Ц.Анандбазар: Орос, Хятадад хувь санал болгож байж нефть боловсруулах үйлдвэр барих боломж нээгдэнэ

Монголд
нефть боловсруулах үйлдвэр барих гэхээр нефть импортлогчид монопольдож
байгаад зогсоочихдог гэсэн яриа байдаг. Нэг талаас нь харвал үнэн л дээ.
Монголын импортлогч компаниуд үйлдвэр барихын эсрэг зуун хувь зогсдог.
Нефтийн үйлдвэрийн тухайд импортлогчид яагаад нефть боловсруулах
үйлдвэрийн эсрэг зогсох ёстой вэ гэсэн асуулт гарч ирж таарна. Манайд
нэг сонин хандлага бий. Америкт бизнесмэнүүдээс юу хийснийг нь асуудаг.
Монголд болохоор ямар хүн бэ гэдгийг нь сонирхдог. Боловсруулах
үйлдвэрийг барихын тулд эхлээд ойлголтын зөрүүгээ арилгах учиртай. Нефть
импортлогчид нефть боловсруулах үйлдвэр барихын төлөө зогсдог. Энэ
үйлдвэрийг барьснаар импортлогч компаниудын сонирхол хөндөгдөхгүй.
Үйлдвэрээс гарсан бүтээгдэхүүнүүд импортлогч компаниудын шатахуун түгээх
станцын сүлжээгээр дамжиж л хэрэглэгчдэд хүрнэ. Ингэвэл бидэнд
хэрэгтэй. Бензинийг төгрөгөөр авдаг болно. Монгол банк, арилжааны
банкуудын гадна зогсоод олдоц нь муудсан ам.долларын хүсэлт тавиад,
гадаад төлбөрөө хожигдуулаад, ханш нь өсч буй долларын эрэлд мордохын
оронд хэрэглэгчдээс цуглуулсан төгрөгөөрөө бүтээгдэхүүнээ худалдаж авна
гэдэг том давуу тал. Долларын ханшийн зөрүүгээр ашгаа алдахгүй болно
гэсэн үг. Тэгэхээр үйлдвэр барих нь импортлогчдын нэн тэргүүний ашиг
сонирхолд нийцэх юм.

Монголд
яагаад үйлдвэр баригдахгүй байна вэ гэсэн асуулт бий. Манай хятад хэлний
орчуулагч \”Хямрал гэдгийг хятад ханзаар бичихдээ хямрал, боломж гэх
хоёр үсгийг нийлүүлж бичдэг” гэж хэлж байсан. Хямарч байгаа үед боломж
гардгийг олж харсан ухаантай ард түмэн. Өнөөдөр түүхий нефтийн үнэ
хамгийн хямд байна гэдэг нефтийг тойрсон бүх зүйл хямдарсан гэсэн үг.
Д.Содном гуай нефть боловсруулах үйлдвэрийн тухай орчин үеийн түвшинд
үнэхээр сайхан мэдлэгтэй байна. Түүхий нефтийн 25 бүлэг ордын ихэнх нь
гадны компаниуд байгаа. Сая би \”Аргус интернэшнл” компанийн захиралтай
ярилцлаа. Казахстан маш хүнд байдалд орсон гэнэ. Боловсруулах үйлдвэрээ
бариад эргээд харсан чинь бүх орд нь гадныхны мэдэлд орчихсон байж.
Назарбаев ордуудаа яаж буцааж авах вэ гэсэн бодлого руу анхаарлаа
хандуулаад эхэлжээ. Ийм алдаа Монголд давтагдах магадлал өндөр байна.
Үйлдвэр барихад газрын доорх баялгаа яаж зөв зарцуулах талаар Д.Содном
гуай маш гайхамшигтай үг хэллээ. Газрын тосны газар хятад компанитай
гэрээ хийхдээ 70, 30 буюу гадны компанид давуу эрхтэйгээр ашиг
хуваарилдаг. Харин монгол компаниудыг хайгуул хийе гээд тендерт орохоор
дотоодын компанид хохиролтой байдлаар гэрээ хийх хууль үйлчилж байгааг
онцоллоо.

\”Аргус интернэшнл” бол
нефтийн ирээдүйн ханшийг дүгнэж цэгнэдэг дэлхийн цөөхөн байгууллагын
нэг. Хамгийн сүүлийн үеийн, хамгийн том экспертүүдийн дүгнэлтийг
гаргадаг. Нефть бол тааж ярьж болдоггүй бодитой салбар. Бүх хүн
боловсруулах үйлдвэрийг мэддэг юм шиг ярьдаг нь үйлдвэр барьж чадахгүй
удсаны нэг шалтгаан. Түүхий нефтийг боловсруулах талаар мэдлэгтэй хүн
хуруу дарам цөөн. Өнгөрсөн хугацаанд энэ талын бодлогын боловсон хүчин
бэлдэж чадаагүй.

