М.УЯНСҮХ
Хэдэн жилийн өмнө би яруу найрагч Г.Хашбаатарын “Эртний улирлын түүх” анхны түүврийг ихэд шимтэн уншаад яруу найрагч, судлаач-зохиолч Г.Бямбажавт уншуулахаар өгөхдөө: “Ер нь бол өөрөөс нь төрж, өөрөөр нь бичигдсэн шүлгүүд. Чи нэг уншаад үз дээ!…” гэх үгийг хамтад нь дайсанаа сананам. Түүнээс хойш би түүний шүлгүүдийг дотроо байн байн бодож явсаар өнгөрөгч зуны эхэн сарын сүүлчээр Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумыг зорин очиж, тэднийд хэд хонов. Өөрөөр хэлбэл, ЯРУУ НАЙРАГ гэх эрхэмсэг агаад нандин ухагдахуун намайг огтоос танихгүй айлыг зорин очиход хүргэсэн билээ. Намайг очиход Г.Хашбаатар сумын төвийн цэцэрлэгт жижүүр хийж байв. Ээлжинд нэг хоног гараад, дараа нь хоёр хоног амардаг болохоор гэр зуураа амарч, ойр зуурын ахуйгаа өөд нь татаж, бас бус ажил амжуулахад дөхөмтэй байдаг юм байх. Бас намайг очихоос хэд хоногийн өмнө тэрбээр ууланд гарсан ойн түймэр унтраалцаад иржээ. Анх ирээд сумынхаа захиргаанд мэдээллийн ажилтан хийж үзсэн гэнэ. Тэгэхийн тулд рок маягаар ургуулж асан урт дэл үсээ засуулж, нэн ихээр томоожсон тухайгаа яриад инээх аж. Түүнээс өмнө бол тун олон янзаар өөрийгөө сорьж үзжээ. Эцэст нь уул уурхайд ажиллаж байгаад эхнэртэйгээ танилцаж, тэгээд удаан ч бодсонгүй, нэг л өдөр гэнэт шийдээд, үүргэвчээ үүрсээр Хутаг-Өндөрт ирсэн гэнэ.
Газар, газрын тэнгэр намайг нулимстай угтаж
Ганц чи минь харин инээдээр угтлаа
Үнэндээ өрцөндөө гуниг нуун
Өөдөөс инээх чинь л хамгийн усархаг
Бороо…
•
Зүү, утас сүвлэх шиг
Адармаат
Амьдралын
Эвийг нь олох гээд
Тийм жижиг нүхийг
Цаг ямагт л
Ширтэж суугаа гэхээр чинь
Оёж сурахгүй ч
Ойлгож сурах сан гэж
Өндгөө байнга хатгаж сууна…
•
Хусны үйс ховхолж суухад
Хуруу гар минь хөндүүр
Асах галын илчийг санах нь ээ
Аль ч модонд би өргүй
Залуу нас гэгч угаас барьцгүй. Тэр яг л яруу найраг шиг. Тэр тусмаа яруу найрагч хүн залуу насандаа л юм үзэж амжихгүй юм бол шүлгүүд нь хэзээ ч төлөвшилд хүрэх нь үгүй. Тэр дагуу Г.Хашбаатар ч бас өөрийгөө эрж хайсан, шүлгүүдээ эмхлэн нухсан урт өдрүүдэд (түүний хувийн нууцыг би дэлгэхгүй, тэгэх нь миний ёс зүйд харш) элдвийг үзэж туулсан атлаа төрөлх араншингаа тавиагүй, аливаа мууд автаагүй, харин ч бүр зарим нэг гаж зуршлуудаа алгуурхан гээж явааг харахад цаад өгөгдөл нь анхнаасаа зөв язгуураас улбаатай, товч хэлэхэд эх байгаль, эгэл болоод яруусалт ахуй, зүрх сэтгэлийн гоо сайхантай холбоотой нь илт агаад яриаг нь сонсож суухад тэрбээр өөрийн тэрхүү өгөгдөлөө анхнаас нь өөрөө зөв залж чадсан нь мэдэгдэнэ. Анх уулзсан хүнд нэлээд хэнэггүй байрын төрхтэй, бүр задгай зэлүүд авир, бүдүүн хадуун үгтэй ч байж мэдэхээр санагдах Г.Хашбаатар тулаад ирэхээр тун зөөлхөн хүн аж. Тэрбээр байгаа, эсэх нь ч мэдэгдэхгүй шахам чимээгүй. Гэсэн атлаа ганц ч хором зүгээр суухгүй. Ээлжгүй үедээ бол (эхнэр Н.Долгорсүрэн нь багш болохоор завгүй ажилтай, өглөө эртхэн гараад оройдоо л голдуухан ирнэ, тэрбээр бас шүлэг бичдэг, дотно анд агсан Д.