“Хил хязгааргүй сурвалжлагчид” (RSF) байгууллагаас жил тутам эмхлэн гаргадаг 21 дэх удаагийн Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний индекст нийгэм, улс төр, технологийн эмх замбараагүй байдлаас улбаатай томоохон, гол төлөв эрс өөрчлөлтүүдийг харуулна.
Дэлхийн 180 орны сэтгүүл зүйн орчин нөхцөлийг үнэлж, Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрөөр (5 дугаар сарын 3) нийтэд танилцуулдаг 2023 оныДэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний индексийнүзүүлэлтээр 31 орны нөхцөл байдал “маш ноцтой”, 42 орон “хүнд”, 55 нь “асуудалтай”, харин 52 орон “сайн” буюу “хангалттай” гэсэн үзүүлэлттэй байна. Өөрөөр хэлбэл, дэлхийн арван орны долоод сэтгүүл зүйн орчин нөхцөл муу бол ердөө гуравт хангалттай байна.
Норвеги улс долоо дахь жилдээ хамгийн эхэнд нэгдүгээрт эрэмбэлэгдэв. Энэ жил Скандинавын бус орон буюу Ирланд улс (4 байраар ахиж 2-т) хоёрдугаарт эрэмбэлэгдэж, Дани улсын (1 байраар ухарч 3-т) өмнө бичигдсэн нь ер бусын үзэгдэл боллоо. Нидерланд (6) 22 байраар ахиж, гэмт хэргийн сурвалжлагч Петер де Врис алагдахаас өмнөх 2021 оны байр сууриа сэргээв.
Индексийн сүүл хэсэгт мөн өөрчлөлт орсон. Адагт эрэмбэлэгдсэн гурван байрт гагцхүү Азийн орнууд байна. Хараат бус тоймч, сэтгүүлчдийг намнаж дуусгасан Вьетнам (178), дэлхийд хамгийн олон сэтгүүлчийг шоронд хорьж, суртал ухуулгыг өндөр хэмжээнд гадагш түгээгчдийн нэг Хятад (4 байр ухарч 179-д), мөн Хойд Солонгос (180) орсон нь гайхах зүйл биш юм.
“Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний индекс нь нөхцөл байдал асар их хэлбэлзэлтэй байгааг харуулж байна. Тухайлбал, Бразил 18 байраар ахисан, Сенегал 31 байраар ухарсан зэрэг огцом өсөлт, бууралт болоод урьд өмнө байгаагүй өөрчлөлтүүдийг харж болно. Олон улс оронд эрх баригчдын түрэмгийлэл гаарч, олон нийтийн сүлжээ болон бодит амьдралд сэтгүүлчдийн эсрэг дайсагнал газар авснаас үүдэн ийнхүү тогтворгүй байдалд хүргэсэн. Үүнд мөн хуурамч мэдээлэл боловсруулан, түгээж, түүнийг үйлдвэрлэх арга хэрэгслээр хангадаг хуурамч контентийн цэцэглэж буй салбар нөлөөлсөн.”
RSF-ийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Кристоф Делуа
Хуурамч контент үйлдвэрлэлийн үр нөлөө
2023 оны индекс нь цахим экосистемийн хуурамч контентийн салбар хэвлэлийн эрх чөлөөнд хэрхэн нөлөөлж буйг онцлов. Дэлхийн 118 оронд (индексийн үнэлгээнд багтсан 180 орны гуравны хоёр нь) индексийн судалгаанд оролцогчдын дийлэнх өөрийн улс орны улс төрчид асар их хэмжээний хуурамч мэдээлэл буюу суртал ухуулгын хөдөлгөөнийг тогтмол буюу үе шаттайгаар зохион байгуулдаг гэж мэдээлсэн. Үнэн худал, бодит ба хийсвэр, баримт ба зохиомол зүйлийг хооронд нь ялгахад бэрх болж, мэдээлэл олж авах эрхийг хөсөрдүүлэхэд хүргэж байна. Чанартай сэтгүүл зүйг нэвтрүүлж буй хүмүүсийг нухчин дарах, сэтгүүл зүйн хүчийг сулруулахад контентоор дамжуулан нөлөөлөх онцгой боломжийг ашиглаж байна.