Дэлхий даяар
геополитик гэж улс орнуудын эдийн засаг болон газар зүйн бодлогын тухай
их ярьж байгаа. Тэгвэл сүүлийн үед петрополитик гэдэг нэр томъёо хүчтэй
яригдаж эхэлсэн. Хүн төрөлхтөн өнөөг хүртэл дэлхийн хоёр дайныг үзээд,
гурав дахь дайнд орох нь гэж ярьж байна. Дайн бүрийн шалтгаан нь нефтийн
зах зээлийн төлөөх өрсөлдөөн байсан. Нефтийн өрсөлдөөн яагаад болдог
вэ. Дэлхийн нийт эдийн засгийн суурь тулгуур үнэд нөлөөлдөг хамгийн
чухал бүтээгдэхүүн учраас тэр. Нефтийн дийлэнх бодлогыг авсан газар
тухайн цаг үеийн эдийн засгийн болоод улс төр нийгмийн голлох рольд
тоглодог. ЗСБНХУ гэж байгаад задрах үед түүхий нефтийн үнэ баррель нь
есөн ам.доллар хүрч уруудсан түүхтэй. ЗХУ-ыг задалж, нийгэм эдийн
засгийг нь суллахын тулд нефтийн үнийг унагаасан гэсэн тайлбар бий.
Экспортын гол бүтээгдэхүүнийх нь үнийг унагаачихаар эдийн засгийн хувьд
оршин тогтнох аргагүй болсон хэрэг. Ийм дүн шинжилгээг барууны орнууд
хийсэн байдаг. АНУ тэргүүлээд улс төрийн бодлоготойгоор түүхий нефтийн
үнийг зориудаар унагасан юм. Сири, Иракийн дайн ч ялгаагүй түүхий
нефтьтэй хамаатай. Түүхий нефтийн бодлого нь зөв бол дажгүй, буруу бол
дайнд ч хүргэдэг уршигтай. Магадгүй бид түүхий нефтийн зах зээлд үүрэг
роль, хэмжээ зэргээрээ бага учраас бидэнд энэ бодлого мэдэгдэхгүй байж
болно. Гэхдээ петрополитикийн нэгдсэн бодлого байхгүй учраас үйлдвэргүй
өнөөдрийг хүрсэн болов уу гэж боддог.

Түүхий
нефтийг боловсруулдаг, экспортолдог, импортолдог долоон том улсыг ОХУ,
АНУ, Саудын Арави толгойлж дэлхийн бодлогыг тодорхойлж байдаг. 2015 оны
байдлаар ОХУ нефтийн түүхэндээ анх удаа түүхий нефтийн экспортоор анх
удаа Саудын Аравийн урд орж, хамгийн их түүхий нефть экспортолсон улсаар
шалгарсан. Саудын Аравийн дараа АНУ орсон. Энэ нь эргээд америкчуудыг
оросуудтай тооцоо бодох хэмжээнд очсон байх. Түүхий нефтийн бизнес
эрхэлдэг том компаниудын гол өрсөлдөөн бол шинэ технологи. Занарын,
нүүрс шингэрүүлэх гэх мэтийн технологийн үйлдвэрүүд гарч ирэхэд
хөгжүүлэх үү, байх уу гэдэг бодлого петрополитик дотор явж байдаг.
Занарын үйлдвэр хэт хөгжөөд ирэхээр нефтийн үйлдвэрлэлийн үнийг буулгаж
занарын хөгжлийг бууруулах бодлого барьдаг. Нефтийн үнэ буугаад ирэхээр
эрчим хүчний эх үүсвэрийг бий болгодог бүх л түүхий эдийн үнэ унадаг.
Тухайлбал нүүрс. Хятадын эдийн засаг муудсан учраас унасан хэрэг биш.
Нефтийн үнэ унасан үед нүүрсний үнэ босно гэж байхгүй. Баррель нефть 30
ам.доллараас уруудсан өнөөгийн нөхцөлд харвал нүүрсний үнэ ойрын таван
жилд босох хандлага алга. Хямралыг ашиглаад түүхий нефтийг боловсруулах
санаа засгаас гарсан гэж харж байгаа.