Гансүрэнгийн маань шавь ажээ) гэрээ цэвэрлэнэ, хоолоо хийнэ, хүүгээ асарна, худгаас усаа зөөнө, хашаандаа тарьсан ногоогоо усална, зав зайгаар нь ном сөхөж, зурагт харж амжина. Ямар ч хар бор ажлаас ухарч няцахааргүй, шууд ханцуй шамлан дайрахаар шаргуу атлаа маш нямбай. Түүний хамаг хүнд хүчир ажилд П.Батхуяг агсны шавь, яруу найрагч Т.Амар-Амгалан хүчийг үл хайрлан туслах агаад Г.Хашбаатар ярианы далимаар надад Т.Амар-Амгалангаа магтаж: “Яваандаа энэ нөхөр л надтай ана мана үзэж таарах байх!” гэхийг сонсож суухад олон жилийн тэртээх залуу нас минь эрхгүй нэг дурсагдаж, Х.Эрдэнэбаатар, Т.Баянсан, бид гурав хаа явсан газраа туж салахгүй хэлхэлдэж, гэсэн атлаа байнга түлхэлцэн хэмхэлцэж, нэгнээ нэг магтаж, нэг зэмлэж явсан өдрүүд нүднээ жирэлзэх шиг болно. Залуу нас гэж тийм л байдаг даа.
Бид бурхадаас хүчтэй
Гэвч харц минь тарниас хуурмаг.
Зохиомол зовлонгийн үрийг
Цацах мутар
Цаг хугацааны худгаас үнэнг татах хүчгүй.
Бид амьтадаас ухаантай
Гэвч…
Сэтгэл минь араатнаас хэрцгий.
Атаа жөтөөг бид муур нохой шиг тэжээгээд
Адаг сүүлд нь тэднээс догшиноор
Архирч сурна…
Бид бие биесээсээ өөр
Гэвч…
Сүүдэр нь сүнс шиг
Нэг.
•
Хаалга савахад
Хагарч унасан аяга шиг
Хэнд ч гэмгүй
Охин минь
Аав нь чамайг эвлүүлж сууна
Жаахан далиа эсгүүлэх өвдөлтийг мэдэхгүй
Жаахан цагаахан дагина минь
Аав нь чамайг эвийлж сууна
Амьдрал яг л
Чи бидний нуугдаж тоглохтой
Адилхан юм
Хаана байгааг нь мэдэх ч олж болохгүй
Хамгийн том эрэл хайрыг олоод зогсоно…
•
Түлэнхийн сорви шиг модны яран дээр
Цас тогтжээ.
Түймэрт явсан аавыг хүлээж, ээж
Галаа ч түлэлгүй суудаг сан…
Яруу найрагчдад хоёр янзын араншин илэрдэг гэж би боддог. Нэг нь бусдыг яаран үгүйсгэж, илэрхий мэтгэлцэж, өөрийгөө дөвийлгөх хандлага бүхий. Авууштай нь тийм мэтгэлцээнээс зарим нь ямар нэг танилт эрж хайж, бүр олж, тэгээд эрхшээж чаддаг. Гэхдээ тийм нь тун цөөн. Нөгөө нь өнгөн дээрээ бүгдтэй эелэн найрсаж, үг дуугүй хүлээн зөвшөөрөөд, уулзсан бүхэнд хүндлэл үзүүлэх атлаа дотоод ертөнцдөө бол өөрөө өөртэйгээ болон өрөөл бусадтай чимээгүйхэн тэмцэлдэж байдаг. Миний бодлоор бол Г.Хашбаатар эхнийх нь буюу бусдыг шууд үгүйсгэж, илэрхий мэтгэлцдэг, гэхдээ тэрхүү мэтгэлцээний явцад өөрийгөө улам бүр хүчтэй мэдэрч, өөрийнхөө давуу талыг дахин нээж, түүнээсээ ганхашгүй итгэл олж авдаг найрагч. Тэгэхээр, өөлөн муушааж, буруутган зэмлэж болохуйц түүний тэрсүүд хурц араншингийн гал цогийг тэр өөрөө өдөөж буй бус, яруу найргийн салхи түүний дотоод галыг үлээн дэвэргэж, хөөргөн дүрэлзүүлж буй нь тэр юм. Гэхдээ Г.Хашбаатарын цочмог үг, хурц түргэн зангийн цаана бүгдийг мэддэг, ойлгодог, уучилдаг, бүгдийг хүлээн зөвшөөрч эвлэрэхэд бэлэн, товч хэлэхэд, төрөлхийн зөөлөн бөгөөд гүнзгий дотоод ертөнц нэгэнт тогтсон нь олзуурхам. Юмыг анхнаас нь зөв ойлгож, түүнийгээ ухаарал болгож чадсан хүмүүнд төөрөлдөх зовлон бага.
