Монгол үндэсний язгуур урлаг бол бидний өвөг дээдсээс өртөөлөн ирсэн үнэт өв соёл. Хэн ч умартах учиргүй. Гэвч өнөө цагт энэ бүхэн өдрөөс өдөрт бүдгэрч байгаа ч даяаршин буй энэ дэлхийд түүхээ сэргээх, түүчээлэн авч явах Монгол хүмүүн цөөнгүй байгаа нь сайшаалтай. Энэ л ардын эгэл нэг нь болсон эрхмийг энд би ярилцлагынхаа хоймроо урин заллаа.
Увс аймгийн Өмнөговь сумын харьяат Дамжингийн Даваасүрэн тэрээр Үндэсний дуу, бүжгийн “Түмэн эх”
чуулгын хөгжимчин, хөөмийч. Мөн “Олон улсын хөөмийн сургууль”-ийн багш, “Монголын хэл хуурчдын холбоо”-ны тэргүүн “Mongolian Nomads Art” компанийн захирал, Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний Ажилтан залуу уран бүтээлч билээ. Түүнтэй хэл хуур /төмөр хуур ч гэдэг/-ын талаар маш сонирхолтой яриа өрнүүлсэн бөгөөд уншигч Та энэхүү ярилцлагаас шинэ содон мэдээллийг олж авна гэдэгт бичигч би
бээр итгэл дүүрэн байна.
Энэ бол түүний анхны хуур. Тэрээр энэ хуураар 14 жил тоглож байгаа.
-Анх хуур татаж эхэлсэн түүхээсээ хуваалцаач.
-Анх би Алтайн хуур, Монгол хуур гээд янз бүрийн хуур тоглож байсан. Тэгээд Якут хууртай болсон. Би “Түмэн эх” чуулгын уран бүтээлч, лимбэчин. Тэгээд энэ хуураар “Түмэн эх” чуулгын тайзнаа, мөн хятад, Өвөрмонгол, орос, япон, солонгос, арабад хүртэл тоглож байлаа. Ер нь давхардсан тоогоор 3000 орчим тоглолтонд тоглогдсон гэсэн үг. Маш чанартай, бас анхных болохоор энэ хуураа би маш их хайрладаг.
Монголчууд хийж л байна. Гэхдээ материал, технологи нь якутынхыг гүйцэхгүй.
-Монгол хуурын чанар муу байна гэхээр хийж буй материал буюу төмрөндөө байна уу, хэв загвартаа учир нь байна уу?
-Жишээ нь якут хуурыг дан гар аргаар хийдэг. Энэ металлынх нь хувьд гэвэл сайн чанарын ган байна, үүнийг халааж, хатаахад л хамаг учир нь байгаа байх. Тиймээс л якутын хуур хугарч эвдрэхгүй байгаа юм. ОХУ-ын үйлдвэрийн хуурууд байна. Монголд ч ороод ирчихсэн байгаа. Тэр хуурын ган нь их зөөлөн, уян хатан. Хэрэв ийм зөөлөн байвал хэл нь хавираад дуугарахгүй. Гэтэл якут хуур хэчнээн чанга атгасан ч хэл нь хавирдаггүй. Энэ бүгдийг судлахын тулд би металл судлалын газраар орох хэрэгтэй л дээ.
-Ер нь үүсэл гарал нь ямар үндэс, угсааных юм бол. Якут гаралтай учраас хийх арга, чанар чансаа нь сайн байдаг юм болов уу?
-Якут чинь өөрсдөө монгол туургатан. Гэхдээ 2000 жилийн өмнөх олдвор байдаг бөгөөд монголоос гаралтай гэж үздэг. Би Якутын ч, өвөрмонголын ч судлаачидтай уулзсан. Тэд гарал үүслийг нь Монгол гэж байсан. Ер нь энэ чиглэлээр би нэлээд их судалгааны ажил хийхээр төлөвлөөд байна. Ингэхийн тулд би “Хэл хуурчдын холбоо”-г байгууллаа. Мөн энэ холбоог байгуулсны учир нь, хэрэв энэ хэл хуурыг үнэхээр Монгол хамгийн анх хэрэглэж байсан юм бол үүнийг бид хамгаалаад, хөгжүүлээд авч явах ёстой л гэж бодож байгаа. Хөдөө орон нутгаар явж хаана ямар хүн хийж байна, хэн хэрэглэж байна гэх мэтчилэн судлах зүйл надад их бий. Одоо өнгөц хэсэгтээ л явж байна.
