Форум-Ази болон Хүний эрх хөгжлийн төвийн хамтран хийсэн уул уурхайн салбарын малчин өрхүүдэд үзүүлэх нөлөөг авч үзэх баримт цуглуулах судалгааны тайланг танилцууллаа.

Судалгаагаар Дорноговь аймгийн Даланжаргалан, Улаанбадрах, Хатанбулаг сумдын засаг захиргаа, уул уурхайн компани, иргэний нийгмийн байгууллага, малчин иргэдийн төлөөлөлтэй уулзалт, ярилцлага, хэлэлцүүлэг зохион байгуулан орон нутгийн нөхцөл байдалтай танилцсан байна.

Форум-Азийн ажилтан Прартана Жаганната“Уул уурхайгаас үүдэж мал сүрэг болон хүний эрүүл мэндэд бие сульдах, төрөл бүрийн өвчлөлд өртөх, гажигтай төрөх гэх мэтээр маш их асуудал гарч байна. Түүнчлэн энэ гурван сумын хэмжээнд авч үзэхэд сэтгэцийн эрүүл мэндийн асуудал их байсан. Монголын эдийн засгийн өсөлтийн золиос нь малчин өрхүүдийн сайн сайхан амьдрал байна гэдгийг судалгааны үеэр малчид хэлж байлаа. Монгол Улс эдийн засгаа сэргээхийн тулд ашигт малтмалаас олж байгаа орлогоо аль болох нэмэгдүүлэх бодлогыг баримталж байгаа.

Харамсалтай нь ашигт малтмалаас маш их хэмжээний мөнгийг олж байгаа ч түүнээс маш бага хэмжээний мөнгийг сум орон нутгийн хөгжилд зориулж байгаа нь харамсалтай байна” гэлээ.

“Малчид бие махбодиос гадна сэтгэл санааны гүн хямралд орж байна”

Мөн хатагтай Прартана Жаганната “2021 онд Даланжаргалан сумын нэг багийн 30 иргэнд хийсэн эрүүл мэндийн үзлэгээр 17 иргэний биед хүнд металл илэрсэн. Гэвч ямар ч арга хэмжээ аваагүй байгаа тухай сумын орон нутгийн удирдлагуудтай хийсэн ярилцлагын үеэр хэлсэн. Малчид удаан хугацаанд тоос, шороо, химийн бодис дэгдсэн агаараар амьсгалснаас болж дархлаа муудаж, өөр олон төрлийн өвчлөлд нэрвэгддэг болсон тухайгаа ярилаа.

Түүнчлэн малын бэлчээр хайж олон жил нутагласан газраасаа дайжихад хүрч, мөн цаашид гэр бүл нь хэрхэн амь зуух тухайд тогтмол санаа зовсноос болж сэтгэлзүйн гүн хямралд ордог тухай ярилцлага өгсөн малчин эмэгтэйчүүд ярьж байв” гэлээ.

Форум-Азийн ажилтан Лой Валерио “Уул уурхайн компаниуд уул уурхайн үйл ажиллагааны нөлөөлөлд автсан айл өрхүүдтэй гэрээ байгуулж нөхөн төлбөр олгох ёстой. Гэвч бодит байдал дээр нөхөн төлбөр авах айлуудын тоог бууруулж бүгдэд нь олгохгүй байх зэрэг асуудал үүсэж байна. Түүнчлэн энэ мөнгөөр далимдуулж тухайн уул уурхайн компанийг шүүмжлэх эрхгүй болгож амыг нь тагладаг нөхцөл байдал ажиглагдсан.

Мөн өөрсдийн эрхийн төлөө тэмцсэн малчин иргэдийг тагнах, чагнах, айлган сүрдүүлэх, биед нь халдах тохиолдлууд гарч байсан. Монгол Улс 2021 онд хүний эрхийн хамгаалагчдын эрх зүйн байдлын тухай хуулийг баталсан хэдий ч хүний эрхийн зөрчлүүд үргэлжлүүлэн гарсаар байгаа нь харамсалтай байна” гэлээ.

Мөн тэрбээр судалгааны үр дүнг танилцуулах үеэрээ дараах зүйлсийг онцлов.

• Улаанбадрах суманд хийсэн бүлгийн хэлэлцүүлгийн үеэр сумын зарим иргэн зөрчигдсөн эрхийнхээ хариуд нөхөн олговор авах зорилгоор тээврийн компаниудтай хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан. Гэвч уг гэрээний эхийг тээврийн компаниуд бэлдсэн тул иргэд гэрээний зүйл заалтад ямар нэг санал оруулах эрхгүй, хэт нэг талыг баримталсан гэрээ болсон гэжээ. Түүнчлэн хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурсан зарим иргэн компанийн эсрэг эсэргүүцэл, тэмцэлд оролцохыг хориглосон заалт байсан тухай дурдсан байна.
• Улаанбадрах сумын ярилцлагад оролцсон иргэдийн ярьснаар тус сумын хүний эрхийн хамгаалагч уурхайн үйл ажиллагааг зогсоох, тусгай зөвшөөрлийг нь цуцлуулах хүсэлт гаргасных нь хариуд түүнийг уул уурхайн компани хэд хэдэн удаа шүүхэд өгч байжээ.

Судалгааны дүгнэлтэд Засгийн газар энэ асуудлыг үл тоомсорлож, шийдвэрлэх арга хэмжээ авахгүй байгаа нь өнө олон жил малчдын өөрсдийгөө малчин гэж тодорхойлж ирсэн бахархал, зорилго, хүндэтгэлийг салхинд хийсгэж буйтай агаар нэг. Яаралтай арга хэмжээ авахгүй бол малчдын амьдрал, ахуй аажим аажмаар устаж, таван хошуу малын бэлчээр дагаж амьдардаг нүүдэлчдийн өвөрмөц хэв маяг устаж үгүй болох эрдэл ойрхон байна гэжээ.