Хөрш минь үе үе гагнуур хийж
Хүчдэл нь манай тогийг үе үе бүдгэрүүлнэ
Дадаж дассан тэр мөчид би
Дандаа л ном уншиж таарна
Тэр нэг өдөр гагнуур хийхэд нь
“Тэвчихийн аргагүй хөнгөн оршихуй”- г уншиж суув
Терезагийн чихэнд, радиогоор сонсогдох
Дубчекийн ээрч түгдчин, чичрэн дуулдах хоолой
Анивчих гэрлийн хугарал мэт
Ард унах сүүдрийн хөдөлгөөн шиг
Эвий, бидний амьдрал
Эвлэх ёсгүй зүйлтэй ч хүчээр холбуулах жамтай…
Аяа…
Хүнд ийм номуудад зориулж
Хөршөөрөө төмөр тавиур гагнуулах сан…
•
Түлээчин хийгээд анчинаа ч таньдаггүй
Түнэр ой шиг амьдралд
Хэрээ хүртэл
Хэлээ залгин
Шилмүүст моддын оройд шөнийг дэмий л барах
Шоовдор энэ дэлхийд
Далавч хааяа таяг юм
Таяг нь мөчир юм
Хөгшин нарсны давирхай адил нулимс унагаж бараад
Хүний энэ ертөнцийг бид өөр лүгээ шунган нисэж туулнам
Ай, уй гунигт дэлхий…
Бүрэнхий шөнийг
Бүхэлд нь тулахаар
Бүүр тэнд- тэнгэрийн цаанаас
Бөхийж, Хэн таяг нэхнэ вэ?
Яруу найрагчид хэдий тус тусдаа ертөнцүүд мэт, тэдгээр нь ямагт нэгнээ үгүйсгэн тэрсэлдэж, хоорондоо ямагт хавиралдан харшилдаж байх нигууртай мэт боловч чухамдаа тэгж байж л тэрхүү үгүйсгэлт тэрсэлдээн, хавиралт харшилдаанаас их гал дүрэлзэн бадарч, үгүй бол их шуурга исгэрэн дэгддэг жамтай. Цаад утгаараа бол яруу найрагчид хэдийгээр нэгнээ үгүйсгэн тусгаарлавч цаагуураа нэгдэн нийлж байдгийн илрэл мөн бөгөөд тэд бүгд нийлэн нэгэн хүрээ үүсгэж, оддын чуулган мэт хязгааргүй орчил бий болгож байж ЯРУУ НАЙРАГ хэмээх тэр аугаа их ертөнцийг төлөөлдөг. Гэтэл өнөөгийн залуус (зөвхөн тэд биш, бид ч бас тийм байсан…) бие, биенээ сургаар үгүйсгэж, номыг нь уншаагүй атлаа бусдын амаар нэгнээ өөлөн шүүмжилж, бүр басамжилж байгаа нь нүүр тулан уулзах, нууж хаахгүйгээр зөв мэтгэлцэх хандлага илт дутаад буйнх болов уу гэж бодном. Тиймээс би Хутаг-Өндөрт байсан хэд хоногт яруу найрагчид болж өгвөл зав гарган уулзалдаж, уулзсан үедээ доторхоо уудлан амьд яриа үүсгэж байвал нэгнээ ойлгоход, харилцан ойлголцоход хамгийн дөхөмтэй байдаг тухай Г.Хашбаатар, Т.Амар-Амгалан хоёрт хамаг чадлаараа л ухуулж суусан билээ.