-Хэл хуурыг судалж байгаа хүн өөрөөс тань өөр хэр олон хүн байгаа бол?
-Байхгүй. Интернэтээс хайхаар хэл хуур гэж ганц нүүр материал л байгаа. Тиймээс миний өмнө маш их ажил байгаа.
-Ер нь ингэж судласаар дэлхийн өв соёлд оруулах зорилго байгаа л болов уу гэж бодлоо.
-Якутууд дэлхийн өвд бүртгүүлсэн байгаа. Гэхдээ “якутын хэл хуур” гэдгээр. Тэгэхээр яагаад “Монголын хэл хуур” гэж дэлхийн өв соёлд бүртгүүлж болохгүй гэж? Якутын тоглох арга барил, хийц маяг өөр. Тийм болохоор одоо миний хийх гээд байгаа ажил юу вэ гэхээр монгол хийц маягтай монголын хэл хуураар монгол ардын дуунууд, монголын ардын язгуур аялгуунуудыг туурвих. Энэ хөгжмийг “Монголын” гэдгээр нь дэлхийн өвд бүртгүүлнэ.
-Хэл хуур хэчнээн оронд байдаг вэ?
-Ийм төрлийн хөгжим дэлхийн 160 оронд байна. Гэхдээ 14 улс нэгдсэн дэлхийн хуурын холбоо байдаг юм байна. Энэ жил би холбоогоо байгуулж 15 дахь орон нь болж орох юм. Орохдоо би монголын хэл хуураа хийсэн байна. Ингэхдээ таван хошуу малаараа төлөөлүүлж хийх юм. Жишээ нь, ямаан хуур гэхээр янгинасан өнгөтэй, тэмээн хуур гэвэл тэмээ шиг дуугаралттай гэх мэт өөрийн гэсэн ялгарах хөгтэй. Мөн хаан, хатан хуур хийнэ. Энэ хоёр хуур нэг савтай байх ба зэрэг тоглоход хоёр өөр өнгөтэй ч бие биедээ ууссан, хоршсон аялгуу эгшиглэх жишээтэй. Монголын сайхан хээ хуарыг ч ашиглана. Дэлхий хараад энэ бол Монгол юм гэдгийг л таних тийм л юм хийх гээд одоо зураг төслийн ажил дээрээ явж байна.
Арваннэгдүгээр сард Австралид болох хуралд албан ёсоор оролцоно. Тэр үед хууруудаа авч очно.
Тэгээд яг монгол хуураар монгол аялгууг яаж тоглодог гэдгийг харуулнаа. Бид бол “хэл хуур” гэдэг, якутууд “хомус” гэж нэрлэж байгаа юм. Би якут, өвөрмонголын хэл хуур судлаач, мастеруудтай уулзаад нэрний талаар тодруулж байсан. Гэтэл тэд өөр өөр юм хэлж байсан. Гэхдээ би өвөрмонголын судлаачийн хэлснийг арай ойролцоо, дөхүү юм болов уу гэж боддог юм. Ер нь хэлний уян хатан хөдөлгөөнөөс аялгуу гарахаас гадна энэ хөгжим нь өөрөө бүрдэл хэсэгтээ хэлтэй байдаг учраас “Хэл хуур” гэж нэрлэсэн байх. Цаашид нарийн судланаа.
Хэл хуурыг тоглоход амны хайрцаг, хэл, хацрын булчин, амьсгал бүгд цогцоороо маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Тоглож байхдаа амьсгалаа гаргаж ч, оруулж ч болдог онцлогтой.
-Амны эрүүл мэнд гэж бий. Ам дамжуулан хэрэглэх бол яаж ариутгах ёстой вэ?
-Амандаа хийдэг хөгжим учраас ариутгалын хөвөнгөөр цэвэрлэдэг. Ариутгалын хөвөн эмийн сангуудад
байдаг шүү дээ.
-Хэл хуурыг бусад хөгжим шиг хөглөдөг үү?
-Бусдын өнгөнд тааруулж хөглөнө гэж байхгүй, бүгд өөрийн гэсэн хөгтэй. Бид хоёрын ярилцаж байгаа нь хэл хуур, харин татаж тоглодог нь хулсан хуур. Янз бүрийн хөгтэй учраас тухайн уран бүтээлч болон уран бүтээлд тохирох хөгтэйг нь сонгоод тоглодог. Бөө нар хэл хуурыг хэрэглэдэг.