Хиймэл оюун ухааны гайхамшигтай хөгжлийн үр дүнд Вэб 2.0-т хэдийнээ дарагдсан хэвлэл мэдээллийн ертөнц улам сүйрсээр байна. Твитерийн эзэн Элон Маск мэдээлэлд дур зоргоор бөгөөд төлбөр тооцоонд суурилсан хандлагыг хэт туйлшруулж, платформууд нь сэтгүүл зүйг сорогч намаг гэдгийг харуулж байна.
RSF-ийн хамтран үүсгэн байгуулсан “Хориотой түүх” консорциумын судалгаагаар хуурамч мэдээллийн салбар асар их хэмжээний заль мэх бүхий контент түгээдэг. Өдгөө хиймэл оюун ухаан нь контентийг шингээж, нягт нямбай, найдвартай байдлын зарчимд харшилсан нийлэг хэлбэрээр гарч ирж байна.
Ердийн хэлээр илэрхийлсэн хүсэлтийн дагуу асар өндөр нарийвчлал бүхий дүрс бүтээдэг хиймэл оюун ухаан (ХОУ, англ. AI)-ы Midjourney програмын тавдугаар хувилбар нь улам бүр итгэл үнэмшилтэй, хуурамч гэдгийг илрүүлэхийн аргагүй “зурагнууд”-аар олон нийтийн сүлжээг дүүргэж байна. Тухайлбал, цагдаа нарт саатуулагдсан Дональд Трамп, номхотгогч цамцтай, ухаангүй хэвтэж буй Жулиан Ассанж нарын жинхэнэ мэт харагдах зураг асар их хандалт авсан байдаг.
Суртал ухуулгын дайн
2023 оны Индексийн үзүүлэлтээр есөн байраар ухарсан Орос (164)-ын суртал ухуулга нэмэгдэхэд энэхүү нутаг дэвсгэр таатай орчин бүрдүүлсэн. Москва асар богино хугацаанд Украины өмнөд хэсгийн эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрт Кремлийн санааг түгээх зорилгоор шинэ хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл байгуулахын сацуу хориглосон, хаасан буюу “гадаадын агентууд” хэмээн цоллогдсон Оросын хараат бус хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг урьд өмнөхөөс илүү ширүүн нухчин дарсан. Украин (79) дахь Оросын дайны гэмт хэргийн улмаас тус улс аюулгүй байдлын үзүүлэлтээрээ индексийн хамгийн муу үнэлгээтэй орны нэгд тооцогдож байна.
Өсөлт бууралт
АНУ (45) гурван байр ухарсан байна. Индексийн судалгаанд хамрагдсан АНУ-ын оролцогчид Байдены засаг захиргааг хичээл зүтгэл сайтай байгаа хэдий ч сэтгүүлчдийн ажиллах орчин нөхцөл (ялангуяа, орон нутаг дахь хууль эрх зүйн орчин, өргөн хүрээг хамарсан хүчирхийлэл)-ийн талаар сөрөг байр суурьтай байв. Хоёр сэтгүүлчийн (2022 оны 9 дүгээр сард “Las Vegas Review” сэтгүүлийн Жефф Герман, 2023 оны 2 дугаар сард “Spectrum News 13” сонины Дилан Лайонс) нарын амийг хороосон явдал тус улсын үнэлгээнд сөргөөр нөлөөлсөн. Бүрэн эрхийнх нь хугацаанд сэтгүүлчдийн эсрэг түрэмгийлэл гаарсан Жаир Болсонаро явж, нөхцөл байдал сайжрах төлөв авчирсан Лула да Силвагийн ялалтын үр дүнд Бразил (92) 18 байраар ахисан үзүүлэлттэй байна. Азийн орнуудад, засгийн газрын өөрчлөлтийн үр дүнд хэвлэл мэдээллийн орчин сайжирч, Австрали (12 байр ахиж 27-д), Малайз (40 байр ахиж 73-т) зэрэг орны индексийн үнэлгээ мэдэгдэхүйц өссөн.
