Ил хаадын улсын анхны хаан Хүлэгү бээр Чингис хааны хүү Тулуйн гутгаар хүү, их хаан Мөнх Хубилай нарын дүү байсан бөгөөд 1217 онд төржээ. Хүлэгү Монголын Эзэнт гүрний баруун өмнөд хэсгийг асар уудам нутгаар өргөжүүлж, Ил хаадын улсыг байгуулсан юм. Монголын Эзэнт гүрний их хаан Мөнх Ойрхи Дорнод руу дүү Хүлэгүг арван айл бүрээс хоёр цэрэг гаргаж, арми бүрдүүлэн явуулахдаа, ассассинуудын цайз бэхлэлтийг довтлон эзэлж, их хааны захиргаанд дагуулах, мөн үнэнч албатын ёсоор хүчин зүтгэхийг Багдадын халифаар хүлээн зөвшөөрүүлэх гэсэн хоёр гол үүргийг хариуцуулжээ.
1090 нд Хасан ибн Сабах ассассинуудын шашны хэт даварч улайрсан шүтлэгт бүлэглэлийг үндэслэн байгуулж, өөрийн нууц холбоо хэлхээг газар сайгүй салаалуулан аалзны тор мэт хэлхчихээд, өөрийн талд лалын өдий төдий үнэнч шавь нарыг элсүүлэн номлох болсон түүхтэй билээ. Энэ муу ёрын бүлэглэлийг дарах гэж үзээд улангассан хөлсний алуурчны чичлүүр хутганд өртөж амь хэлтэрсэн хэн боловч ялгаагүй удалгүй ар хударганд нь бослого самуун дэгдэж, аллага хядлага үргэлжлээд ирэхэд аймшигт уулын өвгөдийн хар хэрэг дийлдэшгүй гэдгийг эцэстээ ухаардаг ажгуу.
Хүлэгүг их цэргээ дагуулан хүрч очиход монголчуудын байлдан дагуулал, хорсол заналаас үхтлээ айн сүрдсэн ираны захирагч нар аймшигт энэ бүлгээс хэдий айж хулчийж байсан ч ассассинуудыг өлгийтэй хүүхэд ч үлдээлгүй хүйс тэмтрэн устгах гэж уриалсан Хүлэгү хаантай дуртай дургүй эвсэхээс өөр арга байсангүй. Монголчууд хэдийгээр хүч чадлынхаа ид үед байсан ч дангаараа Аламутын хүч чадлыг нугалах нь хэцүү зорилт байж. Монголын цэрэг хот суурин цайз бэхлэлтүүдийг дараалан эзэлсний эцэст, бүтэн гурван жил уулсын тагтад орших халдашгүй тэр цайзыг бүслэн сууж, мянган алхам тутамд хүч тэнхээтэй цэргээс бүрдсэн анги цэрэг байрлуулан, хятаны урчуудын үйлдсэн 250 алхмын тусгалтай буунуудыг гар дамжуулан зөөж, уулын оройд гаргажээ. Хотыг харваж эхлэхэд солир лугаа нисэх зэвийн галд олон хүн хуйхлагдан, эсэргүүцэгчид уулын уруу чулуу өнхөрүүлэвч монгол цэргүүдийг шархдуулж чадахгүй байлаа. Улмаар монголчуудын зэвсгийн сүрд дарагдсан цайзынхан байлдаанаа зогсоож Шейх Ал Жабелийн залгамжлагч нь сул дорой нэгэн байсан учир удалгүй бууж өгчээ. Гэсэн ч Эльбрусын уулсад ассассины зуу гаруй цайз бэхлэлт эзлэгдээгүй үлдсэн байв.
Хүлэгү хаан олзлогдсон шейхээр тэдгээр цайзуудын захирагчдад тушаал өгүүлж хаалгыг нь нээлгэн буулган аваад, бэхлэлтүүдийг нурааж газартай тэгшлээд, цэрэг дайчдыг нь хүйс тэмтрэв. Харин Аламут цайзын ханыг нураах болсонд ямар ч хүрз зээтүүнд авташгүй даанч бөх барьсан байжээ. Олзлогдсон захирагчийг Хүлэгү их хаанд хүргүүлэхээр илгээсэнд замдаа амь үрэгдсэн гэдэг.Аламутыг эзэлж аваад зургаан долоо хоногийн хойно монголын цэрэг Тигр мөрнийг гаталж, Багдадын халиф Мустасимд Хүлэгү хаан элч илгээжээ. Үүнд ассассинуудыг дарахад хүч хавсраагүйд зэмлээд, цайзуудаа буулган дагаар орохыг тулган шаардав. Гэтэл хариуд нь “Арав хоногийн байлдаанд аз тохиож ялснаар орчлонгийн эзэн боллоо гэж өөрийгөө сэтгэнэ үү залуу минь. Чиний тушаал бусдын хувь тавиланг шийднэ гэж бодоо юу.
