Бид АК-ны ногоон хошуутай сумаар буудахад сум нь гэрэлтдэг гэдгийг мэддэг энэ сум ямар үүрэгтэй? яагаад бий болов? ямар зорилгоор хэргэлдэг талаар зэвсэг сонирхогчид цаашлаад бүүр мөрдөс зүүсэн албан хаагчид нь хүртэл мэдэхгүй, мэдлэг мэдээлэл багатай байгаа нь ажиглагдсан тул цэгцтэй бас сонирхолтой мэдээлэл өгөх үүднээс энэ постыг оруулж байна.
Энэ сумыг гэрэлт сум гэж нэрлэдэг МУ-н хуулин дээр ийм нэр томъёо байгаа тул ингээд нэрлэх нь зөв байх. Яг утга нь чиглүүлэх, чиг гаргах гэсэн утгатай англиар tracer ammunition оросоор трассирующий пуля гэж нэрлэдэг.
Хийц:
Гэрэлт сумны хошууны хойд хэсэгт пиротехникийн шатагч бодис байдаг уг бодис нь тусгай гэрэнд байрлах бөгөөд дарь тэсрэх үед шатагч бодис асаж сум нисэж байх хугацаанд хурц гэрэл гаргаж байдаг. Олон төрлийн өнгөтэй байдаг ихэнхдээ улаан өнгөтэй байна. Стандарт нь 800 метр хүртэлх зайд энгийн нүдээр өдөр шөнийн аль ч үед харагдах боломжтой байхаар гэрэлтүүлэгч бодисыг сонгодог байна.
Гэрэлт сум дараах үндсэн үүрэгтэй:
1. Тусгай харааны хэрэгсэлгүйгээр сум хэрхэн тусаж буйг харах
2. Тулалдааны үед хаашаа буудахыг бусад байлдагчдад анхааруулан чиглүүлж өгөх
3. Зарим тулалдааны үед нэгжийн дарга ганцаараа зэвсгээ гэрэлт сумаар цэнэглээд тулаан эхлэх дохио байдлаар ашигладаг
4. Хангалттай холоос харагддаг болохоор ямар нэг дохионы зорилгоор ашигладаг.
Гэхдээ дангаар нь хэрэглээд байдаггүй бусад сумтай холих байдлаар хийдэг. Жишээ нь пулемётын хувьд 4 энгийн 1 гэрэлт сум гэсэн байдлаар цэнэглэж 4 сум гаргах тутамдаа байг онож буй эсэх, зөв чиглүүлж буй эсэхээ шалгадаг байна. Их олон сумаар цэнэглэсэн тохиолдолд сүүлийн 5 эсвэл 10 сум үлдэх үед 2 дараалласан гэрэлт сумаар цэнэглэдэг. Энэ нь пулемётчинд 2 дараалласан гэрэлт сум гарвал сум дуусаж байна цэнэглэх болж байна гэсэн дохио өгдөг байх нь. Заримдаа олон сумтай пулемётчин гэлтгүй энгийн автомат буунд ингэж дохио өгөх байдлаар ашиглаж болдог. Жишээ нь гэрэлт сумыг судлах явцад нэгэн жишээ уншиж байлаа. Оросын тусгай албадын байлдагчид магазинтай 30 сумныхаа сүүлээсээ 2 дахь сумыг гэрэлт сумаар цэнэглэдэг гэнэ, яг тулааны явцад гэрэлт сум гарангуут хамгийн сүүлийн сум бууны хоолойд орсон магазин хоосон болсон гэдгийг мэдрээд энэ үед магазинаа сольдог. Хэрвээ ингэхгүй бол сум дуусаны дараа магазинаа солиод гараар замгаа татаад хугацаа алддаг гэнэ л дээ. Ном дүрмэнд байхгүй ч гэсэн байлдааны явцад гарсан шилдэг санаа юм байна.
3 төрлийн гэрэлт сум.
1. Бууны амнаас шууд гэрэлтэй гардаг.
2. Бууны амнаас гараад тодорхой зай туулсаны дараа гэрэлтдэг сум.
3. Бүдэг гэрэлт сум зөвхөн шөнийн хараатай хүнд харагддаг, энгийн нүдээр харагдахгүй.
Дутагдалтай тал:
1. Гэрэлт сумаар буудах үед буудагч эсрэг талдаа байрлалаа мэдэгдэх хамгийн том дутагдал байдаг.
2. Тусгалын хувьд гэрэлтэгч сум бусад сумнаас арай өөр тусдаг учир нь сум жингийн хувьд адил ч бууны амнаас гаран нисэж байхдаа шатагч бодис нь шатаж сумны масс нь хөнгөрч байдаг. Масс буурсанаар энерги багасаж хөнөөх чадвар муудах ч хурдаа алдахгүй сайн талтай байна. Тиймээс энгийн сумнаасаа хол зөрүүтэй тусдаггүй.
3. Сум хатуу биетээс ойгоод ил газар унавал галын аюултай байдаг. Тиймээс яг байлдааны ажиллагаанд гэхээс биш сургалт, спорт, ангийн зорилгоор нэг их ашиглаад байдаггүй. Ихэнх улсад иргэд ашиглахыг хориглосон байдаг.
