![\"\"](http://undesten.mn/uploads/posts/2016-11/1479694506_15036308_732977710183112_4765101449125081959_n.jpg "\\"\\"")
1950 оны сүүл, 1960 оны эхээр АНУ болон ЗХУ-ын хооронд явагдаж байсан хүйтэн дайн улам чангарсан ба ялангуяа сансар судлалын чиглэлээр үнэхээр ширүүн өрсөлдөж байв. Хоёр их гүрэн бие биенээсээ давах, түрүүлж нээлт хийх, рекорд ажилтууд тогтоохын тулд асар цаг, хөдөлмөр, их хөрөнгө зарцуулан төрөл бүрийн пуужингууд зохион бүтээн сансарт хөргөж байсан юм. Сансарын энэхүү өрсөлдөөнд багагүй тооны сансарын нисгэгчид амь насаа зориулсан хэдий ч өнөөг болтол зарим мэдээлэл олон нийтэд ил болоогүй нууц хэвээр байна. Хоёр гүрний сансарын чиглэлээр хийсэн олон туршилт, нислэгүүд нь алдаа, оноотой явагдаж байсан ба тэдний үйлдлийг дэлхий даяар харж, мэдэрч, сонсож байсан билээ. Тухайн үеийн сансарын нислэгтэй холбоотой мэдээлэл, дуу чимээг радио операторууд хамгийн ойр, хамгийн олон удаа сонсож байжээ.
Харин Италийн радио чагнагч ах дүү Ачилле болон Гиованни (Achille & Giovanni Judica-Cordiglia) хоёрын бүтээсэн зүйл олон хүнийг бишрүүлсэн юм. Ах дүү хоёр тухайн үеийн сансарын бүх нислэгүүдийн дуу бичлэгийг хийж маш ховор хувийн цуглуулгатай болсон байна. Гэхдээ энэ цуглуулгад учир их бий. Хувийн цуглуулгад нь сансар судлалын түүхэнд огт бүртгэгдээгүй, эсвэл нислэг хийгдсэн гэдгийг тухайн улс нь хүлээн зөвшөөрдөггүй нислэгийн бичлэгүүд байдаг гэнэ. Шалтгаан нь тун энгийн. Хүйтэн дайны үед сансарын өрсөлдөөн маш нууц байдалд явагдаж байснаас гадна оросууд эсвэл америкчуудын аль аль нь өөрсдийгөө хамгийн ухаалаг, хурдтай, шилдэг нь гэдгээ харуулахын тулд өөрсдийн амжилтгүй болсон нислэг, туршилтуудыг олон нийтээс нууцладаг байсанд оршино.
Ачилле болон Гиованни хоёр тун ухаалаг, шинжлэх ухаанч, мэдрэмжтэй хүмүүс байжээ. Тэдний нас нь дөнгөж хорь гарч байх үед нь, тодруулбал 1957 оны 10 дугаар сарын 4-нд зөвлөлтийн \”Спутник-1\” хиймэл дагуулыг амжилттай хөөргөж сансарын тойрог замд оруулжээ. Ингэхдээ дэлхий даяар нислэг болох гэж буйг мөн радио давтамжийг нь нээлттэй зарласан юм. Тийм учраас ах дүү хоёр хэрэгтэй радио тоног төхөөрөмж худалдаж аваад \”Спутник-1\”-ийн нислэгийн дууны бичлэгийг амжилттай хийв.
Анхны бичлэгээ амжилттай хийсний дараа ах дүү хоёр энэ чиглэлээр ажиллахад шаардлагатай мэдлэг, арга техникт хурдан суралцав. Тухайлбал дэлхийн тойрог замаас ирж буй \”допплэрийн эффект\”-н дохиог илрүүлэх аргад суралцсанаас гадна уг дохионд үндэслээд тойрог замд нисэж буй \”объект\”-ийн хурд, өндрийг тооцоолох аргыг боловсруулжээ. \”Допплэрийн эффект\”-ийг дараах энгийн байдлаар тайлбарлаж болно. \”Та зам хөндлөн гарах гээд зогсож байтал таны хажуугаар түргэний тэрэг дохиогоо дуугаргаад өнгөрлөө гэж бодьё. Түргэний машин зогсож буй танд ойртох, өнгөрөх, түүнээс холдох үед дууны долгион өөрчлөгдөх үзэгдлийг допплэрийн эффект гэж нэрлэдэг.\” Ингээд ах дүү хоёр радио, тоног төхөөрөмж, хальс, дуу бичигч зэргийг бэлтгэн зөвлөлтийн радио давтамжийг бүртгэх бүртгэлийн дэвтэр нээжээ. Зөвлөлтүүд анхны хиймэл дагуулаас хойш хоёр сарын дараа \”Спутник-2\”-г хөөргөхөд тэр хоёр бэлтгэл ажлаа сайтар хангаад байлаа. Харин энэ удаад тэд шинэ зүйл нээсэн нь ямар нэгэн амьтны \”зүрхний цохилт\” байлаа. Тэр бол \”Лайка\” нэртэй жижиг нохой байсан юм. Харамсалтай нь \”Спутик-2\” бол буцах замгүй нэг удаагийн нислэг байжээ. Гурван сарын дараа америкчууд анхны хиймэл дагуул \”Explorer-1\” хөөргөж, тойрог замд оруулсан ба ингэхдээ дохионы радио давтамжаа олонд зарласан. Энэ нислэгийг ах дүү хоёр бүрэн бичиж авсан ба тэр цагаас хойш тэд орон нутгийн радио, сонины \”од\” болжээ.
