Одоогийн Ерөнхийлөгч Х.Баттулга дахин нэр дэвших эрхтэй эсэх асуудлаар иргэд болон судлаачид зөрүүтэй байр суурийг илэрхийлээд буй. Уг маргааныг Үндсэн хуулийн цэц эцэслэх учиртай.
-Сүүлийн үед судлаачид болон иргэдийн дунд Ерөнхийлөгч Х.Баттулга дахин нэр дэвших эрхтэй юу үгүй юу гэдэг маргаан үргэлжилсээр байна. Та хуульч хүний хувьд байр сууриа илэрхийлээч?
-Хуульчид болон судлаачид өөр өөр байр суурьтай байна. Гэсэн хэдий ч дийлэнх нь Ерөнхийлөгч Х.Баттулга дахин нэр дэвших эрхгүй гэдэгт байр суурь нэгдэж байгаа байх. Тийм ч учраас ҮХЦ энэ ер нь эргэлзээтэй асуудал юм байна гээд маргаан үүсгэсэн гэж ойлгож байгаа. Янз бүрийн арга зүйгээр Үндсэн хуулийг тайлбарлаж болно. Нэг зүйл тодруулж хэлэхэд одоогийн Ерөнхийлөгч Х.Баттулга гэдэг хүний нэр дэвших тухай асуудал яригдаад байна. Гэвч зөвхөн тэр хүний асуудал биш өмнөх бүх Ерөнхийлөгч нарын тухай ярьж байгаа. Нэг удаа сонгогдсон Ерөнхийлөгч гэж ярьвал Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч ч гэсэн нэг удаа сонгогдсон. Энэ хүмүүст хуулийн талаас боломж байхгүй.
Нэг удаа сонгогдсон Ерөнхийлөгч гэж ярьвал Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч ч гэсэн нэг удаа сонгогдсон. Энэ хүмүүст хуулийн талаас боломж байхгүй
Яагаад вэ гэхээр нэгдүгээрт Үндсэн хуулийг ч тэр ердийн хуулийг ч тэр хамгийн эхэнд тайлбарладаг арга бол үгчилсэн арга. Хамгийн ойлгомжтой энгийнээр тэр хуулийг юу гэж тайлбарлах вэ гэсэн үг. Угтаа бол хуульч биш хүмүүс ч гэсэн уншаад ойлгоход ойлгомжтой байх ёстой гэсэн үг. Үндсэн хуулийн 30.2-т нэмэлт, өөрчлөлт орсон. Түүн дээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өмнө нь 45 насанд хүрсэн хүн нэр дэвшинэ гэж байсныг 50 насанд хүрсэн гэж өөрчилсөн. Хоёрдугаарт сүүлийн таван жил эх орондоо амьдарсан, уугуул иргэн байх ёстой гэж заасан. Тийм хүнийг зөвхөн нэг удаа зургаан жилээр сонгоно гэж заасан. Үүн дээр нэмээд Үндсэн хуулийн 31.7 буюу Монгол Улсын Ерөнхийлөгч нэг удаа улиран сонгогдож болно гэсэн заалтыг бүр мөсөн хассан. Тэр заалтыг хасч, зөвхөн нэг удаа зургаан жилээр гэж оруулсныг уншаад үзэхэд л дахиад нэр дэвших боломжгүй юм байна гэдэг нь харагдана.
-Гэхдээ эсрэг байр суурьтай хуулчид бас байна.