Өрнөөс дорныг хүртэл лалын чин үнэнч сүсэгтнүүд бүгд миний албатууд гэдгийг үл мэднэ үү. Хэрэв миний бие хүсэх л юм бол Ираныг тэр чигээр нь захиргаандаа оруулж чадахсан. Гэвч дайтаж байлдах ямар ч хүсэл надад алга. Амгалан энхийг сахиж ирсэн замаараа Хорассан руугаа буц даа” хэмээсэн бардамхан хариуг ирүүлжээ. Мустасим халифийн элч бас халифын хувилгаан дүрд гар далайсан хэн боловч ялгаагүй муугаа үзнэ гэж сануулжээ. Аббасидын удмынхан таван зуун жилийн турш Багдадын халифаар сууж байсан бөгөөд лалын шашны дээд эрхийг барьсны хувьд бүх султан, шахууд түүнд захирагдах учиртай байв. Үнэхээр ч өөртөө бардаж итгэсэн Хорезмын Мухаммед шах л түүнтэй нэг байлдаж үзсэн билээ. Гэвч Хүлэгү хаан айн болгоомжилж ухарч няцсангүй. Хүлэгүгийн дэргэдийн зурхайч үнэн сүсэгт лал хүн хэрэв монголчууд лал шашны нийслэл хотыг дайрах гэвэл зургаан зүйл муу явдал тохиолдоно” гэж айлтгажээ. Ийм мэргэ толог үйлдсэн зурхайч амиа алдахад дараагийн төлөгч нь “Хүлэгү хааныг батгай ялж дийлнэ” хэмээн төлөгджээ.
Нэгэн долоо хоногийн дотор халифын цэргийг бут цохиж, нэг өдрийн дараа монгол цэрэг Багдадын тэргүүн хамгаалалтын шугамд тулж иржээ. Гурван долоо хоногийн турш бүслэн байлдаад хотын дүүргүүдийг дараалан авч эхлэхэд, халиф юу л болвол болог хэмээн хувь заяагаа бурханд даатган бууж өгөн, нуун далдалсан эд баялгаа заан өгч, Аббасидын угсааныхны хагас мянган жилийн турш цуглуулсан их эрдэнэсийг Чингис хааны ач хүүгийн их асрын өмнө авчирч асгажээ. Багдадыг зургаан өдөр шөнийн турш цөлмөн дээрэмдэж, сүм дуганыг шатаан, хүн амыг хядсаны эцэст хотыг мэдэлдээ авч амьд үлдэгсэдийг албатаа болголоо гэдгээ зарлаад, цаашид аливаа хүчирхийллийг цагдан хориглов. Сүм дугандаа цуглаад цаашид юу болохыг харж байсан христ шашинтнуудыг яасан ч үгүй. Ноёрхогч үндэстнүүддээ дайсагнан ханддаг байсан нутгийн бусад хүн ардыг нь талдаа татах явдал анхнаасаа монголчуудын бодлого байсан ажээ.
Чингис хаан Ойрхи Дорныг эзлэх аян дайнаа Хорезм гүрнийг бут ниргэснээр эхэлсэн, Өгөөдэйн үед монголын ноёрхол Армен хүртэл тэлсэн бол Хүлэгү хаан Халифыг дарж Ойрхи Дорныг бүхэлд нь байлдан дагуулахад тун ойртжээ.
Ингээд монголчууд цааш Месопотам, Сирийн зүг хөдлөв. Замдаа үг дуугүй бууж өгсөн хотуудыг өршөөж, дагаж орохоо илэрхийлсэн хаад ноёдод цол хэргэм шагнаж, улс орныг нь гар хүрэлгүй үлдээж явжээ. Босож эсэргүүцсэн Алеппо хотыг дайран эзлээд, таван өдөр цөлмөн үгүйрүүлж, хүн ардыг нь хядаж, заримыг нь боол бол гон авч явав. Хаал гаа Хүлэгү хаанд цэл ийтэл нээж өгсөн Дамаск хотыг эсэн мэвд үлдээж, лал хунтайжийг итгэл хүлээлгэн захирагчаар нь тавив. Ийнхүү Хүлэгү хаанаар удирдуулан монголын цэрэг Газрын дундад тэнгисийн эрэгт тулж очив. Хөлтэй нь хөлхөж, хөлгүй нь мөлхөж, цаашаагаа африкийн гүн рүү Тунис руу зугтаж байлаа. Дахиад л аймшигт сандрал дэгдэж, арабуудын тэмээний үнэ тэнгэрт хаджээ.
