Серотонин нь байгалиас хүнд бэлэглэсэн аз жаргалын даавар юм. Бясалгалын үед энэ дааврын хэмжээ эрс нэмэгддэг. Серотонин даавар нь тархины 86 тэрбум эсэд асар хүчтэй нөлөө үзүүлдэг болно. Энэ дааврыг эрдэмтэд “сайхан зангийн даавар” гэж нэрлэдэг. Серотонин даавар нь тархины нэг хэсгээс нөгөө руу мэдрэлийн импульс дамжуулахад гол үүрэг гүйцэтгэдэг юм. Тус даавар бидний ааш занд хүчтэй нөлөөлж, аз жаргал болон сэтгэл ханамж мэдрэхэд тусалдаг. Сэтгэл гутрал болон сэтгэл гутралтай төстэй хямралуудын үед тархин дахь энэ дааврын хэмжээ буурдаг юм. Тиймээс серотонины хэмжээг нэмэгдүүлэх нь маш чухал эмчилгээ байдаг. Принстоны Их Сургуулийн мэдрэлийн физиологич Барри Жейкобсийн үзэж байгаагаар, стрессийн үед мэдрэлийн эсүүд шинээр үүсэхээ больж хүн сэтгэл гутралд ордог байна. Монреалийн Их Сургуульд хийгдсэн судалгаагаар тогтмол бясалгал хийдэг хүний тархин дахь серотонины хэмжээ нэмэгддэг байна. Бясалгах үед серотонин дааврыг ялгаруулахад шаардлагатай химийн бодис тархины эсэд илүү нийлүүлэгддэг байна. Бясалгал нь тархины үйл ажиллагаа эсийн түвшинд хэвийн явагдахад шууд нөлөөлдөг. Бясалгал хийснээр тархинд шинэ эс үүсэхэд таатай химийн орчин үүсдэг болно. Ингэснээр хүн илүү жаргалтай бас эрүүл амьдарч чаддаг юм.
БЯСАЛГАЛ БА КОРТИЗОЛ
Кортизол бол хөгшрөлтийн даавар юм. Энэ даавар их байх тусам хүний бие махбод хурдан хөгширдөг. Стресст орох, түгшүүр мэдрэх үед кортизолын хэмжээ нэмэгддэг. Удаан хугацаагаар хэмжээ нь ихэдсэн кортизолтой явах нь тархины эд эсийг устгадаг, бусад шаардлагатай даавруудын ялгарлыг гацаадаг, сэтгэл гутрал, нойргүйдэл, түгшүүрийн байдалд хүргэдэг, цусны даралт нэмэгдүүлдэг байна. Хүний биед махбодод кортизолын хэмжээ өндөр байна гэдэг маш муу. Эрдэмтэд бясалгал ба кортизол гормоны урвуу хамаарлыг нээсэн байна. Хоёрхон долоо хоногийн турш бясалгал хийсэн хүмүүсийн цусан дахь кортизолын хэмжээ бараг 50% буурсан судалгаа гарчээ. Хүний бие махбод дахь хөгшрөлтийн дааврыг хянахад бясалгал асар их нөлөө үзүүлдэг байна.
БЯСАЛГАЛ БА ДГЭА (дегидроэпиандростерон)
Судлаачид энэ дааврыг “Урт настангуудын даавар”, “Стресс тайлах” даавар гэдэг. ДГЭА даавар нь хүний бие махбод дахь хамгийн чухал даавруудын нэг юм. Нас ахих тусам хүнд энэ дааврын хэмжээ буурдаг. Ингэснээр хүн хөгширч, өвчинд нэрвэгддэг байна. Хүний биологийн насыг хэмжихийн тулд эрдэмтэд ДГЭА дааврын түвшинг нь тодорхойлдог. Насыг тоогоор илэрхийлснээс энэ дааврын хэмжээгээр илэрхийлэх нь оновчтой байдаг. 50 – 79 насны 240 эрэгтэй хүн дээр хийсэн судалгаанаас үзэхэд ДГЭА даавар нь үхэлтэй шууд холбоотой болохыг тогтоожээ. Энэ дааврын хэмжээ хэдийчинээ бага байна, төдийчинээ хүний нас богино байдаг байна. Бясалгал тогтмол хийх нь энэ асуудал дээр бас тусалдаг. Бясалгал тогтмол хийдэг хүн бясалгал хийдэггүй нас чацуутнуудаасаа дунджаар 8 – 10 жилээр илүү насалдаг юм. Америкийн насжилт судлалын комиссын ерөнхийлөгч асан, анагаах ухааны доктор, урт наслалтын асуудал судлаач нэрт эрдэмтэн Винсент Жиэмпэп, ердийн хүмүүстэй харьцуулахад бясалгал тогтмол хийдэг хүмүүсийн ДГЭА 43,7%-р их байгааг тогтоожээ. Магадгүй зөвхөн бясалгал л хүний насыг уртасгах хамгийн бодитой арга байж болох юм. Олон судлаачид үүнийг бас дэмжиж байна.