-Энд ямар хариу тайлбар хэлээд байгаа вэ гэхээр зургаан жилээр нэг удаа сонгогдсон Ерөнхийлөгчийн тухай асуудал яригдана. Өмнө нь дөрвөн жилээр сонгогдсон хүнд хамаагүй гэж хэлээд байгаа. Үүнийгээ 1997 онд сонгогдсон П.Очирбат Ерөнхийлөгчийн жишээн дээр тайлбарлаад байх шиг байна. Тухайн үед хоёр удаа нэр дэвших эрхтэй гэдэг байдлаар Үндсэн хуулийн цэц дээр маргаан үүсч, цэц Ерөнхийлөгч дахиад нэр дэвших эрхтэй гэдэг байдлаар тайлбарласан байдаг. Гэхдээ энэ нь гурав дахь удаа нэр дэвшиж байгаа гэдгээр нь тайлбарлаагүй хоёр дахь удаа нэр дэвшиж байгаа гэдгээр нь тайлбарласан байдаг. Яагаад гэвэл 1990 онд П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгч байсан гэхдээ тэр үед бол 1960 онд Үндсэн хуульд орсон нэмэлт, өөрчлөлтийн дагуу П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгч болсон.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өмнө нь 45 насанд хүрсэн хүн нэр дэвшинэ гэж байсныг 50 насанд хүрсэн гэж өөрчилсөн. Хоёрдугаарт сүүлийн таван жил эх орондоо амьдарсан, уугуул иргэн байх ёстой
Цаг үеийнхээ хувьд аваад үзсэн ч тэр хуучин Үндсэн хуулийн дагуу нэр дэвшиж байгаа, дээр нь Ерөнхийлөгчийг сонгож байгаа хэлбэр нь ч гэсэн өөр байсан. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхийлөгчийг нийт ард түмнээс биш Ардын Их Хурлын депутадуудаас сонгож байсан шүү дээ. 1992 онд Үндсэн хууль өөрчлөгдөж, 1960 оны Үндсэн хууль хүчингүй болж, БНМАУ биш Монгол Улс болсон шүү дээ. Улстөрийн дэглэм, эрх зүйн тогтолцоо тэр чигтээ өөрчлөгдөж, тоглоомын дүрэм цоо шинээр эхэлсэн. Ерөнхийлөгчөө сонгодог арга хүртэл өөрчлөгдөж, Ардын Их Хурлаас биш нийт ард түмнээс сонгогдож, түүнийг нь парламент батламжилдаг болсон. Тэгэхээр тогтолцоо, Үндсэн хууль, сонгож байгаа арга хэлбэр нь ч өөр учраас үүнийг адилтгах боломжгүй.
Одоогийн Үндсэн хууль 1992 онд батлагдсан Үндсэн хуульд өөрчлөлт л оруулсан болохоос биш тэр чигт нь өөрчлөөгүй. Хоёрдугаарт эрх зүйн байдлыг дээрдүүлж болохгүй, хууль буцаан хэрэглэж болохгүй гэж тайлбарладаг. Өөрөөр хэлбэл хууль буцаан хэрэглэж болохгүй гэдэг нь өмнө нь нэг удаа сонгогдсоныг тооцохгүй, анхны удаа гэж үзнэ гэж тайлбарлаад байгаа. Гэтэл энэ эрх зүйн байдал дээрдүүлэх, хууль буцаан хэрэглэх гэдэг ойлголт зөвхөн эрүүгийн эрх зүй дээр л яригддаг.
Улстөрийн дэглэм, эрх зүйн тогтолцоо тэр чигтээ өөрчлөгдөж, тоглоомын дүрэм цоо шинээр эхэлсэн
Ер нь ардчилсан дэглэмтэй, эрх зүйн соёл өндөр хөгжсөн орнуудад Үндсэн хуульдаа хүртэл зааж өгсөн байдаг. Жишээ нь Герман Улс гэхэд эрх зүйн байдал дээрдүүлэх, буцаан хэрэглэх асуудлыг зөвхөн эрүүгийн эрх зүй дээр хэрэглэнэ гээд заачихсан байдаг. Өөрөөр хэлбэр өнөөдөр миний үйлдэж байгаа нэг үйлдэл өнөөдөр гэмт хэрэг биш байхад маргааш тэр үйлдлийг эрүүгийн гэмт хэрэг гэж хуульд оруулчихаад хуульд орохоос өмнө хийсэн үйлдлийг маань гэмт хэрэг гэж үзэж болохгүй гэсэн үг.
Эсвэл гэмт хэрэг үйлдэгдэж байхад өндөр ялтай байсан хэрэг шинэ хуулиар бага ялтай болчихвол түүгээрээ явна. Магадгүй шинэ хуулиараа бүр гэмт хэрэг биш гэж үзвэл тэр хуулиараа хэрэглэнэ. Энэ бол эрүүгийн эрх зүй дээр л яригддаг ойлголт. Үүнийг Үндсэн хуулийн эрх зүй, нийтийн эрх зүй дээр тайлбарлах боломжгүй байхгүй.