Энэ бүхэн лалын шашинт улс түмнийг гүн гүнзгий цочролд оруулжээ. Энэ талаар лалын түүхч харуусан бичихдээ: “Их зөнчийн мэндэлснээс хойш лал ард түмэн одоогийнх шиг ийм зовлон зүдгүүр амсаагүй билээ. Нэг талаас татаарууд Азербайжан, Ирак, Сирийг түйвээж сүйтгэлээ. Нөгөө талаас франкуудыг лалынхан үлдэн хөөж чадахгүй байгаагын улмаас одоо тэд тэнд Мисирт халдан ороход бэлэн зогсож байна. Эзэнт гүрний үлдсэн хэсэг бут цохиулах аюулд учраад байна” гэжээ. Лалын шашны эцсийн мөхлийн цаг ирсэн мэт байлаа.
Одоо лалуудад зугтан хоргодож болох ганцхан газар үддсэн нь тэдний эцсийн өмөг түшиг Мисир орон байв. Хүлэгү дагаж орохыг шаардан Мисирын султанд элчээ илгээв. Гэлээ ч энэ үед их хаан Мөнх гэнэт нас барснаар дэлхийгээр нэг тархсан монголчуудыг нэгтгэн нягтруулж байсан хүч үгүй болж, бараг биеэ даасан Алтан Ордны улс, бусдаасаа илүү хүчтэй Юань улс, Бага Азид дөнгөж тогтнож эхлээд байсан Ил хаадын улсууд үндсэндээ адил тэгш эрхтэйгээр оршин тогтнох болжээ. Хүлэгү хаан ийнхүү Мөнх хааныг бие барсны хойно шинэ хааныг залах их хуралдайд оролцохоор монгол нутаг руугаа буцахдаа дөнгөж эзэлж аваад байсан Сирид Хэтбуха жанжнаар удирдуулсан цөөвтөр цэргийг үлдээж, гол хүчээ Бага Азийн орнуудад хуваарилж амжаагүй байхад Мисирын султан Кутуз Сирид буй цэргийг нь цохиод, их хүчээр цутган орсон тухай мэдээ ирэв.
Их цэрэг гэдрэг буцах үед хил хязгаарын газар аюул осол учрах магадлал өндөр тул Бат хаан Өгөөдэйг нас барсны дараа эх нутгийн зүг хөдлөхөд гарамгай жанжин Сүвээдэй Унгарыг цөлмөн хоосолж, Галиц, Силез, Өмнөд Полынийг гаргуунд нь хаяад, эвдэрч сүйрсэн өргөн зурвас нутгийг буцаж буй монголчууд, эзлэгдээгүй дайсан хоёрын хооронд үлдээдэг нь учиртай байлаа.
Харин Хүлэгү Мөнх хааныг нас барсны дараа эргэхдээ ийм арга хэмжээ авсангүй нь дөнгөж булаан авсан хязгаар нутгаа ийнхүү буцаан алдахад хүргэжээ.
Ингээд тэрбээр Сирийг дахин эзлэх тулаанд бэлтгэхээс өөр аргагүй болов. Хүлэгү хаан Айл Жалутын ялагдлаас жил хагасын дараа цэргээ цуглуулж засаад, мамлюкийн султаныг Сири, Мисирээс үлдэн хөөж өшөө хорслоо тайлах аян дайнд мордох гэтэл Алтан Ордны хаан Бэрхийн цэрэг Хүлэгүгийн улсад халдан ороход бэлхэн Кавказад хүрэлцэн ирээд байв. Сүсэг бишрэлийн нэгдмэл байдал үндэс угсааны хэлхээ холбоог анх удаа ялан дийлсэн нь энэ аж. Мамлюкийн султан болсон Бэйбарсын нарийн дипломат бодлого лалын шашинд орсон Бэрхийг лалын шашны тэргүүн хэмээгдэх халифийг барьж цаазалсан Хүлэгүгийн эсрэг хандахад хүргэв.
