Н.Оюундарь: Жендерийн асуудал нэг нам, нэг тивээр хязгаарлагдахгүй

МАН-ын дэргэдэх Нийгмийн Ардчилал, Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны санаачлагаар СоцИнтернийнОлон Улсын Эмэгтэйчүүдийн Азийнбүсийн ээлжит хурал энэ сарын 22, 23-нд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо амжилттай зохион байгуулагдлаа. Тус хуралд дэлхийн 13 орны 22 төлөөлөгч урилгаар оролцсон бөгөөд \”Эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоо ба Жендэрийн тэгш байдал хүний эрх”, \”Эмэгтэйчүүдийг эдийн засгийн хувьд хүчирхэг болгох нь”, \”Тогтвортой-Ногоон хөгжил” зэрэг сэдвээр илтгэл тавьж, хэлэлцүүлэг өрнүүлсэн юм. Тус хурлын \”Эмэгтэйчүүд ба Тогтвортой хөгжил” салбар хуралдааныг удирдсан  НАМЭХ-ны Хяналтын хорооны гишүүн Н.Оюундарьтай ярилцлаа.

-Улаанбаатар хот энэ жил олон улсын арга хэмжээгээр дүүрэн байх нь. Эдгээр арга хэмжээнүүдийн нэг нь яах аргагүй МАН-ын дэргэдэх эмэгтэйчүүдийн байгууллагын санаачлагаар зохион байгуулсан СоцИнтернийн эмэгтэйчүүдийн Азийн бүсийн ээлжит хурал. НАМЭХ-ныхон олон улсын эмэгтэйчүүдийн байгууллагын анхаарлыг Монгол руу хандуулж чадлаа. Энэ байгууллагын талаар ярилцлагаа эхлэх үү?

-СоцИнтерний олон улсын эмэгтэйчүүдийн байгууллага дэлхийд анхдагч, 100 гаруй жилийн түүхтэй, арвин туршлагатай, эгнээндээ олон орны ижил төрлийн үйл ажиллагаатай намуудыг нэтгэсэн байдаг. Анх Германы иргэн Клара Цеткин тэргүүтэй эмэгтэйчүүд эрхээ хамгаалахаар Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг үүсгэсэн гэдэг. Германд Европ, Америк, Ази тивийн 58 орны төлөөлөгчтэй анхны Бага хурлыг 1907 оны наймдугаар сарын 17-нд зохион явуулснаар мэндэлсэн түүхтэй юм билээ. АНУ, Канад, Англи, Австрал, Бразил зэрэг 130 гаруй улс Зүүний үзэл баримтлалтай улс төрийн намуудын дэргэдэх эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг эгнээндээ нэгтгэн НҮБ-д хүртэл бүртгэлтэй болсон. Энэ хуралд Өмнөд Латин Америкийн бүсийн дэд ерөнхийлөгч, Бразилийн Хөдөлмөрийн намын Ерөнхийлөгч Мигуэлина Векчио, Хойд Латин Америк, Карибын тэнгисийн бүс хариуцсан Дэд Ерөнхийлөгч Ивонне Гонзалес, БНСУ-ын парламентад дахин сонгогдсон гишүүн Ким Ен Жү зэрэг бүс нутагтаа болон олон улсад танигдсан, нөлөө бүхий эмэгтэйчүүд оролцож байгаа нь хурлын цараа болон нэр хүндийн хэрэг юм.

-Та нэг салбар хуралдааныг нь хариуцан удирдсан. Энэ хурлын ач холбогдлыг дүгнэж хэлэхгүй юу. Эмэгтэйчүүдийн асуудал тогтвортой хөгжлийн асуудалтай хэрхэн уялдаж байдаг юм бэ?