-Бөө нар хэл хуурыг нэлээд түлхүү хэрэглэдэг. Тэд яаж тоглож сурдаг юм бол?
-Өөрсдөө л сурдаг байх. Гэхдээ над дээр маш олон бөө нар бас ирдэг. Онгодоо оруулахын тулд эхлээд
хуураа тоглож сурмаар байна гэдэг. Дан бөө нар гэлтгүй янз бүрийн мэргэжилтэй хүмүүс бас ханддаг. Дэлхийн миссийн тэмцээнд оролцсон Ц.Энхжин, нисэхэд ажилладаг эмэгтэй, уран нугараач гээд салбар бүрийн хүн ирж байна. Олон хүн сонирхож, түгэх тусам би баяртай байдаг.
-Бөө нарт зааж байх үед хуурын дуунаар онгод нь ирэх тохиолдол бий юу?
-Онгод, өвөг дээдэс нь бууж ирдэг бололтой, зарим нь хичээлийн үед сонин болдог л юм. Хөгжилтэй явдал их болноо.
-Надад нэг ийм эмзэглэл байдаг юм. Бид өөрсдөө амжаагүй байхад гадны улсууд манай үндэсний язгуур урлагаас сураад, өөрийн юм шиг л үзүүлж, дэлхийг гайхашруулах явдал байдаг. Бид арай л хоцроод байгаа юм шиг санагдах юм. Энэ талаар таны бодлыг сонсмоор байна?
-Нэг асуудал байгаа юм. Жишээ нь, хөөмийд зориулсан том том бүтээлүүд манайд байдаггүй. Одоо л хийж эхэлж байна. Тийм бүтээлгүй байж яаж дэлхийд гарч ирэх билээ. Томоохон уран бүтээл хийх ёстой гэхээр бас хөрөнгө мөнгөний асуудал байна. Жишээлбэл, хэрэв би хангалттай хөрөнгөтэй байсан бол хамгийн чадварлаг хөгжмийн зохиолчид хангалттай мөнгө өгөөд хүссэн бүтээлээ хийлгэж болох л байх. Үнэндээ бол гадаадынхан биднээс илүү чадвартай биш.
-Тэгвэл яагаад гадаадын том, олонд хүрсэн, дэлхийд танигдсан уран бүтээлийг хөөмий болон хэл хуураар тоглож, шинэлэг хэлбэрээр түгээж болохгүй гэж?
-Хөөмийгөөр хийсэн монголчуудын цөөн хэдэн ийм бүтээлүүд бий. Ер нь ганц хөөмий биш ардын язгуур урлагийг дэлхий даяар дангаар нь сонсгохоор ойлгохгүй. Тэгэхээр сонсдог болгохын тулд би жишээ нь битбокс /beatbox/-той хамтарч бүтээл хийж эхэлж байна. Битбокс бол дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа. Харин битбокстой хөөмий дэлхийн хаана ч байхгүй. Дэлхийд байтугай монголд ч бараг байхгүй. Ингэж түгээвэл хүмүүст арай илүү хүрэх болов уу гэж боддог юм.
-Ер нь лимбэчин хүн ямар замналаар хөөмий болон хэл хуур луу ингэж гүнзгий оров оо?
-Би Увс нутгийн хүн. Завхан аймгийн Хөгжим бүжгийн коллежийн лимбэний ангийг төгсөөд, дараа нь Соёл урлагийн их сургуульд ирж, лимбэний ангид бакалавраар сурч байхдаа хичээлийн хажуугаараа кредит төлөөд хамгийн анх нээгдсэн хөөмийний ангид суралцсан. Хэл хуурыг бол өөрийн сонирхлоороо оролдож сурсан.
-Хөгжимчин, тэр дундаа язгуур өв соёлыг эрхэмлэн түүчээлэгч Таны хувьд чөлөөт цагаараа юу хийх дуртай вэ?
