Манай орны хувьд ус, хөрс, агаарын бохирдол хамгийн дээд цэгтээ хүрсэн. Эдгээр бохирдлын асуудлыг шийдэхээр төр засгаас багагүй хөрөнгө мөнгө зарцуулж, арга хэмжээ авч байгаа. Гэвч төдийлөн үр дүнгээ өгөхгүй өнөөдрийг хүрсэн. Харин ШУТИС-ийн багш, доктор профессор, Д.Басандорж ус болон хөрсний бохирдлыг бууруулах, арилгах технологи нэвтрүүлэн ажиллаж байгаа юм байна. Мөн эрчим хүчний хэмнэлттэй, экологийн хувьд ээлтэй халаагуурыг бий болгож улмаар агаарын бохирдлыг цогцоор нь шийдвэрлэх боломжтой нэгэн төхөөрөмжийг “Ховдтул” ХХК-ийнхан бүтээсэн байна. Эдгээр судалгааны ажлын талаар ШУТИС-ийн профессор Д.Басандоржтой ярилцлаа.
Сайн явах санааных
–Сайн байна уу. Та төв цэвэрлэх байгууламжийн лагийг цэвэрлэх ажлын хэсгийг ахалж ажиллаж байгаа. Энэ ажлын талаар яриагаа эхэлье?
-Юун өмнө танай сайтын нийт уншигчдад энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Цэвэрлэх байгууламжийн хувьд лагийн талбай гээд 28 га газар буюу 44 картад 500000м3 лаг байгаа. Энд бас ихээхэн хэмжээний хур лаг бий. Өдөр болгон 1000-1500 м.куб лаг шинээр гарч байдаг.Энэхүү лагийг цэвэршүүлэх чиглэлээр Барилга хот байгуулалтын яамнаас тендер зарлаж, хоёр газрыг шалгаруулан гүйцэтгүүлэхээр гэрээ байгуулан ажиллаж байгаа. Үүний нэг нь “Ховд тул” ХХК. Би энэ компанийн зөвлөх инженерээр ажиллаж байна. Лагийн үнэр гараад байгаа гол шалтгаан нь олон жилийн хур лаг, лагийн талбайн лагийг машин механизмаар ухаж боловсруулах тэр хугацаанд гараад байгаа юм.
Төв цэвэрлэх байгууламжид энэ жил олон ажил хийгдэж бохирдлыг бууруулах, үнэрийг дарах зорилгоор багагүй хөрөнгө оруулалт хийгдэж ажлууд явагдаж байна, удахгүй энэ хүндрэлтэй асуудлууд шийдэгдэнэ гэдэгт итгэлтэй байна.
-Одоо цэвэрлэх байгууламжийн лагийг цэвэрлэх, боловсруулах ажил хэдэн хувьтай явагдаж байна вэ. Лагийг бүрэн цэвэрлэх боломж байгаа юу?
-Манай компани хоёр талбай буюу 30 мянга орчим м.куб лагийг боловсруулж хар шороон хөрс, бас бордоо болгох чиглэлээр ажиллаж байна. Энэ ажлыг өнгөрсөн зургадугаар сарын 4-нөөс эхэлсэн. Ажил маань ирэх арваннэгдүгээр сарын 1-н гэхэд дуусах ёстой. Одоо ажил 60-аад хувьдаа орчихсон явж байна.
-Лагаа боловсруулж хар шороо, хөрсний бордоог гаргаж эхэлсэн үү?