-\”Эмэгтэйчүүд ба Тогтвортой хөгжил” хуралдааныг миний бие АНУ-ын Стандфордын Их Сургуулийн профессор, МАН-ын дэргэдэх Стратеги академийн захирал А.Ундраагийн хамт удирдан явууллаа. Аливаа улс тогтвортойгоор хөгжихөд хүний хөгжил, хууль эрх зүй, эдийн засаг, нийгэм, байгаль орчны зэрэг аливаа асуудлыг цогцоор нь шийдэж байж зөв шийдэлд хүрдэг. Монгол Улсын хувьд 1992 оны Шинэ Үндсэн хуулиар хөгжлийн таатай хөрс суурийг хууль зүйн хувьд боломжийн хэрээр бий болгосон ч хуулийн хэрэгжилтдээ анхаардаггүй, хууль болон бодлогын үндсэн баримт бичгүүдээ нийгмийн хөгжлийн шаардлагад нийцүүлэн боловсронгуй болгож явах зүй ёсны алхмуудыг хийгээгүйгээс болж дэлхийн улс орнуудын хөгжлөөс хол хоцорч байна. Үүний нэг нь эмэгтэйчүүдийн асуудал. Жендер гэхээр нийтэд түгсэн ойлголт нь зөвхөн улс төрчдийн асуудал мэтээр хэт явцуурчихсан. Хэвлэлүүд нь ч тэгж бичдэг, олон нийт нь ч тэгж хардаг. Үүнийг засах цаг болсон. Эмэгтэйчүүдийн асуудлыг онцгойлон анхаарах нь хөгжлийн хүрсэн түвшинг улам баталгаажуулж, ахиулж ирсэн байдаг, хэзээ ч хойш чангааж байгаагүй. Ер нь эх хүн ганц хүүхэддээ онцгойлон хайртай байдаггүй. Бүх хүүхдээ л сайн хүн болгож, сайхан амьдалын захад хүргэх гэж чадлаараа хичээдэг. Монголын эмэгтэйчүүд улс орны шийдвэр гаргах түвшинд ажиллаж буй хүмүүсийг яг ийм олон хүүхдээ өв тэгш өсгөн хүмүүжүүлж буй эхийн сэтгэлээр асуудалд хандаж байгаасай гэж хүсдэг. Энэ нь өөрөө тогтвортой хөгжлийн нэг чухал нөхцөл болно гэж үзэж байгаа юм. СоцИнтерний олон улсын эмэгтэйчүүдийн Азийн бүсийн ээлжит хурал нь Монгол Улсын нэр хүндийг өргөсөн, эмэгтэйчүүдийн нийгмийн асуудлаар олон улсын анхаарлыг Монголд хандуулж чадсан. Монголын эмэгтэйчүүдийн идэвхи оролцоо, тэмүүллийг дэлхий нийтэд тодорхой хэмжээнд харуулж өгснөөрөө ач холбогдолтой боллоо гэж дүгнэж байгаа. Эмэгтэйчүүд маань ч гэсэн олон улсын зочид, төлөөлөгчидтэй ажил хэргийн холбоо тогтоож, уулзалтууд зохион байгуулж, цаашид хамтран ажиллах талаар санал солилцлоо. Эмэгтэйчүүдийн нийгмийн асуудал, жендерийн тэгш байдлын тухай асуудал нь зөвхөн нэг улс төрийн намын хүрээгээр хязгаарлагдахгүй. Нэг тивээр ч хязгаарлагдахгүйг харууллаа гэж бодож байна.

Төлөөлөгчид \”Эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоо ба жендэрийн тэгш байдал хүний эрх”, \”Эмэгтэйчүүдийг эдийн засгийн хувьд хүчирхэг болгох нь”, \”Тогтвортой-Ногоон хөгжил” зэрэг сэдвээр илтгэл тавьж, хэлэлцүүлэг өрнүүлсэн. Хурлын төгсгөлд \”Улаанбаатарын тунхаглал-2016” баримт бичгийг баталлаа.

Монгол улсын хүн амын 52 хувь, боловсролын салбарын 79, эрүүл мэндийн салбарын 87, шүүх засаглалын 63 хувийг эмэгтэйчүүд бүрдүүлдэг. Сүүлийн жилүүдэд амьдрал амаргүй болсныг хүн бүхэн хэлүүлэлтгүй мэднэ. Тиймээс өөрчлөлт хийх ёстой.Эмэгтэйчүүд шийдвэр гаргах төвшинд олон болбол амьдралын эерэг дүр зураг улам нэмэгдэнэ гэдгийг олон улсын эмэгтэй улс төрчид дуу нэгтэй хэлж байна. АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сунгаанд Ардчилсан намаас нэр дэвшигч, нэлээн сүрхий кандидат гэгдэж буй тэргүүн хатагтай асан Хиллари Клинтоны мөрийн хөтөлбөрийн нэг чухал зорилт нь эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөрийн хөлсийг эрэгтэйчүүдийнхтэй адил болгох тухай асуудал байна. Дэлхий нийт ч ийм жишиг хандлага руу орж байгааг хуралд оролцсон зочид, төлөөлөгчид хэлж байсан.

-Дэлхийн бусад улстай харьцуулахад Монголын эмэгтэйчүүд улс төрд манлайлах үйл явц нэг шатаар ахисан болов уу. Таны хувьд  үүнийг хэрхэн дүгнэх вэ?