Буудагчийн байрлал мэдэгддэг үндсэн дутагдалтай талыг арилгах үүднээс сүүлийн үед бууны амнаас сумны хошуу гараад тодорхой зайнд явсаны дараа гэрэлтэгч бодис нь асахаар хийж байна энэ нь харилцан адилгүй зайтай байгаа жишээ нь германы армийн НАТО стандартын сумнууд 70 метрээс эхлэн гэрэлтэгч бодис нь шатаж эхлээд 600 метр хүртлэх зайд өдөр шөнө ч харагддаг байх нь. Харин Орос улс саяхан 2002 онд Т45М, Т46М гэж шинэчлэсэн АК болон винтов гэрэлтэгч сумыг ашиглаж эхлэж, сумны хошуу 50-120 метрээс эхлэн шатаж 850 метр хүртэлх зайд өдөр шөнийн алинд ч харагддаг байхаар шинээр зохион бүтээж.
Бас нэгэн төрлийн гэрэлт сум гарч ирж байна. Энэ бол бүдэг гэрэлтэй гэрэлт сум. Энэ сум юунд зориулагдсан гэхээр шөнийн байлдаанд энгийн нүдээр гэрэлтэж харагдахгүй ч шөнийн харааны хэрэгсэлтэй байлдагчдад харагдахаар хийгдсэн сум юм. Армиас илүү терроризмтой тэмцэх, хууль сахиулах байгууллагыхан ихээр сонирхож хэрэглэж байна. Шөнийн сохор тулааны үед бүгд галаа хянаж болох нь.
За сүүлийн үеийн бас нэгэн технологийн гайхамшиг шингээсэн сумыг 2014 онд АНУ-н армийн судлаач эрдэмтэд гаргасан байна. Энэ нь гэрэлт сум хэдий ч зөвхөн хойд талаасаа буудсан буудагч өөрөө харж болох эсрэг талыханд юу ч харагдахгүй сум юм. Одоогоор армидаа ашиглаж байгаа эсэхийг нь мэдэхгүй юм харин 9х19 гэх мэт гар бууны калибртай ийм гэрэлтэгч сум зах зээлд гарсан байна. Энэ сумыг One-Way Luminescence (OWL) гэж нэрлэж байгаа махчлан орчуулбал нэг талын гэрэлт сум гэх үү дээ. Энэ сумны бас нэг давуу тал нь зөвхөн сумны арын хэсэгт багтах гэрэлтэх бодис түрхэж байгаа учир тусгай гэртэй шатагч бодис хийх шаардлаггүй тиймээс тусгайлан гэрэлт сум гэсэн ойлголт устаж байна. Хойшдоо бүх төрлийн ган зүрхэвчтэй, хуяг нэвтлэх, шатаагч гэх мэт бүх сум гэрэлтэж хаана тусаж байгааг нь хянах боломжтой болж байгаа юм байна.
За нэг иймэрхүү та бүхэн тодорхой хэмжээгээр гэрэлт сумны талаар ойлголт авсан гэж найдаж байна. Манай буудагчид АК серийн вепьр, сайга, СКС маркийн галт зэвсэгтэй сумны олдоцоос бас мэдээлэлгүйгээсээ болоод гэрэлт сумаар буудах тохиолдол их байна. Хамгийн гол анхаарах зүйл нь түймэр тавих аюултай шүү. Бодоод үз 750 м/с хурдтай нисэж байгаа тэр их салхинд унтрахгүй, 800 метрын цаана байхад энгийн нүдээр харагдахуйц том гал гаргаж байгаа бодис шүү. Хатуу газар, хаданд тусаж ойгоод нэг газар унахад ойр хавийн өвс, хөвд, хуурай мод гээд бүгдийг шатаах чадалтай магни сууртай шатаагч бодисууд байдаг. Дахин гуйяаа буудагчидаа, анчидаа сонирхож болно гэхдээ анхааралтай байгаарай. Зарим нь санамсаргүйгээр зальдуулж байна зах дээрээс авсан сум урд ногоон лакыг нь арилгаад энгийн сум гэж хулхидуулсан тохиолдлыг миний бие мэдэх юм.
Сүүлд над дээр миний нэгэн танил 5.56х45 НАТО стандартын сум авчирсан улаан хошуутай 0.223 калибртай буундаа ашиглах гэж байгаа гээд өөрөө бол мэдээгүй би хайрцаг дээрх бичгийг нь хараад галтай сум байна аюултай гээд л явуулсан хаанаас олсон эсэхийг нь би сонирхоогүй. Энэ герман сум ангийн буунд таарахгүй бянтны алхам нь өөр байдаг.
Өөр нэг яриа гэрэлт сум гол төмөрт муу гэж. Энэ талаар хайсан боловч тодорхой мэдээлэл олсонгүй гэхдээ үндэслэл бий. Гэрэлтэгч бодис шууд шатдаг ч бай бууны амнаас гараад хэдэн метр яваад шатдаг бай ямар ч л байсан дарьны шаталтаас галаа авна гол төмрөөс гарах явцдаа шатагч бодис шатаж байна эсвэл үзэгдэх галгүйгээр шатах процесс явагдаж байна, энэ үед гол төмөрт дарьны шаталтын үлдэгдэл дээрээс нь гэрэлтэгч бодисын шаталтын үлдэгдэл үлдэнэ нэг үгээр бохирдол их байна. Бохирдол их үед буудахад мэдээж буу галт зэвсгийн насжилт буурна тиймээс энэ оргүй яриа биш. Гэхдээ үнэхээр муу гэдгийг баталсан мэдээлэл алга зүгээр физик үндэстэй таамаг шүү.
Хүндэтгэсэн: Г.Цогтжаргал
Гэрэлт сумны талаарх сонирхолтой бичлэгүүд:
