол жишээ нь, хэн нэгэн ирээд шонхор барьж сураад наймаа арилжааны чиглэлд ашиглах вий гэдгээс болгоомжлох шаардлагатай. Тиймээс өндөр шалгуураар хүнээ сонгож, хүрээгээ тэлж ажиллаж байгаа.
-Шонхор шувууны наймааны асуудалд та нарын зүгээс хэрхэн хяналт тавьж ажилладаг вэ? Ер нь шонхорын хорогдолтой холбоотой маш харамсалтай мэдээ ч бий. Энэ тал дээр ямар арга хэмжээ авч ажиллавал зохилтой юм бол?
-Бидэнд хүмүүсээс мэдээлэл их ирдэг. Түүнийг нь баримтжуулж холбогдох хууль, хяналтын байгууллагуудад шилжүүлнэ. Бид сүүлийн үед маш их анхаарч байгаа ажлуудын нэг бол 15 вольтын шон дээр шонхор шувуу маш ихээр үхэж байгаа асуудал. Мэргэжлийн байгууллагын судалгаагаар жилд 2100-5000 шонхор шон дээр үхэж байна. Хээр талын сар, бүргэд гэх мэт бусад олон махчин шувууд бий л дээ. Эдгээрээс шонхор илүү давамгай тоотой байгаагийн учир нь идэш хоолоо дагасан тархац нь тэнд байгаад оршиж буй юм. Мөн шонхор шувуу бол Монгол улсад буюу геополитикийн хувьд хамгийн том түшиц газарт амьдардаг. Нэг шонхор 4-5 удаа өндөг гаргадаг бөгөөд энэ шувуу зөвхөн монголд ирж өндөглөдөг, өсөлт
хурдтай шувуу юм. Энэ “алуурчин” шон Монголд ойролцоогоор 10-12 мянган км зам үргэлжилж байна. Тэгэхээр үүнийг аюулгүй болгох зайлшгүй шаардлага тулгарч байгаа юм. Ямар арга байж болохыг бид судалж, одоогоор бага багаар туршаад явж байна. Аюулгүй болгоно гэсэн итгэл байгаа.
-Аюулгүй болгоход мэдээж багагүй зардал гарна. Тэгвэл энэ бүх зардлыг хаанаас гаргах ёстой вэ?
-Идлэг шонхор шувууны экологи, эдийн засгийн үнэлгээ нь 16 сая төгрөг байдаг. Гэтэл нэг шон дээр 10 шонхор үхэхэд улсад хэр хэмжээний хохирол учирч байна вэ гэдэг нь тодорхой юм. Үүнийг хариуцдаг байгууллага гэж алга. Шонг тавьдаг цахилгаан түгээх компани, Эрчим хүчний яам, ер нь хэн хариуцах ёстой вэ гэдгийг мэдэхгүй байна. Энэ төлбөрийг хэнээс нэхэх юм бэ, мэдэхгүй. Хэрэв нэг хүн шонхор бариад үхүүллээ гэхэд хуулийн дагуу хоёр нугалж 32 сая төгрөг төлөх заалттай. Энэ асуудлын хувьд нэг талаар алслагдсан орон нутаг гэрэл цахилгаантай болж байгаа нь сайн хэрэг боловч нөгөө талаар хэдэн зуун мянган шувууд үхэж үрэгдэнэ гэдэг бол бодууштай л том асуудал.
-Арабууд шонхорыг юунд ашиглах гэж мөнгө хаяж араас нь хөөцөлдөөд байдаг юм бол?
-Арабууд бол Хобору буюу жороо тоодогны ан хийдэг том уламжлалтай улс. Харин бидний хувьд шувуулахуйн өв соёлыг хөгжүүлэх, шонхор сургах энэ сонирхол бол өвгөдийн мартагдсан өв соёлыг сэргээн хөгжүүлж үлдээх гэсэн хэтийн зорилготой. Шувуулахуйн өв соёлын бас нэг онцлог нь шонхор шувуу бол байгалийн нэг том илэрхийлэл гэдэг утгаараа байгаль, хүн хоёрын хоорондын хүйн холбооны маш том сэжим болж байдаг онцлогтой. Өвөг дээдсийн үед бүргэд, харцага, шонхор зэрэг шувуудыг сургаж ан гөрөөнд ашиглаж байсан тэр зан үйл өнөөдөр монголчууд бидэнд соёлын өв болж уламжлагдаж ирсэн байгаа юм.
-Бидний яриа улам сонирхолтой болж, олон ч сэдвээр цааш өрнөхөөр байна. Гэвч өнөөдөр ярилцлагаа энд хүргээд өндөрлүүлье дээ. Танд яг энэ мөчид үзэгч, уншигч олондоо хандаж хэлэх зүйл байна уу?
-Миний хийж байгаа ажил төрөл, үйл ажиллагааг минь дэмжиж, түмэнд түүгээж, таниулъя гэж сайхан сэтгэлээр урьж сайтынхаа ярилцлагын буланд урьсан undesten.mn сайтын хамт олондоо баярлалаа. Цаашдаа та бүгдийн минь бие нь эрүүл, билэг оюун нь саруул байх болтугай. Монголын ард түмний минь бас хийморь нь босоо байг. Хүлэг морьдын буян заяа үргэлж ивээх болтугай. Хөх өвгөдийн суу алдар үргэлж бадрах болтугай.
-Сайхан ерөөл хайрлаж, сонирхолтой яриа өрнүүлсэн танд баярлалаа. Зорьсон үйл бүхэн тань саадгүй бүтэж, дэлхийн хэмжээнд нэрээ дуурсгасан баатрууд болох болтугай.
-Баярлалаа.
Я.Хулан