“Асуудалтай” улс орноос “маш ноцтой нөхцөл байдалтай” гэсэн төлөвт гурван орон шилжсэн байна. Үүнд, Тажикистан (1 байр ухарч 153-т), Энэтхэг (11 байр ухарч 161-д) болон Турк (16 байраар ухарч 165-д) улсын нөхцөл байдал “асуудалтай”-гаас “маш ноцтой” болсон. Энэтхэгт Ерөнхий сайд Модигийн ойр дотны олигархиуд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг эзлэн авч, олон ургальч үзлийг хөсөрдүүлж байгаа бол Туркт Эрдоганы засаг захиргаа тавдугаар сарын 14-нд болох сонгуулийн өмнө сэтгүүлчдийг хавчин гадуурхаж байна. Иранд (177) оюутан Махса Амини цагдаагийн газарт нас барснаас үүдэлтэй эсэргүүцлийн жагсаалыг ширүүнээр дарсан нь тус улсын “нийгмийн орчин” болон “шүүхийн орчин”-ы үнэлгээг бууруулсан.
2023 оны индексийн үзүүлэлт Африкийн зарим орны хувьд огцом буурсан байна. Саяхныг хүртэл бүс нутагтаа үлгэр жишээ байсан Сенегал (104) 31 байраар ухарсан явдлыг нэн тэргүүнд Папе Але Нианг, Папе Ндиае нарын хоёр сэтгүүлчийн эсрэг эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн, хэвлэл мэдээллийн ажилтнуудын аюулгүй байдал эрс доройтсонтой холбож үзнэ. Магребын бүс нутагт, Ерөнхийлөгч Каис Саидын дарангуйлал ихсэж, хэвлэл мэдээллийн шүүмжлэлийг үл тэвчих хандлагын улмаас Тунис (121) 27 байраар ухарсан. Латин Америкт Перу улс (110) 33 байраар ухарч, улс төрийн байнгын тогтворгүй байдал сэтгүүлчдийг туйлдуулж, улс төрчидтэй ойр ажилласныхаа төлөө дарамт, шахалт, халдлага, доромжлол амсаж байна. Гайтигийн (29 байр буурч 99-д) үзүүлэлт ухарсан нь аюулгүй байдлын орчин доройтсоор байгаатай холбоотой.
Индексийн үзүүлэлт бүс нутгаар
Европ, тэр дундаа Европын Холбоо (ЕХ) бол сэтгүүлчдэд ажиллах хамгийн таатай бүс нутаг боловч тэнд ч нөхцөл байдал холимог байна. Сэтгүүлчдийн эсрэг үйлдэгдсэн хүчирхийлэл, баривчилсан тохиолдол хамгийн их гарсан Герман (21) таван байраар ухарчээ. Хэвлэлийн эрх чөлөөний нөхцөл байдал 2022 онд харьцангуй тайван байсан Польш (57) есөн байраар, харин Франц (24) хоёр байраар ахижээ. Тагнуулын албаны оролцоотойгоор, хүчирхэг програм ашиглан сэтгүүлчдийг тагнаж чагнасан Грек (107) ЕХ дотроо жагсаалтын хамгийн доогуур үзүүлэлттэй хэвээр байна. Европ, Төв Азийн бүсийн үнэлгээнд ч мөн Төв Азийн доогуур үзүүлэлт ихээр нөлөөлсөн. Киргиз (50 байр ухарч 122-т), Казахстан (12 байр ухарч 134-т), Узбекистан (4 байр ухарч 137-д) зэрэг тус бүс нутгийн орнуудын үнэлгээ хэвлэл мэдээллийн эсрэг халдлагын тоо өссөний улмаас буурсан. Эцэст нь, 2022 оны 3 дугаар сард үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн Ерөнхийлөгчийн хүү Сердар Бердымухамедов дараагийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоноос хойш хэвлэл мэдээллийн эсрэг цагдан хяналт, тагнах чагнах явдал дахин эрчимжсэн Туркменистан (176) индексийн дагуу хамгийн доогуур үзүүлэлттэй таван орны нэг хэвээр байна.
