Монголын буддын гүн ухааны томоохон төлөөлөгчдийн нэг Агваанхайдав нь богд Зонхов нирваан дүр барьснаас 360 жилд, 13 дугаар жарны шаргачин гахай жилийн хаврын дундад хэмээх сард буюу 1779 онд Түшээт хан аймгийн нутаг, одоогийн Төв аймгийн нутаг богд хан уулын орчим, Туул голын хойд ховөөнд орших Мандал хэмээх нэртэй газар, эгэл малчин ард Лувсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний төрсөн гэр нь хоёр хязгаарт үл унах,/баян бас ядуу биш/ үнэн дунд гэр ба ойр ахан дүүс нь шударга зан араншинтай, баширгүй хүмүүс байсан ажээ. Эцэг Лувсан угийн номхон дөлгөөн, монгол бичиг үсэг мэдэхийн учир хүү Хайдавтаа бичиг үсэг заан сургасан нь хожим эрдэмтэн лам болох үндсийг тавьж өгчээ.
Эцэг Лувсан, эх Бүүвэй хоёр хүүгээ тэр үеийн заншлыг дагаж, 3 настай ахуй цагт дайхыг нь үргээж, 5 настай байхад нь, нэгэн нутаг усны Зундуй гэлэнд шавь оруулж, номын үсэглэлтэй танилцуулж, сайн лам болох ерөөл тавьжээ. Түүнээс хойш цагийн учрал бүрэлдсэн сайн өдөр Их Хүрээнд ирж, богд Агваанпэрэнлэйгээс гэцэл сахил хүртэн, уншлагын ном цээжлэн, хурал номын хэрэгт шамдан, тэдгээрийн ая дан сайтар татан, багшдаа үнэлэгджээ. Энэ үед багш нь Хайдав хүүгийн нэр дээр Агваан нэр нэмж хайрлан, үүнээс хойш Агваанхайдав хэмээн нэрлэгдэх болжээ.
Багш, гүүш нарын зааснаар чойжид хангалын уншлагын номуудыг цээжлэн, утга ухааруулж, дохио учруулах ёсны мэдлэгт суралцжээ. Ялангуяа сайн зарлигийн үндэс хэмээх винайн ёсны тойн хувраг болж, шагшаабадын ёсыг таалж, сайн чуулганы 100 үүдийг нээж эхэлсэн гэдэг. Агваанхайдав 19 нас тохиох үедээ эрдэм ухааны мөрийг хөөж, тэр үеийн тогтсон ёсоор төвд оронд зорих санал төрөн их багш нартаа айлтгасанд, Чогчон гэсгүй бээр “Их Хүрээнд чиний сурах ном буй” хэмээн чөлөө талбин, зөвшөөрөл олгоогүй учир, чойрын ёсны номын их аймаг Дашчоймбол дацанд дэвшин хурах болжээ. Тэр үеэс номын утгыг шинжлэхэд оюун ухааны олон үүдийг нээх дээд арга болсон дүүрэйд суралцан, улмаар чойрын 5 ухааны дотроос дотоод ухааны тийн тайлбар номыг сонгон суралцах болжээ.
Багш нарынхаа дэргэд буддын сонгодог ухаан ум парчин тэргүүтнийг судлан байхын завсарт, нийт ухаанд суралцан байх үедээ хожим эрдэм номоор ихэд шалгаран, төвдийн орныг зорьж, тэндэхийн хамгийн алдартай мөргөл уншлагатай газруудын нэг Гоман дацанд орж, хурах завсартаа олон мэргэдээс судар тарнийн ёсыг алдалгүй даган сурч, тэр үеийн төвдийн мэргэдтэй номын хэлэлцүүлэгт шүүлгэх зэргээр эрдэмтэн лам болох үндсээ тавьжээ. Тэр мэт бурхантны ёсонд суралцан, улмаар төвд газарт 8 дугаар далай лам Жамбалжамцаас “винай баригч буяны сахил” хэмээгч гэлэн сахил хүртсэн байна. Дараа нь Барайвүн хийдэд богд Зонховын зарлиг журмын дагуу зарлигийн ухаан, 3 хүрдний хийгээд 3 аймаг савын оньс бүхнийг товчлон хураасан зарлиг таван ботийн гүн бэрх утга болон нууц тарнийн 4 аймгийн увидас зэрэг буддын ухааны урлаг номд гүнзгийрүүлэн суралцсанаар үл барам ном зохиож, Ранжамбаа хэмээх цол хүртжээ.
Энэ үеэс Агваанхайдав нутагтаа буцаж ирээд, Их Хүрээний цорж, дэд хамба, их хамбын албан тушаалыг удаа дараалан гүйцэтгэж, хааны зарлигаар хамба номун хан цол, ямба хүртжээ. Агваанхайдавын амьдарч байсан үед монгол орноо шарын шашин нэн хүчтэй дэлгэрч, жалга болгон хийдтэй, айл болгон тахил шүтээн ламтай болж, бурханы шашны санваартан байтлаа шашныхаа гол шугам ёсноос гажигч, гэгээнтэн мяндагтан олширч, тэд нууц тарнийн ёс гэгчээр түрий барин, элдвээр дүвчигнэж, сүсэгтэн олны эд хөрөнгийг шимтэж, олз омон нэр төрийн төлөө хөөцөлдөх болжээ. Тэр үед хамба номун хан Агваанхайдав шашин суртахуунаа хамгаалан, шашинтнуудын доторхи янз бүрийн ёс бус үйл ажиллагаа, үнэн нүүр царайг илчлэн шүүмжилж, шашнаа хиргүй тунгалаг байлгах, түүний тулд шашны ном сургаалаар аливаа хүний ёсонд байдаг мунхагийн түйтгэрийг даван туулах зорилго бүхий байдлаа бүтээллүүддээ тусган харуулсан нь, яваандаа түүнийг тухайн үеийнхээ шашин улс төрийн бүрхэг амьдралын мөн чанарыг илчлэх тэмцэлд татагдан ороход хүргэжээ. Иймээс 19-р зууны эхэн үеэс төв халхын хүрээ хийдийн лам нарын дунд үүссэн шашныг шинэтгэх урсгалын нэг гол төлөөлөгч нь түүнийг гэж үздэг. Агваанхайдавын баримталж байсан шашин улс төрийн үзэл санааг дараах хэдэн чиглэлээр авч үзэж болно. Үүнд,
• Хувраг лам нар төрийн хэрэгт хутгалдаж буйг эсэргүүцэх хандлага
• Манж хятадын бодлого үйл ажиллагааг эсэргүүцсэн үндэсний эрх чөлөөний үзэл санаа
• Шашны боловсролд иргэний боловсролын зүйлийг нэмж оруулах гэсэн соён гэгээрүүлэх бодлого
Лам хуврагууд номоо үзсэн төдий болж хэлбэрдэх байдал гаргадаг болсон багшийн алдар, ариун шүтээний нэрээр мухар сүсгийг олон түмэнд дэлгэрүүлж буйг шүүмжлэн, шашнаа элдэв муу үзэл санаанаас хамгаалж ариунаар мандуулах чиглэл зэрэг болно.
Ингэхдээ манжийн засаг төрд тал өгөгч ихэс дээдэс, бурханы шашны далбаан дор сөрөг үйлдэл явуулж байгаа нь тийнхүү шашин номын ариун байдлыг буртаглаж буй нэг гол шалтгаан мөн гэж үзсэн байна. Бас ихэс, дээдсийн дотор шашин олны тусад үйлчлэгч хязгаарлагдмал цөөн тоотой байдаг, тэд арга юугаан барж, хүчин мөхөсдөж байгааг халаглан дурьдсан байна. Түүний шашны сургуульд буддын гүн ухааныг голчлон зааж, сүм хийдийн хурал номын хэргийг гүйцэтгэх залгамж халаа лам нарыг бэлтгэж байсан бөгөөд Агваанбалдан, Агваандорж, Шижээ нарын олон тооны дэвшилтэт сэтгэгчдийн номын багш болж, тэднийг эрдэм номоор хүмүүжүүлж гаргажээ.