-Аялж зугаалах дуртай. Тэр болгондоо хэл хуур миний өвөрт явдаг. Би саяхан Богдхан уулын оройд сайхан салхиллаа. Орой дээрээ том тэгш талбайтай, олон хүмүүс цугласан байсан. Тэгээд л би тэнд хуураа татлаа. Хүмүүс “Ямар гоё юм бэ. Цэвэр агаарт гарсан чинь бас үндэсний сайхан аялгуу эгшгийг сонсоод ямар азтай явна вэ.” хэмээн баярлаж, намайг алга ташилтаар мялаасан даа. Ингээд би ер нь байнгын аялал хийе гэж бодсон. Яагаад гэвэл, хүн мэдээж ууланд алхахад эрүүл мэндэд нь тустай. Би болохоор язгуур урлагтай явган аялал хийе гэж бодсон. Ууланд авирч гараад язгуур урлагийн төрлүүдээс сонсгохын зэрэгцээ лимбэ, хөөмий, хэл хуур зааж өгч болох юм гэж бодоод байгаа. Энэ бүгд амьсгалтай холбоотой учраас дан ганц урлагийг түгээхээс гадна эрүүл мэндэд чухал ач холбогдолтой болох юм. Энэ аяллыг долоо хоногт нэг удаа хийнэ гэж төлөвлөсөн. Анхны аяллаа үнэ төлбөргүй зохион байгуулна гэж бодож байгаа. Аяллын пэйж
бас нээн ажиллуулна. Энэ талаар ярих юм бол их юм бий. Яваандаа зарлах болно.
-Хэл хуурыг тоглоход хэл маш чухал үүрэгтэй гэсэн. Тэгвэл хэлний ямар нэг асуудалтай хүн тоглох боломжтой юу?
-Би энэ талаар, ялангуяа эрүүл мэндийн талаас нь сайтар судлая гэж бодож байгаа. Ер нь энэ хөгжмийг тоглосноос хойш миний хоолой огт өвдөөгүй. Хоолой хөндүүрлэх гэвэл хөгжмөө барьж аваад л 30 минут тоглоход маргааш нь ямар ч өвчин, зовиургүй болдог. Дээрээс нь дотоод эрхтэнд бас их нөлөөтэй. Жишээ нь, хоол идсэний дараа шингэхгүй байвал хөгжмөө хэсэг тоглосны дараа хөнгөрөөд сайхан болно шүү дээ.
-Хэл хуурын багш тань хэн бэ?
-Хэл хуурын багш надад байхгүй. Би өөрөө хоббигоороо сурч, судалж, цаашлаад дэлхийд таниулах ажилд ханцуй шамлан ороод байгаа нь энэ юм. Сүүлд Якут руу хоёр гурван уралдаан тэмцээнд явж өндөр амжилттай оролцсон, II байранд орсон. Тэр үеэс якут мастеруудтай уулзаж, хэл хуурын талаар ярилцаж, туршлага солилцож, хичээлд нь оролцсон л доо. Якутын хуурчид үнэхээр гаргуун сайн тоглодог. Би бас монгол хэл хуурыг монгол маягаар тоглох шинэ арга барилыг зохиож л байна. Жишээ нь, хөөмийлөнгөө хэл хуураа тоглож болно. Мөн якутын морины явдлыг тоглох арга барилаас би арай өөр аргаар, бас адууны янцгаалттай нь тоглож болж байгаа юм. Янз бүрээр л сэтгээд, оролдоод үзэж байна.
-Сонирхож байгаа хүн байж магадгүй. Хэл хуур нь ямар үнээр зарагддаг юм бол?
-Якут хуур бол 400-650 мянган төгрөг. Харин монгол хуур нь 20-150 мянган төгрөгийн үнэтэй байдаг. Гол нь чанарын ялгаа бий л дээ.
-Харамсталтай байгаа ч “Та хэл хуураас юу мэдэрдэг вэ” гэсэн асуултаар энэ сонирхолтой яриагаа өндөрлүүлье дээ.
-Би хэл хуураа аваад байгальдаа гарч тоглох их дуртай. Энэ бол миний нар, сар, уул, ус, байгаль эх дэлхийдээ өгч чадах бэлэг гэж би ойлгодог. Би ингэж л байгальтайгаа харьцаж, ойлголцож, тэднийгээ аргадаж, уярааж чадаж байна гэж боддог юм. Энэ л миний таашаал юм даа.
-Цаашид таны шинэ, содон мэдээлэл бүртэй уншигч олонтойгоо эргэн уулзаж байя. Санасан бүхэн тань сэтгэлчлэн бүтэх болтугай. Ярилцсанд баярлалаа.
