Манба Дацан эмийн үйлдвэрийн менежер, Анагаах ухааны магистрант Ц.Хулантай ярилцлаа.
-“Манба Дацан” эмийн үйлдвэр Монголын Уламжлалт анагаах ухааны салбарт анхдагч эмийн үйлдвэр билээ. Та бүхэн хэчнээн төрлийн эм, тан үйлдвэрлэж байна вэ?
-“Манба Дацан” эмийн үйлдвэр нь 1990 онд Монголын Уламжлалт Эмнэлэг Сургалтын Манба Дацан Төвийн салбар болон байгуулагдаж уламжлалт эмийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, ургамал тарималжуулалт, сургалт, эрдэм шинжилгээ, судалгаа, дотоод, гадаад харилцаа гэсэн үндсэн чиглэлүүдээр үйл ажиллагаа явуулж байна.
Бид үйл ажиллагаандаа Уламжлалт анагаах ухааны талаар баримтлах ДЭМБ-аас баримталж буй стратеги, Монгол улсын төрийн бодлого, чиглэл, хөтөлбөр, уламжлалт эм үйлдвэрлэлийн улсын стандарт, хууль эрх зүйн баримт бичиг, эм үйлдвэрлэх технологийг мөрдлөг болгон ажилладаг. Манай үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний нэр төрлийн тухайд гэвэл олон зууны турш хэрэглэж үр дүн нь нотлогдон, баталгаажсан, Монгол Улсын эмийн бүртгэлд бүртгэгдсэн 170 орчим нэр төрлийн тан, талх, үрэл, зуурмал, ханд, дэвтээлэг, тосон эм, дусаалга эм, татлага гэсэн эмийн хэлбэрүүдээр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж хүн амд аюулгүй, чанартай, хүртээмжтэй эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг үзүүлсээр байна мөн Орчин цагт тохиолдож буй олон төрлийн өвчин эмгэгт сайтар нөлөөлж үр дүн ихтэй уламжлалт анагаах ухааны эмүүдийг үйлдвэрлэж байна.
Сүүлийн үед ард иргэдийн дунд ихээхэн хэрэглэгдэж буй Мана 4, Норов 7-г байгуулагдсан цагаасаа эхэлж үйлдвэрлэсэн ба одоо ч үйлдвэрлэж байна.
–Ковид-19-ийн эсрэг эмчилгээнд Мана 4, Норов 7 танг ард иргэд ихээхэн хэрэглэж байна. Үүнээс өөр ямар өвчний үед хэрэглэж болох уу?
-“Манба дацан” эмнэлэг уламжлалтын салбартаа анхдагчаар Цэргийн төв эмнэлэгт баг гаргаж, Хамба лам, хүний Гавьяат эмч Д.Нацагдорж, Анагаах ухааны доктор, профессор Г.Одонцэцэг эмч нарын заавар зөвлөмжийн дагуу ажиллан Ковид-19-ийг уламжлалт анагаах ухаанаар эмчилсэн. 20 гаруй нэр төрлийн эм тангуудыг тухайн хүний биеийн онцлог өвчний явц үе шат дагалдах өвчинд тохируулан эм тангаа өгч, маш амжилттай үр дүнтэй ажилласан юм.
Мөн Мартан 11, Банзи 12, Лидэр 7, Сороол 4 гэх тангууд байна. Уламжлалт анагаах ухаанд халдварт өвчинд чиглэсэн маш олон амт, эрдэм, чадалтай тангууд бий. Өвчний үе шатаас хамааран Сороол 4, Лидэр 7-г уушгины өвчний үед, Банзи 12, Мартан 11-ийг биед халуун хурсан үед нянг нядлах үүднээс хэрэглэнэ. Энэхүү тангуудыг хэрэглэхдээ эмчийн зөвлөгөөг заавал авна. Тухайн өвчлөлөөс хамаарч дараа нь эсвэл, өмнө нь хэрэглэх заалттай. Уламжлалт анагаах ухааны онолд нян хавсарсан, халдварт халуун өвчинд суурилсан өвчнүүдэд ууна гэж заасан байдаг.
-Иргэд Норов 7 болон Мана 4 танг хоолондоо буцалгаж хэрэглэж байгаа гэсэн. Ингэж болох уу?
-Мана 4, Норов 7 тан нь хэдэн мянган жилийн өмнөөс алдартай энэ хоёр тан нь халдварт өвчин, ханиад, хижиг зэрэг олон өвчний эсрэг үйлчилгээтэй. Гэртээ байсан ч, эмнэлэгт байсан ч эмчийн зааврын дагуу энэ хоёр танг бусад эмтэй ууж болно.