БЯСАЛГАЛ БА GABA
Энэ бол хүнд амар амгалан өгдөг даавар. GABA буюу гамма-аминобутират, гамма-аминотосон хүчил. GABA нь төв мэдрэлийн тогтолцооны үндсэн нейромедиатор. Тус даавар нь тархины хальсан дахь удаашралын үйл явцыг хариуцдаг. Архи, тамхи, хар тамхи, кофеин байнга хэрэглэдэг хүмүүст нэг нийтлэг зүйл анзаарагддаг. Тэр бол GABA дааврын дутагдал юм. Энэ дааврын хэмжээ багасах нь тайван бус байдал, мэдрэлийн тогтворгүй төлөв, нойргүйдэл гэх мэт олон асуудалд хүргэдэг. 2010 онд Бостоны Их Сургуулийн эрдэмтэд 60 мин бясалгал хийснээр хүний цусан дахь GABA даавар 27%-аар нэмэгддэг болохыг тогтоожээ. Энэ үзүүлэлт нь бие тамирын дасгал хөдөлгөөн хийгээд гардаг үр дүнгээс ч илүү юм! Бясалгал хийснээр хүнд хүн энэ дааврын хэмжээ мэдэгдэхүйц нэмж болдог байна.
БЯСАЛГАЛ БА ЭНДОРФИН
Эндорфинууд хүний мэдэрдэг аз жаргал ба баяр баясгаланг хариуцдаг юм. Энэ дааврыг хүний бие махбод байгалийн өвчин намдаагч болгон ашигладаг. 1995 онд “Сэтгэл зүйн сэтгүүлд” Гарт тэргүүтэй эрдэмтдийн судалгаа нийтлэгдэж, 11 мэргэжлийн гүйлтийн тамирчин болон 12 бясалгагчийн цусан дахь эндорфиний хэмжээг харьцуулсан байна. Бясалгал хийдэг хүмүүсийн даавар хамаагүй өндөр гарчээ. Түүгээр ч барахгүй, бясалгагчдын цусан дахь эндофины хэмжээ мэргэжлийн бөхчүүдийнхээс өндөр байж. Гүйлтийн тамирчдын дунд “дээд хязгаарт хүрэх” гэдэг үг байдаг. Энэ бол удаан гүйх, спортоор идэвхтэй хичээллэх үед төрдөг зэн бясалгалтай төстэй жаргал таашаалын төлөв юм. Яг энэ төлөвт бясалгал хийгээд хүрч болно. Бясалгал тогтмол хийдэг хүмүүс мэргэжлийн тамирчдын амсдаг гүнзгий жаргалын мэдрэмжийг заримдаа бүр илүү ч мэдэрдэг байна.