Боловсруулах
үйлдвэрийг олон жилийн өмнөөс барья гэж ярьсан. Үйлдвэр барьж чадахгүй
байгаа хамгийн том саад бол төслийн эзэн. Нефть боловсруулах үйлдвэр
барья гэхээр ард нь нэг нэр гараад ирдэг. Дарханы газрын тосны үйлдвэр
явахгүй байгаагийн шалтгаан нь Намжим гуай. Намжим гуайд дуртай хүмүүс
бий, дургүй улс ч байгаа. Тэгээд л бие биедээ саад тавиад эхэлдэг.
Төрийн ямар нэг сайд, улс төрийн ямар нэг намаас хамаарч байгаа юм биш.
Нефть боловсруулах үйлдвэр нэг эзэнтэй байдаггүй гэсэн дэлхийн жишгийг
бид анзаардаггүй. Би Дубайд олон улсын нефтийн томчуудтай уулзлаа. Япон,
Австрид очлоо. Нефть боловсруулах үйлдвэрүүдийг нь анхааралтай ажиглаж
судаллаа. Нефть боловсруулах үйлдвэрийн эзэмшил нь улсын болоод нэг
компанийн мэдэлд хэзээ ч байдаггүй юм байна. Хятад, Орос зэрэг цөөхөн
орны хувьд л дийлэнх хувьцаа нь улсад байдаг. Нефтийн үйлдвэр хөгждөг
арга нь хувьцаагаа задлаад хүмүүст хуваарилах юм билээ. Австрид 10 сая
тоннын үйлдвэр байна. Есөн сая тонн түүхий нефтийг гаднаас аваад,
дотоодоосоо нэгхэн сая тонн нефтийг үйлдвэртээ нийлүүлдэг. Нийт
хувьцааных нь аравхан хувийг Австрийн иргэд,12 хувийг Саудын Аравийн
нефтийн нэг фонд эзэмшдэг. Герман улс бас эзэмшилтэй. Олон хувьцаа
эзэмшигчид тараагаад өгчихөөр тэр үйлдвэрийн аюулгүй байдал ганц улс биш
дэлхийн аюулгүй байдал болчихдог. Нефть боловсруулах үйлдвэр хэн нэгний
өмч биш гэдгийг улстөрчдөд ойлгуулах ёстой. Монголын ард түмнээс гадна
хоёр том хөршдөө хувь өгөх хэрэгтэй. \”Роснефть”-тэй тохирохгүйгээр
үйлдвэр баригдахгүй. Ямар ч нефтийн компани зах зээлээ хамгаалдаг.
\”Роснефть”-тэй маш өндөр түвшинд эвийн гэрээ байгуулах учиртай.
Уламжлалт зах зээл чинь эзэмших хувьцаагаар чинь дамжиж хадгалагдаж
үлдэнэ гэсэн хэлэлцээрийг төрийн түвшинд хийх ёстой. Манай нефтийн 25
блокийн хорь гаруйд нь Хятадын компаниуд хувьцаа эзэмшдэг учраас
хятадуудтай ярилцах хэрэгтэй. Үйлдвэр дампуурах эрсдэл бий. Үүнээс
сэргийлэхийн тулд том сангуудад хувьцаа эзэмшүүлэх хэрэгтэй. Монголын
компаниуд бас хувьцаа эзэмшиж болно. Төрийн хувьцааг тодорхой болгох нь
чухал. Улстөрчдийн эрх мэдлийн төлөө тэмцлийг үйлдвэрийн эрх мэдлийн
төлөө тэмцэл рүү оруулбал Монголд нефть боловсруулах үйлдвэр хэзээ ч
баригдахгүй.

Дэлхийн нефтийн бүх
үйлдвэрийг судалдаг \”Аргус”-ын төлөөлөгчийн хэлсэн шиг маркетингийн том
судалгааг хийх хэрэгтэй. Үйлдвэр барьсан олон улсын зөвлөх компанийг
урих ёстой. Бүтээгдэхүүн, түүхий нефть, үйлдвэрлэл, технологи гээд бүх
талын олон дүн шинжилгээтэй маркетингийн ажил хийчихээд хаана, ямар
түүхий эдийг хаанаас авч, хэр хүчин чадалтай үйлдвэр барихаа шийдэж
таарна.

Долларын ханшийг барихын
тулд, банкны системийг эрүүлжүүлэхийн тулд эдийн засгийн хөшүүрэг болгож
энэ үйлдвэрийг барих ёстой гэж Б.Лхагважав дарга хэллээ. Энэ үйлдвэрийг
дагаад эдийн засгийн тогтвортой хөшүүрэг бий болно гэж харах хэрэгтэй.
Монголын тухайд 80 хувийн импортоос хамааралтай. Импортын барааны шүдний
өвчин долларын ханшийн савлагаа байдаг. Долларын ханш савлаад байхаар
худалдаачид ашиг олдоггүй. Долларын ханш савлаад байхаар жилд 1.2 тэрбум
ам.доллараар нефтийн бүтээгдэхүүн авч байна. Тэр хэрээр долларын нөөц
багасдаг. Долларын нөөц багасахаар ханш нь өгсдөг. Ийм асуудлаас гарвал
нэг ам.доллар 400 төгрөг ч болж уруудах боломжтой.