-Эхний ээлжийн хар шороог гаргаад байна. Одоогийн байдлаар 2000 шуудай хар шороо гаргаад, мэргэжлийн хяналтын байгууллага болон бусад холбогдох байгууллага руу дээж сорьцоо явуулсан. Мэргэжлийн байгууллагууд бидний гаргасан хар шороог ногоон байгууламжид хэрэглэж болох шороо мөн үү, биш үү гэдгийг шинжилнэ. Бидний хувьд судалгааны түвшинд лагаас гаргасан хөрс бордоогоо ашиглах боломжтой гэдгээ лабораториор нотолчихсон. Бид лагаас гадна нийтийн хоолны газраас гарч байгаа хаягдал болон нийслэл хотоос гарч байгаа органик гаралтай бүх хаягдлыг боловсруулдаг технологийн шийдлийг боловсруулсан байгаа. Энэ нь биотехнологийн арга бөгөөд үүнийгээ Монголд нутагшуулж, байгальд ээлтэй аргаар хог хаягдлыг боловсруулахаар ажиллаж байна. Бид нэг хаягдлаар нөгөөг хаягдлыг бий болгодог системээр олон жил явсан. Хог хаягдал боловсруулж байна гээд баахан химийн бодис цацдаг. Тэр нь ахиад хог хаягдал болдог Бид ийм байдлаар биш байгаль дээлтэй, эко технологиор шийдэх шийдлүүдийг санал болгоод ажиллаж байна. Эхний ажлууд үр дүнгээ өгөөд явж байна.
“Байгалийн баяжуулсан уусмал”-ыг ашиглах замаар “ногооруулах” хүнсний хангамжийг нэмэгдүүлэх боломжтой
-Тэгэхээр байгалийн гаралтай хог хаягдлаар байгаль экологид хэрэгтэй бүтээгдэхүүнийг гаргах боломжтой байна. Өөр төрлийн хог хаягдлаар байгальд хэрэгтэй бүтээгдэхүүн гаргах боломж байна уу. Үүнийг та бүхэн туршиж үзсэн үү?
-Монголчууд бид олон сая малтай. Малаас гарч байгаа ялгадас, өтөг бууз нь малчдын хашаа хороогоор дүүрээд харлаж байдаг. Үүнийг малчид зөвхөн аргал, хөрзөн болгож түлдэг. Өөр аргаар ашигладаггүй. Үүнийг ашиглаж хар шороон хөрс, цэвэр байгалийн бордоог гаргах боломжтой. Зуд болохоор малчдад баахан хандив тусламж өгдөг. Бид тэтгэлгийн замаар олон жил явж ирсэн. Одоо энэ сэтгэлгээнээс гарч малчид малынхаа ялгадас, шивхээр органик бордоо хийж, хадлан, өвс тэжээлээ авчихдаг, ямар ч зуд зурханд нэрвэгдэхгүй байх бололцоог бүрдүүлж болно.
Мөн Монгол орны цөлжилтийг зогсоох боломжтой. Бид” байгалийн баяжуулсан уусмал”-ыг ашиглах замаар “ногооруулах” хүнсний хангамжийг нэмэгдүүлэх боломжтой гэж үзэж байна. Зөвхөн цэвэрлэх байгууламжийн лагийг цэвэрлээд зогсохгүй, манай улсад байгаа хог хаягдлыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, инноваци нэвтрүүлэх замаар шийдэж болдог юм аа гэдгийг харуулахаар зорьж байна. Энэ л миний гол зорилго юм. Бид лабораторийн түвшинд батлагдсан зүйлээ үйлдвэрийн түвшинд нэвтрүүлээд явж байна. Судлаач хүний хувьд хийх ёстой зүйлээ хийгээд явж байгаа,бид ярих биш хийж бүтээж байж улс орноо хөгжүүлнэ.
-Таны хэрэгжүүлж байгаа энэ технологи ямар нэртэй технологи вэ. Монгол хүн хийсэн технологи гэхээр их содон санагдаж байна?