Америк тивд хэвлэлийн эрх чөлөөний газрын зураг дээр ногооноор тэмдэглэгдсэн орон үгүй болсон. Коста Рика (15 байр ухарч 23-т) бүс нутагтаа хэвлэлийн эрх чөлөөний нөхцөл байдал “сайн” хэмээн үнэлэгдсэн цор ганц орон байсан боловч улс төрийн орчин огцом дордсоны (15.68 оноо буурсан) улмаас таван байраар ухарч, энэ ангилал өөрчлөгдсөн бөгөөд Канадаас доогуур (4 байр ухарч 15-д) эрэмбэлэгдэж байна. Энэ жил Мексик (128)-ийн үзүүлэлт дахин ухарч, өдгөө дэлхийн хамгийн олон сэтгүүлч (сүүлийн 20 жилд 28) алга болсон оронд тооцогдож байна. Цагдан хяналт дахин эрчимжиж, хэвлэл мэдээлэл нь төрийн монополь хэвээр буй Куба (172) бүс нутагтаа 2022 оныхтой адил хамгийн доогуур үзүүлэлтээ хадгалсаар байна.
Африкт, 35 байраар ахисан Ботсвана (65) зэрэг үнэлгээ нь мэдэгдэхүйц сайжирсан хэд хэдэн тохиолдол гарсан хэдий ч ерөнхийдөө тус тивд сэтгүүл зүйн орчин нөхцөл дордож, өдгөө улс орнуудынх нь 40 орчим хувь нь (2022 онд 33% байсантай харьцуулахад) “муу” гэсэн үнэлгээтэй байна. Тэдгээрийн тоонд олон улсын өргөн нэвтрүүлэг эрхлэгчдийг орон нутагт дахин дамжуулалт хийхийг хориглож, сэтгүүлчдийг албадан гаргасан явдал болсон Буркина Фасо (58), “мэдээ мэдээлэлгүй бүс” болох шатандаа байгаа Сахел багтаж байна. Африкт мөн хэд хэдэн сэтгүүлч амь үрэгдсэний дотор Камеруны (138) Мартинез Зонго байна. Эритри (174) дахь хэвлэл мэдээлэл ерөнхийлөгч Исаиас Афеворкийн харгис атганд байсаар байна.
Ази, Номхон далайн бүс нутагт сэтгүүлчдэд хамгийн тааламжгүй дэглэм оршсоор байна. 2021 оны хоёрдугаар сард болсон цэргийн эргэлтээс хойш сэтгүүлчдийг хамгийн олноор хорьсон хоёр дахь улс Мьянмар (173), сэтгүүлчдийн ажиллах орчин улам бүр доройтож, эмэгтэй сэтгүүлчид нийгмийн амьдралаас тэр чигтээ арчигдсан Афганистан (152) индексийн үзүүлэлтэд сүүл мушгиж байна.
Бүс нутгийн үнэлгээгээр Магреб-Ойрхи Дорнод сэтгүүлчдэд хамгийн аюултай бүс нутагт тооцогдсон хэвээр байгаа ба улс орных нь талаас илүү хувь хэвлэлийн эрх чөлөөний нөхцөл байдал “маш муу” гэсэн ангилалд багтжээ. Сири (175), Йемен (168), Ирак (167) зэрэг орнууд маш бага оноо авсан нь олон тооны сэтгүүлч сураггүй алга болсон, барьцаалагдсантай шууд холбоотой юм. Хэдийгээр Палестин (156) 14 байраар ахисан ч гэсэн 2022 онд дахин хоёр сэтгүүлчийн амийг хороосны дараа аюулгүй байдлын үзүүлэлт буурсан. Саудын Араб индексийн доод түвшинд хэвээр байна. Магребд, хэвлэл мэдээллийн эзэмшигч Ихсан Эль Кадийг шоронд хорьсон нь хоёр байр ухарч, нөхцөл байдал “муу” гэсэн ангилалд багтсан хэвээр буй Алжирт (136) дарангуйлал өсөн нэмэгдсэнийг нотолж байна.
