Малчдад төрөөс үзүүлэх тусламжийн тухай нийтлэлийг өмнө нь бид нийтэлж байсан бол энэ удаад малчдад туслах сайн дурын аяны эргэн тойрон дахь нэг асуудлыг хөндөхөөр боллоо. Учир нь өвлийн адаг сар, хаврын хавсарга залгасан энэ цаг үе бол малчдаас жинхэнэ ур ухаан, арга барил, туршлага шаарддаг мөч. Гэтэл тэд аль хэдийнэ, бараг өвөл эхэлмэгц хандив, тусламжаа хүртээд эхэлчихсэн гэвэл хилсдэхгүй. Монгол Улсын сайд, онцгой байдлынхан тэр аймагт ажиллаж, төчнөөн тн өвс, тэжээл үнэгүй болон хөнгөлөлттэй үнээр хүлээлгэж өглөө гээд л бараг өдөр бүр мэдээлэл нь хадаатай. Улсаас хэр хэмжээний төсөв хөрөнгө зарцуулагддаг тоо баримт өмнөх нийтлэлд дурдсан болохоор энд нурших нь илүүц биз.
Харин одоо төрөөс гадна, сайн дураар туслах гэсэн сайхан сэтгэлтнүүдийн хомрогонд өртөж буй зарим нэгэн заримдаг үйлдэл цахим орчинд шуугиан дэгдээж эхлээд байна. Зовсон зүдэрсэн нэгэндээ тусламжийн гараа сунгах нь хүний ёсон. Гэвч зовлонгийн үндсийг хааяа ухах шаардлага байнаа.
Бидний цөөхөн хэдхэн монголчууд хүн амаасаа 20 гаруй дахин олон малтай хэрнээ малын мах нь хүнсний гол нэрийн бүтээгдэхүүн дундаас хамгийн өндөр үнэтэй байдаг нь гайхамшиг. Нөөцийн махаар үнийг нь барих гэж үздэг байсан, одоо бүр таг. Үүнээс л болж нийслэлчүүд малчдад өгөх тусламжиндаа эргэлзэх, бухимдах, улмаар шүүмжлэлтэй хандах болсон.
Социализмын үед цэцэрлэг, сургуулиас эхлээд бүхий л байгууллага малчдад зориулж, яс, лаа, нэмнээ гэх мэт наад захын хэрэглээний эд зүйлсийг хандивладаг байсан нь үнэн. Энэ үед мал нь төрийн өмч байсан юм. Тиймээс төрийн өмчийг бүх нийтээр хайрлан хамгаалах аянд нэгдэх үүрэг хүлээх нь дамжиггүй.
Харин одоо төрд нэг ширхэг бог ч байхгүй. Тэгэхээр бүх мал хувь хүний өмч. Тэр өмчөө хэрхэн хамгаалж, яаж ашиглах нь тухайн эзнийх нь асуудал. Гэтэл дэлгэр зун, налгар намрын энэ урт хугацаанд найр наадам эргүүлдэж явсаар хадлан тэжээлээ бэлтгэж амжаагүй хариуцлагагүй малчдын өмчийг хаа байсан холын, хот суурин газрын эгэл нэг айлын нялх бяцхан үрс ариглан гамнаж, алдахаас нь сэргийлэхээр болж байна. Хэдийгээр сайн дурын гэсэн нэртэй ч сайхан далим үсэргэх эрсдэлтэй. Нөгөө талаар, аян гэх хэдий ч алба юм шиг даалгавар өгч байгааг айл саахалтаараа ярьж байна. Алив байдгаа ч хуваалцаж байна. Байгаагаа хуваалцлаа гээд махны үнэ буух ч биш дээ гэж ширвэлзэх хүн өдрөөс өдөрт олширсоор. Байгалийн жамыг давж чадахгүй, малын заяаг түшиж амжихгүй юм бол малчин болохын хэрэг юун гэсэн бухимдал ч нэмэгдсээр. Буурал өвгөдийн буяныг дааж, будант орчлонгийн жамыг гэтэлгэж яваа олон мянган малчид, тэдний дунд бэдэртэн түүртэж, бэтгэрч харласан гаслантай нэгнийг энд бүү хамруулагтун. Бэлэнчлэх тэр сэтгэлгээг тархиндаа бэхэлсэн тэр хэсэг бэртэгчдийг үүнд багтаан ойлгоорой хэмээн захья.
Өнгөрсөн зун хур тааруу, хадлан муутай онд золгосон гэж хэлэх хүн олон байх. Жилийн жилд хуртай, өгөөжтэй байдаггүй байгалийн араншинг жигтэйхэн туршлагатай гэгдэх малчин удмын монголчууд бид төвөггүйхэн ухамсарлах учиртай сан. Төөрч будилан тэмтчин зугаацах цагаасаа төвөгшөөлгүй малдаа зориулах юм бол хахир өвлийн жавар, хаврын ширүүн хавсаргыг ажиг ч үгүй даван туулах арвин туршлага монгол түмэнд минь бий.
Гэтэл тэнд нэгэн малчны хотыг харлуулахгүйн төлөө энд нэгэн бяцхан үрийн хоолноос хороолцох энэ нийгэм өөрөө ичгэвтэр бус уу.
Монголчуудынхаа махны хэрэгцээг хангаж яваа малчин ардаа бүгдийг энд хомроголон зэмлэсэнгүй гэдгээ дахин өчье. Нүүдэлчин монгол удмын нэрийг сэвтүүлсэн бүлэг залхуучуудад хандсан хэсэг хүмүүсийн хэдэн үгсийг дайж буй нь энэ юм аа. Тухайн нутгийн малчинд тусламж хэрэгтэй үгүй нь тодорхойгүй, тусламж хэрэгтэй байлаа гэхэд хүрэх эсэх нь мэдэгдэхгүй аяны цуваа үргэлжилж буй эдгээр өдрүүдэд гар сунгахын эсрэг, тусламж өгөхийг үл хүсэгчдийн шүүмжлэл, бухимдлын цуваа мөн цахим орчинд хөвөрсөөр.
Хэн нэгний илүү зүйл хэрэгтэй нэгэндээ хүрч чадаваас тэр жинхэнэ хандив болох буй за. Яг л нүдээ олсон шагнал гэдэг шиг.
Я.Хулан
