Ч.Хашчулуун: Хэмнэлтийн горимд шилжихээс өөр аргагүй

Эдийн засагч Ч.Хашчулуунтай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Эдийн засгийн өсөлт энэ оны сүүлч гэхэд хасах руу орох магадлал өндөр байна гэж та ярьсан байсан. Үүнийгээ тодотговол?

-Эдийн засгийн өсөлт хэд хэдэн салбарын бодит өсөлт бууралтаас бүрдэж байгаа. Одоогийн байдлаар уул уурхайн өсөлт нэмэхтэй байна. Бусад салбарын хувьд ойрын хоёр жилд уналттай явж ирсэн. Эдийн засгийн өсөлт эхний улиралд гурван хувьтай байсан бол хоёрдугаар улиралд 1.4 хувьтай гарлаа. Ерөнхийдөө өмнөхөөс 50 хувиар буурсан. Энэ маягаар явбал жилийн эцэст хасах руу орж болзошгүй байдал бий болоод байна. Азийн хөгжлийн банк 2015 онд манай эдийн засгийн өсөлтийн тооцоог гаргахдаа 0-1 хувьтай байна гэсэн. Улсын хөрөнгө оруулалт багасч байгаа. Төсөвт тодотгол хийх гэж байна. Хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалт төдийлэн өсч амжаагүй, Оюутолгойн гүний уурхайн ажил хараахан эхлээгүй байдлыг харахад энэ жил эдийн засгийн өсөлт гарахад бэрхшээлтэй байна.

-Засгийн газраас хэмнэлтийн горимд шилжүүлэх чиг барьж байгаа. Ийм горимд шилжвэл эдийн засаг одоогийнхоосоо дээрдэж чадах уу?

-Хэмнэлтийн горимд шилжихээс өөр аргагүй. Нэгэнт орлого байхгүй, зарлагыг санхүүжүүлэх ямар ч боломжгүй байгаа учраас зарлагаа танах нь зөв. Мөнгө нь орж ирэхгүй байсан учраас эдийн засгийн өсөлт саарсан энэ үед хэмнэлтийн горимд шилжлээ гээд улам саарна гэсэн ойлголт байхгүй. Угаасаа энэ мөнгө орж ирэхгүй л байх байсан. Тиймээс эдийн засгийн өсөлт тааруу байгаа энэ үед хэмнэлтийн горимд оруулах нь төсвийг эрүүлжүүлэхэд чухал үзүүлэлт юм.

-Монголбанк бодлогын хүүгээ 15 хувь болголоо. Үүнийг шүүүмжлэх хүмүүс олон байсан. Та энэ асуудалд байр сууриа илэрхийлэхгүй юу?

-Бодлогын хүүг өсгөх нь түр зуурын арга хэмжээ юм. Валютын зах зээлд төгрөгийн ханшийг тогтооход хэрэглэдэг арга л даа. Бодлогын хүү өсвөл төгрөгийн хадгаламжийн хүү бага зэрэг өснө. Ингэснээр хүмүүс төгрөгийн хадгаламжаа доллар руу шилжүүлэх нь багасна гэж үздэг. Тиймээс хэт их долларын хадгаламж руу хөрвүүлж буй энэ үед бодлогын хүүгээр төгрөгийн ханшийг хамгаалдаг арга хэлбэр. Эдийн засаг тогтворжоод ирвэл энэ арга хэмжээ шаардлагагүй болно.

-Валютын ханш сүүлийн өдрүүдэд эрс  өсч байна. Үүнийг зогсоох арга нь гадаадын банкны салбар оруулж ирэх гэж зарим хүн үзэж байгаа. Энэ тухайд?

Бодлогын хүүг өсгөх нь түр зуурын арга хэмжээ юм.