Мана 4 буюу ард түмний дунд “Манийн уудаг Мана Шитан” гэж нэршсэн энэ тан гэхэд л 404 төрлийн өвчнийг анагаах чадалтай. Мөн Норов 7 танг “Ноёдын уудаг Норов 7 хэмээн нэрлэсэн байдаг. Яагаад ноёд уудаг гэсэн гэхээр Мана 4 тангийн дээр биеийн дархлааг дэмжих, гурван үрийг нэмж өгснөөр илүү чадалжуулсан тан юм. Норов гэдэг нь Монголоор Зэндмэнэ эрдэнэ гэсэн үг.
Тиймээс ер нь ард нийтээрээ нэмэлт тэжээл болгож, биеийг шимжүүлж, дархлаа сайжруулах зорилгоор улирал харгалзахгүйгээр, бүх насныхан ууж байвал сайн. Хоолондоо буцалгаж уух шаардлагагүй. Ус болон шимт ясны шөлөнд буцалгаж ууж болно.
–Монгол Улсад “Манба дацан” эмийн үйлдвэрээс гадна уламжлалт эмийн долоон үйлдвэр байдаг юм билээ. Бүгд л Ковид-19-ийн эсрэг заалттай Мана 4, Норов 7 танг үйлдвэрлэж байна. Танай үйлдвэрийн онцлог нь юу вэ?
-Манай эмийн үйлдвэр нь хэдэн мянган жилийн тэртээгээс уламжлагдан ирсэн нууц жоруудыг тусгайлан сонгосон орц, найрлага, технологийн дагуу үйлдвэрлэдэг. Мөн манай эмийн үйлдвэрийн эм нь хүний бие махбодын өвчнийг эмчлээд зогсохгүй, ад тотгорын хорлол, гариг эрхэс, гадна дотны элдэв нөлөөллөөр хүний бие махбод, сэтгэл санаанд нөлөөлөх таагүй хүчин зүйлсийг арилган, бие сэтгэлийг хамтад нь эмчлэх онцлог, чадалтай. Энэ онцлог чадал юунд оршиж байна гэхээр эмчилгээний үр дүнд чухал ач холбогдолтой Эмийн Равнай гэдэг зүйлд оршиж байгаа юм.
-Эмийг равнайлна гэдгийг дэлгэрүүлж тайлбарлавал?
-Уламжлагдан ирсэн эм равнайлах нарийн зан үйлийг тогтмол хийсээр ирсэн. Эм равнайлах тусгай зан үйлийг “Манба Дацан” хийдийн лам хуврагууд хийдэг. Өвчин, эмгэг нь идээ, унд, явдал мөр, ээлжлэн солигдох улирлын мөн чанар, гариг эрхэсийн хөдөлгөөн болон хүн бусын нүдэнд үл үзэгдэгч хорлогчууд болох адын нөхцөлүүдээр үүсдэг гэж уламжлалт анагаах ухаанд үздэг. Тиймээс бие болон сэтгэлийн өвчнийг анагаах эмийг Бурхан багш болоод Манла бурхны айлдсан их хөлгөний судар, тарнийн ёсны сор болсон тарни номоор адислаж, равнайлснаас гадна, дотны олон таагүй, шалтгаан нөхцлүүд, ад тотгорын хорлол зэргийг буцаан, өвчнийг хурдан илааршуулахад чухал ач холбогдолтой.
Эм равнайлах нь эмийг равнайлж байгаа хүнд ч буянтай үйл байдаг. Равнайлж буй эмүүдээ бурханд өглөгийн дээд хэмээн бясалган өргөж, равнайлсан эмээ хүнд өгөхдөө бодсадын нинж асралын сэтгэлээр өгдөг. Тийм ч учраас оточ хүнээс Манла Бурханы тарни бясалгалыг үйлдэж равнайлсан эмийг хүртсэн хүн гурван муу заяанд төрөхгүй гэж айлдсан бурханы айлдвар байдаг. Энэ нь зөвхөн нэг эм бөгөөд өвчин эмгэгийг эдгээх төдий биш хүний дараа дараагийн төрлүүдийг ч дээшлүүлнэ гэдгийг айлдсан байна. Манай үйлдвэрийн эмийг хэрэглэсэн хүмүүсийн өвчин эмгэг эдгэж, бие махбод болон сэтгэл санаа нь ч эрүүлжин, тамир тэнхээ нэмэгддэгийн томоохон хүчин зүйл нь бясалгал, ном, тарнийн хүчээр эмийг адислаж жинлавлан бурхадын айлдварыг шингээсэнтэй холбоотой. Өнөөдөр Монгол Улсад эм равнайлах зан үйлийг үйлддэг газар “Манба Дацан” эмийн үйлдвэрээс өөр байхгүй болсон. Бид нар энэ том өв уламжлал, соёл зан үйлийг хадгалж, хэрэгжүүлж байгаагаараа бахархдаг.