-МАН одоогийн Ерөнхийлөгчийг дахин нэр дэвшүүлэхгүй хэмээн хэрэгжих хугацааг 2021 оноор тавьсан гэх ч хүмүүс бий.
-2019 оны 11-р сарын 14-нд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах үедээ энэ заалтыг ямар агуулгаар тайлбарлаж байсан бэ гэдгийг харахаас өөр аргагүй. Тухайн үед Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл явж байхад маргаан үүсч магадгүй гэдэг үүднээс УИХ болон Ерөнхийлөгчийн аль алиных нь саналыг тусгах үүднээс зөвшилцлийн ажлын хэсэг гэж байгуулсан. Тэр ажлын хэсгийн даргаар Ерөнхийлөгч ажилласан. Өнөөдрийн энэ маргааныг үүсгэхгүй гэж Ерөнхийлөгчтэй холбоотой энэ 32 гэдэг заалтыг 2025 оны 7-р сарын 1-нээс хэрэгжүүлье гэдэг байдлаар оруулсан. Яагаад гэвэл одоогийн Ерөнхийлөгчид дахин нэг удаа хуучин хуулиараа нэр дэвших эрхийг олгоё гэдэг байдлаар оруулсан. Гэтэл 2019 оны 9-р сарын 7-ны өдрийн төрийн байгуулалтын байнгын хорооны хурал дээр Байнгын хорооны дарга Ерөнхийлөгчийн саналыг оруулахгүй бол болохгүй гэж удаа дараа дуудсаны үндсэн дээр Ерөнхийлөгчийг төлөөлж, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга хуралдаанд орж ирж суусан байдаг.
Өнөөдрийн энэ маргааныг үүсгэхгүй гэж Ерөнхийлөгчтэй холбоотой энэ 32 гэдэг заалтыг 2025 оны 7-р сарын 1-нээс хэрэгжүүлье гэдэг байдлаар оруулсан
Энэ хурал дээр Тамгын газрын дарга 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиа шинэ Үндсэн хуулиараа явуулья. Шинэ Үндсэн хууль баталчихаад 2025 оноос хэрэгжүүлнэ гэж юу байх вэ. 2021 оноос хэрэгжүүлээд явья гэдэг байр суурь илэрхийлсэн. Тэр санаачилгын үндсэн дээр 2025 оноос хэрэгжих байсан заалтаа 2021 оноос хэрэгжүүлэхээр болсон. Үүн дээр тайлбар хэлэхдээ “Та нар энэ текстийг нь хар л даа. Тамгын газрын дарга нь орж ирээд үг хэлэхдээ үүнийг 2021 оноос хэрэгжүүлэхээр болчихсон юм байна тэ” гэж хэлсэн байгаа биздээ. “Тэ” гэж хэлж байна гэдэг чинь МАН энэ саналаа аль хэдийн гаргачихсан байсан. Түүн дээр нэмэлт санал хэлсэн юм бишүү. Ер нь МАН хүч түрээд шийдчихсэн юм бишүү гэдэг тайлбар хэлээд байдаг. Гэтэл энэ нээлттэй мэдээллийг хэн ч ороод үзэж болно. Parliament.mn дээр тэмдэглэл нь байгаа. Бид нар хуулийг тайлбарлахдаа дундаас нь үг үсгийг нь тасдаж тайлбарлаж болохгүй. Ганцхан таслалаас болоод хууль өөрчлөгддөг. Тэр тэмдэглэлийг бүхэлд нь харах юм бол МАН санаачилга гаргаад тэр заалтын хэрэгжих хугацааг өөрчилсөн юм байхгүй. Энэ асуудал яригдаагүй байхад Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга нь орж ирээд өөрөө санаачилга гаргаад явсан харагддаг. Үндсэн хууль гэдэг бол бусад хуулиас ялгаатай нь батлах эцсийн гарын үсгийг нь Ерөнхийлөгч өөрөө зурдаг.