Чингис хааны төмөр мэт хүсэл зориг нэгэн ард түмнийг юу ч үгүй хоосноос гарган ирж, тархай бутархай нүүдэлчдээс хатуу сахилга бүхий арми болгож, зэрлэг бүдүүлэг дайчдаас дэлхийн хэмжээний гарамгай жанжин стратегичдыг төрүүлсэн боловч ганцхан зүйлд л хүчин мөхөсдсөн нь монголчуудын зан авирыг өөрчилж чадсангүй. Эрт балрын үеэс аваад л монгол нутагт дүрэлзэн хүч чадлыг нь сарниулж байсан ах дүүсээ алж хядах дайн байлдаан мөнөөхөн Ази тивийн өргөн уудам нутгийг нэлэнхүйд нь бүрхэх болжээ. Хубилайн монголчууд Аригбөхийн монголчуудын эсрэг их говийн зах хязгаарт байлдсан тэр л цаг үед Хүлэгүгийн монголчууд Бэрхийн харьяаны монголчуудтай тулгаран байлджээ. Хүлэгү, Бэрх хоёрын хооронд гарсан маргааны уг сурвалж нь шашны хүчин зүйлээс гадна Азербайжаныг хэн нь эрхшээлдээ авах вэ гэдэг асуудлаас үүссэн байна. Чингис хааны хуваарь ёсоор Зүчийн улсад хамаарах ёстой атал Хүлэгүгийн мэдэлд очсон тул хожим хэд хэдэн удаа нэгээс нөгөөгийн мэдэлд шилжих болжээ. Нөгөө талаар Хүлэгүгийн аян дайнд оролцсон Зүчийн удмын ноёдод дайны олзноосоо өгөөгүй гэдэг.
Ийнхүү 1256 онд Бэрх Хүлэгү хоёрын хооронд анхны дайн болов. Хэдийгээр тэд хэд хэдэн удаа өгөө аваатай том жижиг тулгаран байлдсан ч хожим Хубилайг их хаан хэмээн хүлээн зөвшөөрөх болсны дээр их хааны зарлиг тушаалын ачаар бус харин түүнээс Ариг бөхийг дарсны дараа тусламж болгон Хүлэгүд илгээсэн гурван түмэн цэргийн хүчээр байлдахаа зогсоож Бэрх хаан Дербентээс урагш нэвтрэх гэж оролдохоо больжээ. Бэрхийг Хүлэгүгийн эсрэг зөвхөн мамлюкууд бус оросууд өдөөн турхирч байжээ. Үүнд Александр Невский маш идэвхтэй ажиллаж Бэрххааныгиранымонголчуудтай эвтүнжинтасрахтөдийгүй Бээжинд татвар өгөхийг нь болиулахад нөлөөлснөөр Алтан Ордны улс нь Их Монголоосоо салж Ижил мөрний буюу дорнод европын нэг улс болж хувирсан болой. Ийнхүү Бэрх хаан Мисир, Орос хоёрын ятгалганд автан Ил Хаадтай байлдан их монголоосоо тасран, бие дааж дэлхийг бүрхсэн Их Монгол улс байгуулах гэсэн эзэн Чингис хааны бодол гэрээслэл гүйцэлдэх үндэсгүй болжээ.
Хүлэгү хаан ажил явдлаа цэгцэлж бэлдсэний эцэст Бэйбарстай тооцоо бодохоор яг хөдлөх гэтэл нэгэнт оройтсон байлаа.
Учир нь Бэйбарс хүч чадлаар өөртөө нь зэрэгцэхүйц хэмжээнд хүрсэн байлаа. Түүний цэрэгт Алтан Ордны улсаас ирсэн сургагчид ажиллаж байв. Мисир орныг байлдан дагуулж эзэгнэх мөрөөдөл замхарч, зөвхөн Сирийн хэсэг бусгайг буюу энэ тэр хотыг эзлэхийн төлөө тэмцэл тулаан өрнөх болов. Ийнхүү Хүлэгү хааны үед Ил хаадын улс бүрэн тусгаарлан тогтсон боловч зевхөн хил хязгаарын дотроо баригдан тогтох болжээ. Хүлэгү Лалын шашинтнуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдон Европ руу олон удаа элч илгээж байлаа. Гэвч бүтэлтэй зүйл бололгүй байсаар насан эцэслэж, түүнийг хүү Абага нь залгамжлав.
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий
