Монголын хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн ирээдүйг дааж, боловсрол олгодог цөөн сургуулийн нэг бол нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн 55-р сургууль юм. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн энэхүү сургууль нь 1976 онд анх байгуулагджээ. Нийгмийн бас нэгэн эмзэг бүлгийнхнийг хөгжүүлж боловсруулахын төлөө үйл хэргээ зориулж яваа энэ хамт олны удирдлага болох тус сургуулийн захирал Ч.Ганбилэгтэй хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн өнөөгийн байдал, тус сургуулийн хүрээнд хийгдэж буй ажлууд зэрэг асуудлыг хөндөн ярилцлаа. Тэрээр Согогзүйч, хэл засалч мэргэжлийг Эрхүү хотноо эзэмшсэн бөгөөд 55-р сургуульд 1995 оноос хойш сургалтын менежерээр ажиллаж байгаад, өдгөө сургуулийн захирлаар ажиллаад тав гаруй жил болж байгаа юм байна.
-Танай сургуульд нэлээд бүтээн байгуулалтын ажил хийгдсэн харагдаж байна. Анги, танхимын тохижилт гэх мэт нүдэнд үзэгдэхүйц ажлууд хийгджээ. Энэ талаар яриагаа эхлүүлье гэж бодлоо.
-Манай сургууль хоёр жилийн өмнө 40 жилийнхээ ойн хүрээнд бүтээн байгуулалтын нэлээд ажил хийлээ. Энэ хугацаанд бид хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг суралцах орчинг бүрдүүлэхийг эрмэлзэж, мэргэжлийн хүний хувьд судалгаа хийгээд, стандартад нийцсэн зүйлүүд хийхээр хичээж байна. Тухайлбал, хөгжлийн бэрхшээлтэй 6 настны эрэгтэй, эмэгтэй жорлон байгууллаа. Налуу замууд тавьлаа. Шатаа налуу болгох үнэхээр боломжгүй байна. Үндсэн барилгын зургийг өөрчлөхөд хэцүү шүү дээ. Мөн зөвхөн аутизмтай хүүхдэд зориулсан тэнхимийг анх удаа Монголдоо байгууллаа. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд зориулсан өдөр өнжүүлэх төв байгуулсан. Багш нар хичээлдээ зөвхөн самбар, шохой гэлгүй зурагт үзүүлэн, биет бодит үзүүлэн, хөдөлгөөнт үзүүлэн гэх мэт үзүүлэнгийн булан бүхий хэрэглэгдэхүүний өрөө байгууллаа.
Ер нь үзүүлэнгүйгээр оюуны бэрхшээлтэй хүүхдэд хичээл заана гэдэг боломжгүй зүйл. Багш болгон хувиасаа хичээлийн хэрэглэгдэхүүнд бүх цалингаа зарцуулаад ч хүрэхгүй. Багшийн цалин ямар билээ. Тиймээс гадаад орны туршлагаас судлаад хэрэглэгдэхүүний өрөөг бий болгоод байгаа. Багш нар бас өөрсдөө баяжуулаад явж байна.
Дан үзүүлэн гэлтгүй цаас, цоологч, хайч, цавуу, ламинатор гэх мэт бусад бүх төрлийн хэрэглэгдэхүүн бэлдсэн. Ийм хэрэглэгдэхүүний өрөө байгуулсан нь багш нарын механик хөдөлмөрийг хөнгөвчилсөн үр дүнтэй ажил боллоо гэж үзэж байгаа. Мөн таван заах аргын нэгдэл тус бүрт нь өнгөт хэвлэгч өгсөн. Эрүүл хүүхдийн орчин бол манай сургуульд зохицохгүй. Тэр утгаараа эдгээр ажил нь багш нар хүүхэдтэйгээ ажиллах илүү цагийг олгож өгч байгаа юм.
-55-р сургуулийг мэргэжил олгодог болсон гэж дуулсан. Энэ талаар мэдээлэл өгөх үү?
-Манай сургууль анх удаа Монголдоо хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд мэргэжлийн боловсрол олгож эхлээд хоёр жил боллоо. Оюуны бэрхшээлтэй хүүхдүүд уг нь есөн жил сурдаг юм. Манай боловсролын тогтолцоо 12 жил. Манай хүүхдүүд МСҮТ-д сурлаа гэхэд багш нь зааж мэдэхгүй, сурагчид нь хөтөлбөрөө дийлэхгүйгээс болж гардаг. Тэгээд л эцэг эхийн асаргаанд үлддэг. Ажил хийе гэвч мэргэжил хэрэгтэй. Тиймээс бид эндээ дассан орчинд нь ахлах анги байгуулаад мэргэжлийн сургалтаар хүүхдүүдээ бэлтгэе гэж шийдсэн. Ер нь бусад орнууд яг л 12 жилийнхээ сүүлийн гурван жилдээ мэргэжлийн боловсролоо олж авдаг. Манайд бага ангид хүүхэд бие дааж сурч байна, дунд ангид амьдрах ухаанд бэлтгэгдэж байна, ахлах ангидаа мэргэжил эзэмшиж байна. Бид яаманд хүсэлт тавьж, сүүлдээ Нийслэлийн боловсролын газраас мэргэжлийн сургалтдаа зөвшөөрөл авсан.
-Ямар ямар мэргэжил олгож байгаа вэ?
-Эхний жилдээ бид тогооч, хоол, нарийн боовны үйлдвэрлэлийн ангид элсэлт авч, хөгжлийн бэрхшээлтэй нэг ангийг нээсэн. Нодлин бид Зочид буудлын өрөөний үйлчлэгчийн мэргэжлийн ангийг нээгээд явж байна. Дараа жил Цэцэрлэгч, ногоочин гэсэн ангийг нээе гэж зориод бэлдэж байна. Ингэж мэргэжилтэн бэлтгэж байгаагаараа манай сургууль анхдагч нь болж байгаа юм. Мэргэжилтэй болгож төгсгөөд бид цалинтай ажлын байртай болгочих санаа байна. Тэтгэмж авдаг идэвхгүй нэгэн биш, ажилтай орлоготой, нийгэмд хэрэгтэй иргэн болоосой гэж бид энэхүү сургалтаа зохион байгуулж байгаа юм. Ингэхдээ бид зах зээлд эрэлттэй мэргэжлүүдийг сонгохыг зорьдог.
-Мэргэжлийн ангид элсэхэд төлбөртэй юу. Төгсөөд ямар баримт бичигтэй төгсөх вэ?
-Манай төгсөлт хараахан эхлээгүй. Бид яаманд хүсэлт тавиад ядаж мэргэжлийн зэргийн үнэмлэх өгье гэж бодож байгаа. Гэхдээ үнэмлэхээс илүүтэй тухайн хүүхдийн бодит чадварт онцлон анхаарч байгаа. Өнөөдөр баахан дипломтой, ямар ч чадваргүй хүмүүс байна. Манайд мэргэжлийн ажилчин маш их хэрэгтэй байгаа.
Манай сургууль Монголын тусгай олимпийн хороотой хамтын ажиллагаатай ажилладаг. Оюуны бэрхшээлтэй хүүхдийн дэлхийн олимп байдаг. Энэ тусгай олимпид манай хүүхдүүдийг тамирчнаар нэлээд их бэлтгэж байна. Хүүхдүүд маань тив, дэлхийн олимп, уралдаан, тэмцээнд байр эзлээд явдаг. Ийм хүүхдүүдийг зөнд нь орхиж яавч болохгүй. Тэгэхдээ хүүхэд бүрийн бэрхшээлийн онцлогоос маш их зүйл шалтгаалдаг. Тухайн хүүхэд юу хийж чадах вэ гэдгийг сайтар судалж, давуу тал дээр нь суурилна, эцэг эхийнх нь санаа бодлыг сонсоно, хүүхдийн сонирхлыг нь дагуулна.
Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг тэгш сургана, энгийн сургуульд хамруулна гэсэн дэлхий нийтийн жишиг явдаг ч манайд тэр нөхцөл бололцоо нь бүрдээгүй. Тэр орчинд очихоороо хаягдаад, гадуурхагдаад, анхаарлын гадна орхигдоод ирдэг. Тухайн багш тэр хүүхэдтэй яаж ажиллах аргаа мэдэхгүй бол яаж ажиллах юм бэ. Ялангуяа манай ЕБС-ийн ангиуд дандаа хүүхдийн илүүдэлтэй байдаг. Гэтэл дээр нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд ирвэл яаж зохицуулах билээ.
-Стандартын дагуу хөгжлийн бэрхшээлтэй 3-4 хүүхэд тутамд нэг багш ногддог гэдэг. Танай сургуулийн анги дүүргэлт хэр байна вэ. Багш нарын хүрэлцээ хангалттай байж чадаж байна уу?
-Манайх хуулийн дагуу нэг ангид 10-15 хүүхэдтэй. Зарим хүнд хүүхэдтэй бага ангид туслах багш хүртэл ажиллаж байгаа. Гадаад туршлагаас үзэхэд япон, солонгост нэг ангид 5 хүүхэд л байна. Энэ таван хүүхэдтэй гурван багш ажиллаж байх жишээтэй. Гэтэл манайд 15 хүүхэдтэй нэг багш ажиллаж байна. Зарим ангид хоёр багш ажиллаж байгаа ч дийлэхгүй байна.
Одоо хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд нэмэгдэж байна. Бас бэрхшээл нь хүндрээд байна. Манай нэгдүгээр ангийн 12 хүүхдийн хоёр нь л ярьдаг, 10 нь ярьдаггүй. Урьд жил аутизмтай ангид таван хөтөвчтэй хүүхэд ирж байсан. Хичээлийн жил дуусахад нэг л хүүхэд хөтөвчтэй үлдэж байлаа. Бие дааж өрөө өөртөө үйлчилнэ гэдэг бол бага ангийн хүүхдэд бол маш том зорилт.
-Аутизмтай хүүхдийн ангид хэдээс хэдэн насны хүүхдүүд байна?
-Нэгдүгээр ангид нэг, хоёрдугаар ангид нэг бүлэг бий. Ер нь манай сургуульд яг насаараа ирдэггүй. Зургаан настай нэг л анги ирж байна. Дөрвөн бүлгийн гурав нь гэхэд л 7-15 насны хүүхдүүдтэй.
-Бусад дүүргийн тусгай сургуулиуд хэд хэддүгээр сургууль гэж байдаг вэ. Хамран сургах тойргийн дагуу хүүхэд авдаг уу, хүссэн сургуульдаа орж болох уу?
-Баянзүрх дүүргийн хүүхдүүд л манай сургуульд явах ёстой. Гэхдээ Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүргийн хүүхдүүд 25-р сургуульд, Сонгинохайрхан, Баянголынх бол 70-р сургуульд, Хан-Уул дүүргийнхэн 63-р сургуульд тус тус хамрагдана. Гэхдээ эцэг эхчүүд хүүхдийнхээ боловсролд их анхаардаг болсон. Сургуулиудыг сайн судалж байна. Тэгээд харьяаллын бус ч гэсэн манайхыг сонгоод ирж байгаа хүмүүс байна. Бид сонголтыг нь хүндлээд өргөдөл бичүүлээд авдаг. Зориод ирснийг нь шууд түлхчихэд хэцүү.
-Тусгай сургуулийн багш нар хэр бэлтгэгдэж байна. Энэ чиглэлийн багш нарыг тусгайлан бэлтгэх шаардлагатай байдаг уу?
-Боловсон хүчний асуудал маш хүнд байна. Би өөрөө Эрхүүд сурч төгсөөд ирсэн. Одоо харин МУБИС-д 1 жил, 3.5 жилээр оюутнууд суралцаад энэ жил анхны төгсөлтөө хийх гэж байгаа. Тэрнээс манай сургуульд одоо зүгээр л энгийн хүүхдүүдтэй ажиллах багш нар бий. Тэднийгээ бид сургууль дээрээ дахин сургаж авдаг. Энэ чиглэлээр нэг жилийн сургалтад хамруулж мэргэшүүлж байна. Ингээд 13 мэргэшсэн багштай болсон. Одоо хоёр багш сурч байгаа.
-Улсаас олгодог урсгал засварын мөнгө хаанаа ч хүрдэггүй гэдэг. Энэ их засвар, бүтээн байгуулалт, шинэчлэлийг хийх санхүүжилтийг хаанаас авдаг вэ?
-Манай сургууль яамны харьяа болсон. Бидэнд ер нь санхүүжилтийн асуудал, дутагдал, зовлон их байна. Хүссэн ангиа тохижуулъя гэвч хөрөнгө мөнгө алга. Тиймээс гадны байгууллагууд, Төрийн бус байгууллагууд, хувийн аж ахуйн нэгжүүд гэх мэтчилэн олон газарт ханддаг.