Охин минь
Аав нь чамайг хайж сууна
Амьдрал яг л
Чиний минь зураг зурахтай
Адилхан
Хэчнээн удаан ширтээд учрыг аав нь олохгүй
Хамгийн нууцлаг ертөнц ээжийн чинь дотоод мэт
Охин минь
Аав нь чамайг хайрлаж сууна
Хаалга нээхэд
Хүзүү тэврэх үр минь
Хамтдаа том болохын тулд
Аав нь чамайг өсгөж сууна
•
Хөөцөлдөж ханаад мөчирт суух
Хөх бух шувууд,
Бараан сүүдэр нь өрөлний модны
Баахан навч мэт
Гоолиг нэгэн мод үр цацах мэт
Ганцаар үе үе салхинд дохилзоно
Шувуу суугаагүй энэ модонд л
Сэтгэлээ өгөөд
Намрыг хүлээ юү…
Эцэст нь хэлэхэд, ЯРУУ НАЙРАГ-ийг ямар ч онолын үүднээс төгс төгөлдөр нотолно гэхэд дэндүү өрөөсгөл бөгөөд бараг боломжгүй. Яагаад гэхээр, яруу найраг өөрөө ямар ч барьцгүй. Түүн дээрээ нэмээд сансар огторгуй шиг хязгааргүй орчих орон цагтай. Тиймээс түүний өмнө юу ч бай, хүчин мөхөсдөнө. Түүнд гагцхүү СЭТГЭЛ ба МЭДРЭМЖ л дөхөж очино. Гэсэн хэдий ч хамгийн чухал зүйл бол үгээр илэрхийлэх гоц чадвар. Түүнгүйгээр юу ч бүтэхгүй. Бас дээр нь ОНОЛ гээч нь өөрөө яруу найраг дотор байж байдаг. Тэр тусмаа яруу найргийг шинжлэх ухааны дурын салбартай гүтгэн холбож, ертөнцийн бүхий л зүй тогтол, юмс үзэгдлүүдтэй сүжрээн нааж, өөрийн үзэмжээр тайлж болдог. Тэглээ гээд, аливаад хэм хэмжээ гээч юм зайлшгүй тул хэрэв хэтийдэх аваас ямар ч утгагүйдэлд хүргэх аюултай. Тиймээс л яруу найргийг судлахын тулд, шүүн тунгаахын тулд тухайн хүн нь өөрөө яруу найрагчтай дүйхүйц, бүр цаашлаад түүнээс давахуйц асар нарийн мэдрэмжтэй, дотоод сэрэхүйтэй байхаас өөр аргагүй тул шүүмжлэгч, судлаачдаас илүүтэй яруу найрагч нь яруу найрагчаа нээх тохиолдол элбэг байдаг болов уу! Тэрчлэн, шүлэг бичигч дурын этгээд олны дунд хутгалдаж, өөрөө өөрийгөө үглэн тайлагнаж, бусдаар зөвшөөрүүлэх нь бус, өөртөө бүрэн дүүрэн итгэлтэй, түүнээсээ хэзээд үл ухарч няцахуйц тууштай байж, өөрийгөө тунхаглаж, цаг хугацаанд өөрөөрөө зөвшөөрөгдөх нь яруу найргийн нэр төр, үнэ цэн юм. Тэгвэл Г.Хашбаатар эдүгээ өөртөө бүрэн дүүрэн итгэлтэй, бүр хэт бардам гэмээр оршиж чадаж буй нь түүний нэр төр, үнэ цэн юм. Тиймээс би түүнийг эрчлэх хуй салхи мэт шуургалан исгэрч, түрхрэх их давалгаан мэт нижигнэн омогшиж, уулын хүрэн бүргэд мэт ямагт цуцашгүй дэвээсэй гэж хүснэм.
Тийм ээ, Тэр айсуй явна!…
Жич: Эл бичвэрт орсон шүлгүүдийг Г.Хашбаатарын нүүр хуудаснаас авав.
2022.07.30
Дархан хот.