-Улс төр дэх эмэгтэйчүүдийн идэвхи оролцоо хүн амын тоотой нь харьцуулахад өндөр байгаа нь үнэн. 2012 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дүнд гишүүдийн 14.5 хувь нь эмэгтэйчүүд болсон. Гэвч шийдвэр гаргах төвшинд эмэгтэйчүүдийн оролцоог 2015 онд 30 хувьд хүргэх Мянганы хөгжлийн зорилт биелээгүй. Сонгуулийн тухай хуульд энэ талаар заасан нь ч бий. Амьдрал дээр шийдвэрээ биелүүлж, баталгаажуулах цаг нь иржээ. Жендерийн тэгш байдал нь зөвхөн улс төр, нийгмийн амьдралд идэвхитэй эмэгтэйчүүдийн асуудал биш юм. Үүнээс хамаагүй өргөн хүрээтэй асуудал. Энэ бол орчин үеийн хамгийн төгс байж болох нийгмийн хамтын амьдралын хэв маягийн тухай асуудал юм. Энэ хэв маяг нь шийдвэр гаргах түвшинд эрэгтэй, эмэгтэйчүүд ижил оролцоотой, тэр нь зөвхөн хуулиар бус нийгмийн ухамсар, соёлын төвшинд баталгаажсан байх ёстой. Манай улсын хувьд эрх зүйн орчин боломжийн байгаа ч энэ дэндүү тунхаг шинжтэй улс төрийн шийдвэр болчихоод байгаа юм. Сонгууль дөхөхөөр л энэ асуудал яригдаад тэгсгээд өнгөрдгийг халах цаг болсон. Мөн эмэгтэйчүүдийн асуудлыг зөвхөн эмэгтэйчүүд, улс төрчид л ярьж байна. Бидний асуудлыг нийгмээрээ хэлэлцэж болдгийг энэ удаагийн Азийн бүсийн хурал харууллаа.

-Таны хувьд жендерийн асуудлыг байнга сөхдөг, энэ талаар дуу хоолойгоо гаргасаар ирсэн.  Эмэгтэйчүүдийн манлайлагчид чуулсан энэ өдрүүдэд гэртээ та нарын үгийг сонсож, уншиж байгаа хүмүүст юу гэж хэлэх вэ?

-Эмэгтэйчүүд гэдэгт таны ээж, хайртай гэргий, эгч, дүү, охин, найз нөхөд багтдаг өргөн хүрээтэй ойлголт шүү. Шийдвэр гаргах төвшинд эмэгтэйчүүдийн тэгш байдлыг хангахад  зөвхөн нэр дэвшигч эмэгтэйчүүдийн эрх гэж ойлгож болохгүй. Охидын сурч боловсрох эрх, тэдэнд илүүтэй анхаарал хандуулах, илүүтэй хөрөнгө зарцуулах, илүү боломж олгох асуудал ч багтана. Таны эхнэрийн эрүүл мэнд, мэдлэг боловсролоо ахиулах, баталгаажуулах, аж байдлаа сайжруулах эрх хамаатай. Таны дүүгийн нийгэмд танигдах хүртэл бүх үйл явц орно. Ээжийн чинь, эмээгийн чинь ажил хөдөлмөрийн замнал, амьдралын үнэн бөгөөд гашуун түүх ч энэ асуудалтай холбоотой. Жендерийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулиар төрийн байгууллагуудын хүлээх үүргийг тодорхой тусгаж өгсөн боловч төрийг байгуулдаг улс төрийн намуудын хувьд нэр дэвшихэд эмэгтэйчүүдийн квот тогтоох төдийхнөөр үйл ажиллагаа нь хязгаарлагдаж байна. Энэ талаарх сэтгэлгээгээ өнөөдрөөс бүгдээрээ өөрчилцгөөе. Олон нийтийн ойлголтыг нэмэгдүүлэе. Бүхнийг соён гэгээрүүлэх чиглэлийг дүрэм журам болгож мөрдөж эхлэе. Нэг хүн нь илүү эрхтэй нөгөө хүйсийн хүн нь түүний эрхийг давамгайлаад зөрчөөд байж таарахгүй. Тиймээс шийдвэр гаргах төвшиндөө эмэтгэйчүүдээ олон болгож дэлхийн аз жаргалтай улсуудын адил Монголдоо сайхан амьдарцгаая гэсэн ерөнхий утгатай юм. 

Энэхүү хурлыг дэлхий олон орон анхааран харж, мэдээлж буй гэдгээрээ Монгол Улсыг дэлхий нийтэд сурталчлахад чухал алхам юм. Тэр дундаа Монгол  эмэгтэйчүүд улс төр, шийдвэр гаргах төвшинд хэрхэн ажиллаж, амжилт гаргаж буйг харуулсан арга хэмжээ боллоо гэж зохион байгуулагчид дүгнэж байна.