-“ББУ” буюу байгалийн баяжуулсан уусмал гэж бид нэрлэж байгаа хүлэр, нүүрсний төрлийн органик гаралтай байгалийн бүтээгдэхүүнээс гарган авдаг маш тогтвортой, “хар шороон хөрс үйлдвэрлэгч” ацилла төрлийн бичил биетэнүүд, олон төрлийн биологийн аюулгүй байдлыг хангасан бичил биетүүдээс бүрдсэн хүн,байгальд ямар ч хор нөлөөгүй бодис юм. Үүнийг ууж хэрэглэснээр олон халварт өвчнөөс сэргийлэх,дархлааг сайжруулах, биеийг эрүүлжүүлэх боломжтой, хар шороон хөрс бол ямар ч хорт нэгдлээс өөрийгээ хамгаалдаг байгалийн дархлаатай хамгийн сайн хөрс байдаг учраас энэ уусмал мөн энэ агуу шинж чанарыг агуулснаараа гумус , ЭМ буюу ашигтай бичил биетэний орноос давуу талуудтай нь судалгаагаар нотлогдсон байдаг.
–Нийслэлд тулгамдаж байгаа гол асуудал бол хөрсний бохирдол байгаа. Та бүхний хэрэгжүүлж байгаа технологиор хөрсийг эрүүл болгох боломжтой юу?
-Хөрсний бохирдлыг ч гэсэн энэ технологиор бууруулах боломжтойг туршилт судалгаа нотолсон. Хөрс бохир байна гээд яриад л байдаг. Бүх хүн бохирдолтой байгаа гэдгийг мэдэж байгаа. Харин энэ бохирыг яаж арилгаж, зогсоох вэ гэдэг гарцыг хайж, шийдлийг олж хөрсийг эрүүлжүүлэх ёстой. Монгол орны хот суурин газрын хөрс ерөнхийдээ үржил шимээ алдаж, ядмагхан болчихсон. Манайд газар тариалан эрхэлж байгаа хүмүүс га газраас 10-20 центнер авчихаад хангалттай ургац авлаа гээд байдаг. Хөрсөө эрүүл болгоод, хөрсөө тэтгэж боловсруулаад маш их ургац авах боломжтой. Мөн ногоон болгоно гээд мод тариад, түүнийг мал нь идээд, эсвэл тарьсан модноос 5-10 нь ургаад бусад нь ургадаггүй. Үржил шимгүй хөрсөнд мод тариад ямар ч нэмэр байхгүй гэдгийг мэдэх хэрэгтэй. Эхлээд хөрсөө сайн эрүүл болгоод сайжруулсаны дараа мод, ургамлаа тарих шаардлагатай. Тухайлбал Цэвэрлэх байгууламжийн лагийг боловсруулаад хар шороо бий болгоход Улаанбаатар хотын ногоон байгууламжид 20 жил хэрэглэх бордоо бий болно. Гэтэл бид бордоо авна гээд мөнгө үрээд сууж байна шүү дээ.
-Та энэ технологиор хэдэн жил туршилт хийсэн бэ?
-Ерөнхийдөө 4-5 жил эрэл хайгуул, туршилт хийгдсэн байгаа. Бохир ус цэвэршүүлэх технологийг боловсронгуй болгох чиглэлээр багагүй хугацаанд ажилласан. Үүний дараа гэр хорооллын жорлон, дулааны оновчтой шийдлийг гаргах гэж зүтгэлээ. Манайх утааны бохирдлыг алга болгоно гээд байдаг. Харин хөрсний бохирдлоо яах гээд байгаа нь мэдэгддэггүй. Агаарын бохирдол хөрсөн дээр буугаад усаар тэжээгдэж хөрсний бохирдол болон усны бохирдлыг үүсгэдэг. Орчны бохирдол хоорондоо уялдаа холбоотой байдаг. Иймээс орчны бохирдлыг цогцоор авч үзэж цогц байдлаар шийдлийг олох ёстой.Ер нь асуудлыг салангад биш цогцоор шийдэх бодлого, зарчим чухал.