-Төгрөгийн ханшийг тогтоох хэд хэдэн арга бий. Нэгдүгээрт, бодлогын хүүг өсгөх. Хоёрдугаарт, долларын нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэх арга хэмжээ. Төв банк ойрын өдрүүдэд энэ аргыг хэрэгжүүлж байна. Саяхан 60 сая долларыг Төвбанк зах зээлд нийлүүлсэн гэх мэдээ байна лээ. Урт хугацаанд гадаадын хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн байгууллагатай хамтарч ажиллаж байж энэ асуудлыг шийднэ. Цаашид томоохон хөрөнгө оруулагч татах алхмуудыг хийх хэрэгтэй. Манайд хөрөнгө оруулалт хийе гэсэн санал ирж байгаа байх. Ийм байгууллагатай идэвхтэй хамтарч ажиллах хэрэгтэй. Урт хугацаандаа долларын ханш тогтворжих байх. 2010 онд нэг долларын ханш 1200 байж байгаад 1800 хүрч байсан. Дараа нь том төслүүд хэрэгжиж эхэлснээр 1200 болж байсан түүх бий. Бодлого зөв байвал долларын ханш өсөхгүй төгрөг тогтворжино.

-Та аймаг, ИТХ-ын дарга нарт эдийн засгийн талаар мэдээлэл өгч байна. Эдийн засаг хүнд байгаа энэ үед 21 аймаг ямар хэмнэлт хийвэл үр өгөөжөө өгөх бол?

-Хэмнэлтийн горим улсын хэмжээнд байгаа. Санхүүгийн хувьд үр ашигтай зүйлүүд дээр төвлөрөх ёстой. Огт нөөцгүй гэсэн үг биш, төлөвлөсөн зарлага нь орлогоо давчихаад байгаа юм. Тэгэхээр нэн түрүүнд хамгийн чухал зайлшгүй зардлууд дээрээ төвлөрөх ёстой гэсэн үг. Энэ нь эдийн засаг зогсчихлоо гэсэн үг биш. Бодлогоо л зөв тодорхойлох ёстой.

-Манай улс \”стэндбай” хөтөлбөрт хамрагдахаас өөр аргагүй болсон гэж байна. Энэ хөтөлбөрт хамрагдах ёстой юу?

 Гэхдээ эдийн засгийн өсөлтийг, ажлын байрыг яаж бий болгох вэ гэдэг нь стэндбай хөтөлбөрөөс өөр зүйл. Үүнийг яаж хийх вэ гэдэг бодлогоо тодорхойлох ёстой.

-Бид \”стэндбай” гэж хэлдэг боловч бүтцийн өөрчлөлтийн дунд хугацааны хөтөлбөр гэж нэрлэдэг юм. Үүний гол санаа нь ямар ч улсын эдийн засаг тодорхой үе шаттай хямралд орох магадлал өндөр байдаг. Монгол уул уурхайтай холбоотой байдаг бол Японд иений ханшаас болж хямрах хандлагатай байх нь бий. БНСУ гэхэд Азийн хямралд нэрвэгдэж байсан. Улс болгонд хямрал байдаг. Хямралаас гарах хоёр арга бий. Эхнийх нь гадны орнуудаас тусламж гуйх. Дараагийнх нь олон улсын байгууллагаас тусламж хүсэх. Тухайн улсын хувьд хүлээгдэж буй төлбөрүүд их байгаа ч үүнийгээ төлж чадахгүй бол төлбөрийг нь түр хугацаанд төлөөд дараа нь эдийн засгаа тогтворжуулсны дараа төлдөг хөтөлбөрийг стэндбай гээд байгаа юм. Монголын хувьд бондын төлбөрүүд хүлээгдэж байна. Мөн төсвийн алдагдал өндөр байгаа учраас 2016, 2017 онд тэсэх ёстой. Орлого, зарлагаа тэнцвэржүүлээд тэсье гэвэл том төлбөрүүдээ төлж чадахгүй болчихоод байгаа. Тиймээс тодорхой нөхцөлтэйгээр олон улсын тусламж авч хэрэглээд 3-4 жилийн дараа эдийн засаг сэргэхээр өрөө аажмаар төлж болно. Монгол Улс 1990-иэд оны эхээр болон 2008 онд ийм арга хэмжээ авч байсан. Энэ хүрээнд хямралаас амжилттай гарч байсан. Энэ удаа ч тэгж болно. Гэхдээ энэ удаа нэлээд онцлогтой. Үргэлжлэлийг энд дарж унших боломжтой.