2.5
сая гэдэг тоог Засгийн газар зоригтой тавьж чадсанд олзуурхаж байна.
Хэрэглээнээсээ илүү бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэнэ гэсэн үг. Экспорт хийх нь.
Импортыг орлох том үйлдвэр барих нь, экспортод нэмүү өртөг шингэсэн
нефтийн бүтээгдэхүүн асар их хэмжээгээр гаргах нь гэсэн олзуурхал төрж
байгаа. Нефтийн бүтээгдэхүүн экспортолдог бүтээгдэхүүн асар их доллартай
болдог. Ингэснээр Монгол Улс импортын улсаас шууд импортлогч,
экспортлогч, үйлдвэрлэгч болно. Эдийн засгийн тогтвортой байдал ч
хадгалагдаад ирнэ.

Үйлдвэрийг
хаана барих вэ гэдэг том асуудал бий. Дарханд үйлдвэр барихаар дотоодын
түүхий эдээ ашиглах боломжгүй болчихож байгаа юм. Надад нэг сонирхолтой
зураг байдаг. Дэлхийн бүх нефтийн үйлдвэрүүдийн газар зүйн зураг.
Нефтийн үйлдвэр хоёрхон газар л байдаг юм байна. Далайн эрэг дээр байна.
Хоёрдугаарт трубаны аман дээр барьжээ. Манайх шиг зөвхөн төмөр замаас
хамааралтай газар үйлдвэр барьсан нь алга. Түүхий эддээ ойр байж,
тээврийн зардлыг нь хямд байлгаж байж үйлдвэрийн өртөг нь хямдардаг.
Далайн тээвэр, труба бол дэлхийн хямд тээврүүд… Төмөр замаа хоёр дахин
өргөтгөхгүй бол үйлдвэр баригдахад бэрх. Нэг бол түүхий нефтьдээ ойр,
эсвэл трубандаа ойрхон байх ёстой. Технологи нь аль хэдийнэ гарчихсан.
Хуулах хэрэгтэй. Хятадын хөгжлийн нууц нь энэ.

Хэвлэл
мэдээлэл зөв төлөвших учиртай. Засгийн газар нефтийн үйлдвэр барих
шийдвэр гаргалаа гэнгүүт маргааш нь уг асуудал бүх дэлхий мэдэхээр
хэмжээнд яригддаг. Дэлхийд дипломат байгууллагууд тагнуулын түвшинд
оччихож. Нефть боловсруулах үйлдвэр барих нь оросуудаа зах зээлээ
хамгаалаарай гэж ярих хэмжээнд хүртэл хамаа намаагүй мэдээлэл цацагддаг.

Би
үйлдвэрлэлийн бодлогыг дэмждэг. Гэхдээ Монгол шиг гуравхан сая хүнтэй
улсад жижиг үйлдвэрийг бусад том үйлдвэрээс салгаж барьж болдоггүйг
ойлгосон. Японы хөгжсөн нууц нь их энгийн. Хүнд үйлдвэрээ дагаж жижиг
үйлдвэр нь хөгждөг. \”Тоёота”-г дагаад гэрлийг нь, бүрээсийг нь хийдэг
үйлдвэр бий болдог. Түүнээс биш машины бариул хийдэг үйлдвэрийг бондын
мөнгөөр санхүүжүүлээд өгөөж гарахгүй. Нефть боловсруулах үйлдвэр бол
жижиг, дунд үйлдвэрийг чирч явдаг асар том үйлдвэрүүдийн нэг. Нефть
боловсруулах үйлдвэрийг дагаад наад зах нь 40 үйлдвэр бий болдог гэсэн
судалгаа бий. Эмийн үйлдвэр хүртэл нефтийн үйлдвэр дээр түшиглэдэг. Таны
өмсч байгаа хувцас, суудаг сандал, зүүдэг шил, унадаг машины чинь дугуй
гээд нефтийн оролцоогүй нэг ч зүйл дэлхийд байхгүй. Хүний амьдралд
аймшигтай гүнзгий орсон цорын ганц бүтээгдэхүүн бол нефть. Нисч байгаа
онгоц тэр чигтээ нефть. Тэгэхээр дагаж босох 40 үйлдвэрийг ярих ёстой.

Эх сурвалж: dnn.mn