Тэгэхээр Ерөнхийлөгч өөрөө Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай журмын дагуу хуульд заасны дагуу энэ хууль болчихсон байна гээд 2019 оны 11-р сарын 26-ны өдөр гарын үсгээ зураад нотлоод, эх хувиа хадгалж үлдээд энэ хууль хүчин төгөлдөр болж үйлчилж эхлэх нөхцөл бүрдсэн. Өөрөөр хэлбэл Ерөнхийлөгч түүнийг хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн үг. Хэрвээ ажлын хэсэг дээр ойлголцоогүй, хүлээн зөвшөөрөөгүй бол хориг тавих эрх нь нээлттэй байсан. Гэтэл ерөөсөө хориг тавихгүйгээр явчихаад одоо асуудал тулаад ирэхээр маргаан үүсгээд байгаа нь ойлгомжгүй нөхцөл байдал үүсгээд байна.
МАН санаачилга гаргаад тэр заалтын хэрэгжих хугацааг өөрчилсөн юм байхгүй. Энэ асуудал яригдаагүй байхад Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга нь орж ирээд өөрөө санаачилга гаргаад явсан
-Улираан сонгохгүй гэдэг заалтын ач холбогдлыг тодруулбал?
-Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахад дагаад дагаж мөрдөх журмын тухай хууль буюу аль заалтыг нь хэзээнээс яаж хэрэгжих вэ гэдэг хууль гарсан. Тэр хуулиар бол ганцхан заалт 2028 оноос хэрэгжинэ. Тэр нь улс төрийн нам байгуулахтай холбоотой заалт. Бусад заалт нь 2020 оны 5-р сарын 25-ны өдрийн морь цагаас эхлээд хэрэгжинэ гээд заагаад өгчихсөн учраас энэ өдрөөс эхлээд хэрэгжээд явж байгаа. Энэ дээр маргах ямар ч шаардлага байхгүй. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас энэ дээр хүртэл саналаа хэлсэн юм билээ. 2021 оны 6, 7-р сараас хэрэгжих тухай яригдаж байхад Тамгын газрын дарга үүний чинь ард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хууль батлагдах ёстой. Тэгэхээр хугацаа байх хэрэгтэй. Тэгэхээр цагийг нь тулгаж болохгүй гэдэг санал гаргасан юм билээ. Тийм болохоор 2021 оноос биш бүр 2020 оны 5-р сарын 25-наас хэрэгжээд явсан.
Үндсэн хуулийн ганц заалтаар нь биш бүтэн логикоор нь тайлбарлах шаардлагатай. Яагаад энэ заалтыг Ерөнхийлөгчийг нэг удаа сонгож байгаа юм бэ, дахиж улируулж сонгохгүй гэж оруулж байгаа юм бэ гэхээр парламентийн засаглалаа улам бэхжүүлье гэдэг санаа. Нэг удаа сонгогдсон Ерөнхийлөгч дахин сонгогдохын тулд олонхийнхоо дэмжлэгийг авах шаардлага гарна. Тэр утгаараа нөлөөгөө тогтоох, тохироонд орох эсвэл заримыг нь янз бүрийн гэмт хэрэгт холбогдуулдаг ч юм уу өөрийнхөө талд урвуулах нөлөө байж магадгүй. Дахиж сонгогдох боломжоо хадгалж үлдэхийн тулд. Ийм зүйл байж болохгүй. Ерөнхийлөгч гэдэг бол парламентийн засаглалтай улсад хэрвээ Засгийн газар, УИХ хоёр хоорондоо үл ойлголцол үүсвэл хооронд нь гүүр болж эвлэрүүлэх л үүрэгтэй институц шүү дээ. Тийм ч учраас эв нэгдлийн билэг тэмдэг гэгддэг. Тэр агуулгаараа дахиж сонгогдохын тулд янз бүрийн үйл ажиллагаанд оролцуулахгүйн тулд зөвхөн нэг удаа, зургаан жилээр сонгогдоно гэж заасан. Хэрвээ дахин сонгогдохоор бол зарим нь 10 жил, зарим нь 14 жил сонгогдох гээд байна.