Нийслэл хотын хувьд хөрсийг бохирдуулж байгаа гол зүйл бол нүхэн жорлон. Нүхэн жорлонг өөрчлөх цаг нь болсон. Энэ жил “Жорлонгоо өөрчилье” гэдэг аяыг зохион байгуулсан.Би үүнийг дэмжиж, нэгдээд олон аймаг сум, дүүргээр явж лекц уншсан. Мөн өөрийнхөө хэрэгжүүлж байгаа технологио танилцуулж, Гачууртад 100 гаруй жорлон хийсэн. Мөн Багануур дүүргийн 15 айлд гурван төрлийн шийдэлтэй эко жорлон хийгдлээ.
Гэр хорооллын жорлон, дулааны оновчтой шийдлийг гаргах гэж зүтгэлээ
-Иргэд эко жорлонг хэр их сонирхож байна вэ?
-Хүмүүс шинэ технологи, шинэ зүйл учраас дасахгүй байна. Хуучны гадаа байдаг нүхэндээ бие засаад сурчихсан. Боловсронгуй зүйлээс бага зэрэг цэрвэж байна. Одоо бид чинь XXI зуунд амьдарч байгаа хүмүүс байж нүхэн жорлонтойгоо зууралдаад байхаар “бохиртоо шивсэн Улаанбаатар” гэсэн нэр зүүж байна. Иймээс энэ байдлаас салахын тулд иргэн бүр дор бүрнээ хичээх хэрэгтэй. Ганцхан бид эко болгоно гээд хэлээд, хийгээд нэмэргүй шүү дээ.Иргэдийн өргөн оролцоо, орон нутгийн захиргаа, төрийн дэмжлэг чухал.
-Та бүхний хийж байгаа зүйлийг төр засгаас дэмжиж байна уу?
-Төр засгийн дэмжлэгийг хүсэхээс илүү хувийн хэвшил, иргэдийн идэвхи оролцоог хангах замаар төрд үүрэг хүлээсэн эрхэмүүдийг шахаж ажиллуулах хэрэгтэй. Төр хувиараа юм хийж байгаа хүнд ямар нэгэн дэмжлэг туслалцаа үзүүлдэг бол сайхан байх. Олон газарт төсөл бичсэн. Үе үеийн Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Хотын дарга гээд хандаагүй газар алга даа, сүүлдээ цөхөрөөд бид өөрсдөө бүтээгчид байх ёстой, үлгэрлэх ёстой, бодитоор хийж үзүүлэх ёстой гэдгээ ухаарсандаа.Тэгээд төр, дарга нар гэж байхаар иргэд болон хувийн хэвшлийнхэнтэй ажиллах хэрэгтэй гэдгийг маш сайн ойлгож, одоо замаар явж багагүй анд нөхөдтэй болж байгаа.
-Гачуурт болон Багануур дүүргийн айл өрхүүдэд эко жорлон тавьсан гэлээ. Үүнийг та бүхний хүсэлтээр тавьсан уу, иргэд өөрсдөө тавиулах хүсэлт гаргасан юм уу?
-Гачууртад нийслэлийн хөрөнгөөр, Багануур дүүрэгт Швейцарын хөгжлийн агентлагийн шугамаар болон иргэдийн хурал нь дэмжээд хийсэн байгаа. Ер нь жорлонгийн асуудалд иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх талаар нэлээд ярилцаж байгаа. Бид “Иргэдийн оролцоо цэвэр орчин цэмцгэр айл” гэсэн гарын авлага гаргасан.
Энэхүү гарын авлагаа Багануур дүүргийн 2000 өрхөд хүргүүлэх гээд ажиллаж байна. Нийслэлд Дэнжийн мянга, Дамбадаржаа гэсэн газруудад Азийн сангийн дэмжлэгээр 20 айлд эко жорлон хийсэн байгаа. Иргэдэд очиж байгаа мэдээлэл муу учраас хүн бүрт хүрэхгүй байна. Би хийсэн зүйлээ өөрийнхөө цахим хуудсаар иргэдтэй хуваалцдаг. Мэдээлэл сайн хүрвэл иргэд их сонирхох байх.
-Эко жорлонгийн үнэ өртгийн хувьд ямар байна вэ?
-Өнөөдөр үнэтэй гар утсыг хүн бүр авч хэрэглэж байна. Харин жорлонг сая гаруй төгрөг гэх юм бол хэн ч авч хэрэглэхгүй Үнийн хувьд 20 мянгаас 1 сая 800 мянган төгрөгийн хооронд байгаа. Иргэдийн хувьд аль болох хямд байлгах хүсэлтэй байдаг. Одоо “3300” гээд төсөл биччихсэн байгаа. Энэ нь нэг аймагт 100 жорлон, нийслэлийн дүүрэг тус бүрт 100 жорлон гэсэн тооцоо судалгаатай төсөл. Жорлонгийн хувьсгалыг бодитой эхлүүлж, “тугаа” мандуулах хэрэгцээ шаардлага байгаа, миний “3300” төслийг ивээлдээ авч хэрэгжүүлэх түншээ хайж байна. Нэг айл эко жорлонтой болохоор хажуу айлууд суралцаад хийлгэнэ шүү дээ. Ингэж бодоод “3300” төслийг санаачилсан, хэрэгжүүлэхийн төлөө зүтгэнэ дээ.
Нүхэн жорлонд хлорамин цацаж халдваргүйжүүлэлт хийх маг буруу арга
-Гэр хорооллын иргэд жорлонгийнхоо үнэрийг янз бүрийн аргаар дардаг. Танайх үнэрийн асуудлыг яаж шийдэж байгаа вэ?
-Манай иргэд хлорамин цацаж халдваргүйжүүлэлт хийдэг. Энэ бол маш буруу арга. Манайх бол гурван төрлийн үнэр дардаг бодисыг санал болгодог. Эдгээр бодисууд нь хөрсийг эрүүл болгодог, биологийн аюулгүй байдлыг бүрэн хангадаг байгальд ээлтэй бодисууд байдаг.. Иймээс бусад зарим бүтээгдэхүүнээс давуу талтай. Ногоон орчинд амьдрах, экологийн эрүүл аюулгүй таатай нөхцлийг бий болгох нь чухал. Иймээс нийгмээрээ хөдөлж, хөдөлмөрлөх хэрэгтэй. Ажил хийвэл ам тосдоно.
Гадны орнууд жорлонгийн асуудлыг маш шуурхай шийдэж байгаа. Тухайлбал, Хятад улс жорлонгийн хувьсгал зарлаж байна. Энэтхэгийн ерөнхий сайд өөрөө жорлонгийн лидер болоод явж байна. Энэ нүхэн жорлонгийн асуудал ганцхан манай улсад байгаа зүйл биш. Бусад орнууд ч гэсэн үүнийгээ шийдээд явж байна.
-Ер нь гэр хорооллын жорлонг бодисоор биш энгийн аргаар үнэрийг дарах боломж байдаг уу?
-Иргэн бүр хэрэгжүүлэх боломжтой энгийн арга байгаа. Энэ бол гэрийн үнсээр үнэрийг дарах боломжтой. Иргэд үнсээ асгахгүй хадгалж байгаад үнэр гарах үед үнсээр нүхэн жорлонгоо хучиж дарах юм бол үнэр гарахгүй. Мөн газрын хөрс нь эрүүл болно. Манайхан үнсээ асгаад, тэр нь буцаад тоосонцор болж, бидний уушиг руу орж байна шүү дээ. Янз бүрийн бодис хийж, хөрсийг улам бохирдуулж байна.
-Та уснаас хуйлралтын аргаар дулаан үйлдвэрлэх технологийн судалгааг хийсэн гэж сонссон. Энэхүү судалгааны үр дүнгийн талаар сонирхуулаач.
-Агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлээр сүүлийн 5-6 жилийн турш судалгаа хийж ирсэн. 2016 онд улсын төсөвт 67 тэрбум төгрөгийг зөвхөн сургууль, цэцэрлэгийн барилгуудын халаалтад зориулан төсөвлөсөн байсан. Энэ 67 тэрбум төгрөгийг хэрхэн 37 тэрбум болгон бууруулах боломжтой, үлдсэн 30 тэрбум төгрөгийг бүтээн байгуулалт, сургууль цэцэрлэгээ барихад зарцуулах боломж нь шинжлэх ухаан, инновацийг нэвтрүүлэх явдал юм Бидний хувьд хямд аргаар дулаан үйлдвэрлэх боломжийг хайж ирсэн.
Учир нь өнөөдөр манай улсад ашиглагдаж байгаа дулааны халаалтын систем нь ТЭЦ-3, ТЭЦ-4 шиг хэт их эх үүсвэр дээр төвлөрүүлчихсэн байгаа юм. Хэт их төвлөрөл авилгалыг бий болгож, олон асуудлыг араасаа “чирдэг” учраас бие даасан шийдэлтэй, аль болох овор хэмжээ багатай дулааны эх үүсвэр шаардлагатай гэдгийг ойлгосон.
Нүүрс бол бидэнд хангалттай их бий. Гэхдээ боловсруулаад ахуйн хэрэглээнд ашиглах гэхээр их зардал гарч байгаа. Иймд уснаас дулаан үйлдэрлэх технологийн судалгааг хийж эхэлсэн. Мөн торнадо хар салхины үйлчлэлээр хуйлралтын маш их энерги үүсдэг зарчимд тулгуурлан кавитаци үүсгэж хуйралтын аргаар дулаан үүсгэж тоног төхөөрөмжийг бий болгож практикт туршсан.Туршилт ч амжилттай болсон.
Усны түлхэлцлийн хүчээр дулаан үүсгэдэг
-Энэхүү төхөөрөмж нь ямар зарчмаар хэрхэн ажилладаг вэ?
-Зарчим бол их энгийн. Усны түлхэлцлийн хүчээр дулаан үүсгэдэг. Эрчим хүчний анхны энерцийн хүчийг цахилгаанаар өгч байна гэсэн үг.
Цаашлаад гаднах агаарын температураас хамаарч тухайн айлын гал түлэх ажиллагааг компьютер буюу ухаалаг төхөөрөмж гүйцэтгэж байгаа юм. Ямар ч хог хаягдал гарахгүй, энгийн, бүрэн автомат ажиллагаатай.
-Хэчнээн эрчим хүч хэмнэх боломжтой вэ?
-Тухайн объект дулаан алдагдал бага байвал маш бага эрчим хүч зарцуулагдах болно. Дээд тал нь 2000 м.кв, харин хамгийн бага нь 30 м.кв талбайг халаах зориулалттай. 2016 онд таван уурын зуух хаагдаж, агаарын бохирдлыг бууруулахад бага ч болов хувь нэмэр оруулж, уснаас дулаан үйлдвэрлэх төхөөрөмж тавигдаж, эдийн засгийн хувьд үр ашигтай гэдгийг нотолж, үндэсний стандартын газар хандаж тохирлын гэрчилгээ авсан.
Хэмжээний хувьд хоёр янз бий. Бага хэмжээтэй нь 30-180 орчим ба том нь 2000 м.кв талбайг халааж чадна. Туршилтыг өнгөрсөн оны есдүгээр сарын 15-наас Чингэлтэй дүүргийн хоёр цэцэрлэг, Сүхбаатар, Налайх дүүргийн тус тус нэг цэцэрлэг, мөн Тахилтын нэг цэцэрлэг гээд нийт таван газар уурын зуухыг байршуулаад өнөөдрийг хүртэл ажиллуулахад ямар ч асуудал гараагүй.
-Цаг гаргаж ярилцсан танд баярлалаа.