Яамнаас анхаарч бидэнд 130 гаруй сая төгрөг өгч шал, дээврийн засварыг хийж өгсөн. Дараагийн удаа гадны байгууллагад хандаж идэвхжүүлэлт хийх ёстой юм байна гэсэн шийдэлд хүрээд байна. Манайх Америкын энхийг сахиулах хүчний хүрээнд тохижуулалт хийдэг. Үүгээр 140 мянган ам.долларын тохижилт хийлгэсэн. Чехийн Элчин сайдын яаманд дүүргийн Бүтээн байгуулалт хөгжлийн төвтэй хамтран төсөл бичиж шалгараад, өдөр өнжүүлэх төвөө байгуулсан. Австралийн Засгийн газарт Аутизмтай хүүхдийн холбоотой хамтран төсөл бичээд Австралийн Засгийн газрын тэтгэлгээр Аутизмын анги, сургалтын танхим, тайвшруулах өрөөг хүртэл байгуулсан. Энд гэрлээр, хөгжмөөр, бөмбөлөгтэй ваннаар, савлуураар тайвшруулж болно. Бүр ганцаараа байхыг хүссэн үед нь зориулсан жижиг өрөө хүртэл бий. Туркийн ТИКА олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллага тоног төхөөрөмж, бусад хичээлийн хэрэглүүрүүд өгсөн. Урлаг сургалтын танхимыг Солонгосын хувийн дулааны инженерийн компани 40 саяар тохижуулсан гэх мэтчилэн олон талын тусламжаар болж байна даа.
-Танайд аутизм, даун, саажилттай хүүхдүүд бүгд байдаг уу. Тус бүрт нь ялгаад нэг анги болгодог уу?
-Манайд хараагүй, сонсголгүй хүүхдээс бусад нь явдаг. Ер нь тэгж тус тусад нь байлгах дэмий. Тэдэнд ч бас бие биенээсээ суралцах зүйл бий. Гэхдээ аутизмтай хүүхдийн анги гэдэг нь тусгай орчныг бүрдүүлнэ. Аутизмын ангид амрах, хичээллэх орчны тохижилт нь тусгай зориулалттай байх ёстой ч энд дан аутизмтай хүүхэд явна гэсэн үг биш. Даунтай хүүхдүүд ч энэ ангид бий.
-Саажилттай хүүхэд гэдэг нь оюун ухаан нь эрүүл боловч үе мөчний хөдөлгөөний асуудалтай хүүхэд шүү дээ. Тэгэхээр ийм хүүхдүүдийг энгийн сургуульд явуулах ёстой юу?
-Ийм хүүхдүүд энгийн сургуульд суралцах бүрэн боломжтой. Гэвч манай ЕБС-иудын наад зах нь шат нь ямар билээ. Гарч чадахгүй байлаа гэхэд өргөөд оруулж өгөх хүүхэд байна уу, хүлээж авах багш нар байна уу, ойлгох хүн бий юу гэх мэт асуудал дээрээ л гацаад байдаг. Уг нь өөрөө ангидаа орчихдог, нойлдоо ордог нөхцөлийг нь бүрдүүлээд өгөх хэрэгтэй. Хүүхэд орчиндоо дасах биш, хүүхдэд орчныг нь бүрдүүлж өгөх ёстой. Өнөөдөр тийм юм хийх ч хөрөнгө мөнгө хэцүү л байх.
-Үдийн цай хөтөлбөр танайд хэддүгээр анги хүртэл хэрэгждэг вэ?
-Манайд хуулийн дагуу бүх ангид “Үдийн хоол” хөтөлбөр хэрэгждэг болсон. Энгийн сургуулийн бага ангийн хүүхдүүдэд өдөрт 600 төгрөгийн үдийн цай өгдөг бол манайд өнгөрсөн аравдугаар сараас эхлээд өдөрт нэг хүүхэд 2400 төгрөгийн үдийн хоол иддэг болсон.
-Нийгмийн эмзэг бүлэг ч монголын ирээдүй болсон энэ хүүхдүүдийн төлөө гэсэн та бүхний ажил үйлс дандаа сайхан бүтэмжтэй байх болтугай.
-Баярлалаа.