БЯСАЛГАЛ БА СОМАТОТРОПИН (GH)
Эрт цагаас л хүн төрөлхтөн “үхэлгүй мөнхийн хутаг хайрлагч рашаан” хайсаар ирсэн. Одоо цагт ихэнх хүн ийм юм байдаг гэж боддоггүй. Гэхдээ соматотропин нь энэ рашаан биш юмаа гэхэд түүний дагуул бол яалт ч үгүй мөн. GH даавар нь хүний өсөлтийг идэвхжүүлдэг бөгөөд бие махбодын эд эсийг үйл ажиллагааг дэмждэг. Дөчин наснаас хойш тархинд байрлах вандуйны чинээ хэмжээтэй таны гипофиз булчирхай энэ дааврын ялгарлыг бууруулж эхэлдэг. Соматотропин дааврын ялгарал аажимдаа багасахад бие махбодын физиологийн үйл ажиллагаа буурдаг. Үүнийг хөгшрөлт гэдэг. Яс, булчин шөрмөс суларна, өөхөн давхарга нэмэгдэнэ, зүрх судасны үйл ажиллагаа муудна, нойр багасна, ядрах нь нэмэгдэнэ. Голливудын одод асар үнэтэй энэ дааврыг хэдэн зуун мянган доллар төлж байнга тариулдаг. Гэтэл хүн бясалгал хийснээр бие махбод дахь соматотропин дааврынхаа хэмжээгээ нэмэгдүүлж болдог байна. Тус даавар ялгарахад хамгийн таатай орчин бол тархины дельта долгион юм. Бясалгалын болон гүн нойрны үед идэвхэждэг энэ долгион дээр хүнд онгод ухаарал ирдэг. Бясалгал хийдэг хүмүүс нас чацуутнуудаасаа илүү залуу харагддаг нь тэд жам ёсны аргаар соматотропин даавраа нэмэгдүүлдэгтэй холбоотой. Бясалгал тогтмол хийдэг хүний хувьд цаг хугацаа урагшаа бус арагшаа явж эхэлдэг гэж эрдэмтэд нотолсон юм.
БЯСАЛГАЛ БА МЕЛАТОНИН
Эрт цагаас эхлэн хүний биологийн цаг Дэлхий гаригийн нартай ба харанхуй цагуудад нийцэж ирсэн юм. Гэвч сүүлийн хэдэн арван жилд цахилгаан гэрлийн тусламжтайгаар нийгэм өдрийн харанхуйгаас талыг нь “булаан авчээ”. Байгалийн тогтсон хэмнэлийг ийнхүү өөрчилснөөр хүний бие махбодод сөргөөр нөлөөлж эхэлсэн. Шөнө харанхуй болчхоод байхад телевиз, компьютерын гэрэл руу ширтсэнээс бие махбодын тэнцвэр алдагдаж хямралд хүргэсэн юм. Хиймэл гэрэлтүүлэг хэт их байх нь мелатонин дааврын дээд зэргийн дайсан юм. Мелатонин бол нойрны даавар. Орчин цагт энэ дааврын дутагдал гамшгийн хэмжээнд очсон байна. Үүний шалтгаан бидний амьдралын шинэ хэвшил юм. Сайхан ааль, нам бөх нойрны түлхүүр болсон мелатонин дааврын хэмжээ яг нойрсож эхлээд агшинд хамгийн өндөр болдог байна. Тус даавар нь хавдраас сэргийлдэг, дархлааны тогтолцоог дэмждэг, хөгшрөлтийг удаашруулдаг төдийгүй 100-аад төрлийн өвчнөөс урьдчилан сэргийлдэг юм. Гэвч хиймэл гэрэлтүүлгээс болоод ихэнх хүмүүсийн энэ дааврын ялгарал буурсан байдаг. Ратжерсийн Их Сургуулийн эрдэмтэд бясалгал хийдэг хүмүүсийн 98%-д мелатонины хэмжээ нэмэгддэгийг илрүүлсэн байна. Тэдний цусан дахь тус дааврын хэмжээ бясалгал хийдэггүй хүмүүсийнхээс өндөр байж. Сайхан нойрсоно гэдэг эрүүл амьдрахын үндэс. Бясалгал энэ тал дээр хамгийн сайн тусалдгийг шинжлэх ухаан баталсан юм.
Эцэст нь хэлэхэд, эрдэмтдийн үзэж байгаагаар бясалгал хийснээр та амьдралаа 8 – 11 жилээр бодитой нэмэх боломжтой. Бясалгалыг ямар ч наснаас эхлүүлэн хийж болно. Бясалгал тогтмол хийснээр та бие махбоддоо хэрэгтэй бүх үндсэн даавруудаа ялгаруулахад нь тусална. Ингэснээр та бүрэн дүүрэн, эрүүл, аз жаргалтай амьдарч чадах юм.
Орчуулсан: АНИРГҮЙ ТӨВИЙН БЯСАЛГАЛЫН БАГШ Н. АЧИЙМАА