Тэр эцсийн шинжлэлд үл гарсан гол номуудын аль хэцүү бэрхийг тодруулан, яруу найргийн шогчлон ёгтлох аргаар гаргаж, энэтхэг, төвдийн мэргэдийн номлолын адилгүй олныг бүтээн заах, хэлэлцэх, туурвих гурваар бурхантны ёсны үзлийг арвижуулжээ. Хамба номун хан гүн ухаан, яруу найргийн ба бусад чиглэлээр 118 гаруй зохиол туурвиж, тэр нь 5 боть болжээ. Тэрбээр буддын гүн ухааны төв үзлийн ёсыг баримталсан эрдэмтэн зохиолч байсны хувьд бичсэн гүн ухааны зохиолуудаас судлаачдын анхаарлыг татаж буй нь “Дүрс мэдэл, төгс бус хуран үйлдэгч гурвын яриа”, “Хурмастын тахилга”, “Хонь, ямаа, үхэр гурвын хүүрнэсэн яриа”, “Урт үст Цэрэнпил хэмээх бандитай тэмцсэн үг”, “Чөтгөрт хөтлөгдсөн мунхагийн талхидан тээрэмдэгч аянгын хүрд”, “Нисванисын хорыг уудалсан залбирал”, “Бурхан шашин их эрдэнэ бээр арван зүгийн ялгуусан бурхан бодисатва сэлтэд өргөн илгээсэн захиа бичиг”, “Үг утга нь тодорхой цадиг” гэх зэрэг алдарт зохиолууд ажээ.
Хүний бие эрхтнийг бодит зүйл болгон илэрхийлж байсныг дулдуйдан Агваанхайдавын гүн ухааны үзэл, буддын гол цөмд антрапологи материализмын онол боловсорч байсан юм. Үүнийг хүний бие сэтгэл эрхтнийг цааш нь задлан авч үзсэн хэсгүүдээр төсөөлж, биеийн эрхтэн тус бүрийг задлан ариун бус гэдгийг тайлбарласан байна. Тухайлбал, Араг яс түүнийг үзвэл аймшиг төрж, санаваас инээд хүрэм, ажиглаваас утга үгүй, тэрбээр бүдүүн илтэд бүхний эрхтний орон болдог тул тэр адил буй үгийг ажиглан шинжлэх хэрэггүй юм. Нүдийг үзэсгэлэнтэй гэж санавч аймшигтай ясан нүхтээ ус хийгээд арьсны ялгаа төдийд барагдана. Иймээс бие нь тоосны төдий учир хэрэг учир нь тоосны төдий ч үгүй хэмээн бие гэдгийг мөнх бус алга болох зүйл гэдгийг тодорхойлжээ.
Агваанхайдавын зохиосон гүн ухааны ба яруу найргийн гол бүтээл нь “Янгуухад буй ёсыг тодруулсан үсгийн зул”, “Дүрс мэдрэл төгөлдөр бус хуран үйлдэгч гурвын яриа”, “Бурханы шашин их Эрдэнэ бээр 10 зүгийн ялгуусан бурхан бодисад нарт илгээсэн захиа бичиг”, “Үг утга нь тодорхой цадиг” зэрэг гүн ухааны илт номын аймаг, төв үзэл болон сэтгэл төдий зохиолын тайлбар шүүмжлэл уран зохиолууд болно. Зохиолын гол агуулга нь буддын гүн ухаан дахь танин мэдэхүйн асуудал ялангуяа Янугух хийгээд үнэмлэхүй үнэний асуудал, хоосон чанарын болон гүн ухааны түүх, учир шалтгааны ухааны холбогдлоор туурвин шүүмжлэлтэй хандсан байна. Мөн шашны гол шугам винайн ёсноос гажин уналд орогч, цалгар явдалтны зохисгүй явдлыг дайран, элдэв ёгт үгээр гаргаж, шог маягаар урлан бичсэн нь зөвхөн ихэс дээдэс төдийгүй нийт олны ёс суртахуун, ёс дэгээ сахин сайжруулахад зохих нөлөө үзүүлсэн гэж үздэг байна.
Агваанхайдав зохиолынхоо төгсгөлд нэрээ бичихдээ төвд, санскрит нэр холихын зэрэгцээ ёгт үгээр нэрлэх зэрэг олон янзаар бичсэн байдаг байна. Агваанхайдав ийнхүү гүн ухааны сэтгэлгээний монголын томоохон төлөөлөгч байсан төдийгүй монголын нийгмийн хоцрогдол, оюун санааны болон улс төрийн амьдралын зөрчил, манжийн хааны улс төрийн бодлогын мөн чанар, ард олны аж амьдралын доройтол зэргийг олж харж, улс үндсээ хамгаалсан үзэл санааг илэрхийлж байв. Гэхдээ улс үндсээ сэргээх гол зам бол шашныг сэргээх явдал гэж тэрбээр үзэж байв.