Удалгүй ах дүү хоёр дэлхийн хоёрдугаар дайны үед ашиглаж байгаад хаясан хуучин \”бункер\”-ийг засан байнгын ажлын байраа болгосноос гадна тоног төхөөрөмжөө сайжруулж илүү том антенн босгов. Энэхүү ажиглах/сонсох байраа \”Torre Bert\” гэж нэрлэх болсон ба дэлхийн хаа нэгтээгээс сансар руу пуужин нисэх тоолонд уг байр найз нөхөд, сурвалжлагчид, орон нутгийн шинжлэх ухаан судлаач нар пиг дүүрдэг газар болсон гэнэ.
1960 оны 11 дүгээр сарын 28-нд Баруун Германы ажиглагчид Зөвлөлтийн сансарын радио давтамжаар хачин долгион хүлээн авсан тухай мэдээлжээ. Уг мэдээг сонссон ах дүү хоёр уг давтамж дээр радиогоо тохируултал ослын үед өгдөг \”SOS\” гэсэн дохиог морзоор байн байн давтаж байгааг сонсон тэмдэглэн авчээ. \”Допплэр\”-ийн тооцоогоор дууны эх үүсвэр нь ямар нэгэн хурдгүй байсан ба үүнийг уг сансарын хөлөг тойрог зам дахь маршрутаас гарч дэлхийгээс алслан холдож буйг илэрхийлж байлаа. Удалгүй дохио улам бүдэг болсоор бүрмөсөн алга болсон юм. Энэ бол ах дүү хоёр нисгэгчтэй зөвлөлтийн сансарын хөлөг удирдлага алдаж, сансарын хязгааргүй уудам орчлон руу тасран алга болсоныг нотолсон дууны бичлэг хийсэн явдал болжээ.
![\"\"](http://undesten.mn/uploads/posts/2016-11/1479694518_15055738_732977713516445_2106592002741864377_n.jpg "\\"\\"")
Энэ явдлаас хойш 2 сарын дараа 1961 оны 2 дугаар сард тэд сансараас ухаан алдсан хүн үхэхийн өмнөхөн хүндээр амьсгалж буй дуу чимээг бичиж авчээ. 1963 оны 11 дүгээр сард ах дүү хоёр дэлхийн агаар мандал руу орж яваад жолоодлого алдсан сансарын хөлгөөс эмэгтэй сансарын нисгэгчийн дуу бичлэгийг бичиж авлаа. Тэр эмэгтэй нисгэгч оросоор \”Би шатаж байна\” гэж чангаар уйлж байсан нь хальсанд тод бичигдэн үлдсэн байдаг.
Ах дүү хоёр 4 жилийн хугацаанд зөвлөлтийн 9 удаагийн нууц сансарын бичлэгийг хийж олонд зарласан байдаг. Үүнд:
– 1960 оны 5 дугаар сард нисгэгчтэй сансарын хөлөг маршрутаас гарч дэлхийн тойрог замаас салан оджээ.
– 1960 оны 11 дүгээр сарын 28-нд морз код ашиглан тусламжийн \”SOS\” дохио өгсөн сансарын хөлөг дэлхийн тойрог замаас салж, огторгуй руу салан явжээ.
– 1961 оны 2 дугаар сард сансарын нисгэгчийн амьсгал хурааж буй дуу бичигджээ.
– 1961 оны 4 дүгээр сард нэгэн сансарын хөлөг дэлхийг 3 тойроод дэлхийн агаар мандал руу оржээ. Уг явдлаас яг нэг хоногийн дараа Юрий Гагарины түүхэн нислэг болсон байна.
– 1961 оны 5 дугаар сард дэлхийн тойрог замд явж байсан сансарын хөлөг удирдлагаас гарч тусламж дууддаж байжээ.
– 1961 оны 10 дугаар сард сансарын нисгэгч өөрийн хөлгийн удирдлагыг алдсанаас болж дэлхийн тойрог замаас холдон явжээ.
– 1962 оны 11 дүгээр сард дэлхийн тойрог зам руу орж явсан сансарын хөлөг буруу тооцоолсоноос болж цохигдон дэлхийгээс салан явжээ.
– 1963 оны 11 дүгээр сард дэлхийн тойрог зам руу орж явсан эмэгтэй сансарын нисгэгч амиа алдсан байна.
– 1964 оны 4 дүгээр сард дэлхийн тойрог замд орж байсан хөлөг шатаж, нисгэгчид нь амь үрэгджээ.
Р.Энхболд