– Эм, тан хэрхэн бүтдэг вэ ?
-Бид бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлдээ ургамал, эрдсийн гаралтай нийт 450 гаруй нэр төрлийн түүхий эдийг хэрэглэдэг. Үүний 40 хувийг гадаад орнуудаас, 60 хувийг дотоодоос бэлтгэн хангадаг. Манай орны цаг уурын онцлогоос шалтгаалаад ургадаггүй, зөвхөн халуун оронд ургадаг зарим эмийн ургамлыг тухайн газар орноос нь олон улсын стандартын шаардлага хангасан гэрээт нийлүүлэгчээс татан авдаг.
Дотоодоос бэлтгэн татаж авдаг эмийн ургамлуудын хувьд тухайн эмийн бүтээгдэхүүний үйлдэлтэй уялдуулан ургамал татан авах хугацаа, газар орон, ургамлын аль хэсгийг бүтээгдэхүүнд хэрэглэх гэх зэргийг нарийн төлөвлөж, түүхий эд бэлтгэх зохистой арга технологийг нарийн баримтлан 3-11 дүгээр сарын хооронд БОАЖЯ–нд мэдэгдэж, зөвшөөрөл авч бэлтгэдэг.
Ургамал бэлтгэж татан авах гэдэг бол зүгээр л зугаалж яваад хэдэн цэцэг түүдэг зүйл огт биш юм. Эмийн түүхий эд бэлтгэхдээ ариун дагшин газрыг сонгож, байгальтай зөв зохистой харьцах, тухайн газрын лус, савдгийг аргадах тусгай зан үйл хийж, амьтны тусад уншлага ном уншихаас эхэлдэг. Энэ нь эм үйлдвэрлэлийн маш нарийн үйл ажиллагаатай амин чухал хэсэг гэж ойлгож болно. Мөн яг хэдэн сард тухайн ургамлын эмэнд хэрэглэх хэсэгт эмийн чадал нь дэлгэрч байгааг нарийн тодорхойлж, тэр цагт нь амжиж авах хэрэгтэй байдаг. Түүсэн ургамлаа цэвэрлэж, эмийн чадлаас нь шалтгаалаад наранд, эсвэл сүүдэрт хатаана, мөн хадгалалтын нарийн горим баримталж хадгална.
Бэлтгэж татан авсан түүхий эдээс дээж авч МХЕГ-ын Эмийн Хяналтын Итгэмжлэгдсэн Лабораторид шинжлүүлэн чанарын шаардлага хангасан нь тогтоогдсон тохиолдолд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд ашигладаг. Мөн өөрийн дотоодын хяналтын лабораториор эм бэлтгэх тухай бүр шинжлэн хянаж, баталгаажуулдаг. Бидний өвөг дээдэс эмийн түүхий эд эмээ эрдэнэ мэт дээдлэн нандигнадаг ёс зүйтэй байсан. Монголын газар хөрсөнд ургасан эмийн ургамал, түүхий эдийн чадал, тус эрдэм үнэхээр онцгой сайн шүү дээ. Энэ бүх зүйлийг мэргэжилтнүүд хийх ёстой байдаг.
-Тан уухдаа ямар гам, дэглэмийг барьж уух вэ?
-Уламжлалт эмийг ууж байх үед цаг бүхэн идээний хэмжээг тохируулан идэх нь чухал. Ер нь хөнгөн чанартай хоол хүнсийг цадтал хүнд чанартай хоол хүнсийг хагас цадах төдий идэх хэрэгтэй. Архи, айраг, шарсан хуурсан хоол, загас, өндөг, түүхий жимс, хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүн, түргэн хоол, мөн даарах хүйтэн усанд орохыг хориглоно. Эдгээр хоол хүнс нь ходоодны галын илчийг багасгаж ууж буй эмийн чадлыг бууруулдаг тул аль болох хэрэглэхээс татгалзах хэрэгтэй.
-Ярилцсанд баярлалаа.
