Чингис хааны нэрийг өрнө, дорно, өмнө, умар 4 зүгт алдаршуулан, лундад эртний харуй бүрий үеийг донсолгон тодорсон монголын хамгийн алдартай, домогт жанждын нэг бол Зэв юм. Хувь заяаны төөргөөр Зэвийн идэвхитэй амьдралын ихэнх хэсэг нь эх орноосоо гадна ялгуусан аян дайны замд өнгөрчээ. Тэрбээр Хамаг Монголын бүрэлдэхүүн хэсгийн нэг Тайчуудад харъяалагдцаг Бэсүд овгоос гаралтай бөгөөд Зургаадай гэдэг нэртэй байв. Тэмүжин өөрөөс нь нүүр буруулан Аучу баатраар удирдуулан зуггсан Тайчуудыг нэхэн гүйцэж зууралдан байлдах үеэр мэргэн харваач Зургаадай түүний хүзүүг харван шархдуулсан байна. Туладцаан төгссөний дараа Тэмүжин олзлогдсон хүмүүсээс өөрийг нь харвасан хүнийг олох гэж битүү тандан өөрийн ам цагаан хул морины хүзүүг хэн харвасан талаар асуухад тэдний дундаас нэгэн хүн сайн дураараа үнэнээ хүлээн түүний морийг бус өөрийг нь харваснаа хэлж, хэрвээ амьд үлдээвэл түүнд үнэнчээр зүтгэхээ амлахад хаан ихэд сайшаан, “Зэв” хэмээх нэр хайрлан өөрийн шадар хүмүүсийн нэг болгосон ажээ. Гарамгай дайчин тэрбээр Чингис хааны итгэлийг оггхон ч алдсангүй бөгөөд албанд дөнгөж аравтын ноёноор эхлэн орсон хэдий ч тавхан жилийн дараа буюу 1206 онд Их Монгол улс байгуулагдахад цэрэг захиран удирдах авьяас билгээ гялалзтал харуулан мянганы ноён болтлоо дэвшиж, улмаар Хар Киданыг дарах аян дайны үед түмний ноён болсон юм.
Наймантай байлдах үеэр Зэв жанжин толгойн ангийг тэргүүлэн дайсны нутагт гүнзгий нэвтрэн орсон бөгөөд гол хүч түүнээс мэдээ хүлээн алгуурхан хөдөлж хэзээ язаагүй тулаанд ороход бэлэн явжээ. Энэ бол Чингис хаан Зэвд өгсөн анхны чухал даалгавар байлаа. Толгойн анги нь анхны ноцтой тулгаралт болоход л даруй гэдрэг эргэж зугтах тушаал авчээ. Зэв энэ үүргийг биедүүлэхдээ Найманы талыг чадамгай хуурч мэхлэн, “монголчуудын агт туранхай, хол замд ядарч ирсэн” гэсэн ойлголтыг Таян хаанд төрүүлсэн нь өөрийнхөө хүчинд бардан монголчуудад ниргүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна. Тэрбээр үүний дараа Чингис хааны тушаалаар Зүчийн ойн иргэд, мэргидийн үлдэгдэл, киргизийн босогчдыг даран сөнөөх дайнд оролцож ханхүүд идэвхтэй зөвлөх хийж, дайн байлдааны үр дүн эерэгээр эргэхэд чухал нөлөө үзүүлэв.
Алтан улсын эсрэг хийсэн дайнд Зэв жанжин хан хөвүүдийн дараагаар Чингисийн 5 дахь армийг удирдан Бээжин хавийн тэгш тал газрыг туршин эзлэхээр дорно зүг явжээ. Тэрээр Датунаас баруун талаар цагаан хэрмийг нэвтлэн дотоод хэрэм рүү ойртохоор хөдөлсөн бөгөөд түүнийг давж гарах аргыг эрж хайж яваад Хуайян хэмээх даваанд хүрэв. Эзэнт улсын нийслэлээс Хаалган орох зам энэ даваагаар гардаг бөгөөд давааг хамгаалж байсан Алтан улсын цэрэг монголчууд ойртож байгааг хармагц сандран тэвдэж, бэхлэлтээ орхин зугтаахад Зэв цаг алдсангүй маш эрчимтэйгээр давааг туулан, давж зугтагсадыг нутгийн гүн Жанпинжоу хүртэл хөөжээ. Эндээс Зэв жанжин авташгүй гэгдэж байсан бэхлэлтүүдийг ар араас нь цохин эзлээд, Алтан улсын нийслэлийн ар хаалга хэмээн нэрлэгдэж байсан адцарт Цавчаал боомтод тулж очжээ. Зэв орчны газар орны байдлыг судлаж үзээд, цэргээ гурван анги хуваан, хоёрыг нь бартаа ихтэй газар бүгүүлж, нэг хэсгийг биеэр удирдан хотыг довтлоод хүч дутсан мэт эргэн дутааж, нэхэн ирэхэд нь ар хударгаар нь бүгсэн цэргээр хумин авч, хоёр талаас нь хавчин цохиж хотьгг ганцхан дайралтаар авчээ. Ийнхүү амжилтандаа эрэмшсэн Зэв цэргээ бүр цаашлуулан Яньзины хаалга руу хүрч очив. Одоогийн Бээжингээс холгүй байсан Алтан улсын их нийслэл хот тэр үедээ Азийн томоохон хотын нэг байсан бөгөөд асар том цамхаг, өндөр сүрлэг хана хэрэм нь дэлхийн аль ч том хотынхоос дутахааргүй байжээ. Ийнхүү Зэв жанжин гайхам амжилтаараа монголын их цэрэг Алтан улсын нам дор газар руу үерийн ус шиг хуйлран орж, нийслэл хотод тулж ирэх нөхцөлийг бүрдүүлэв.
Энэ үед Зэвийн цэрэг үнэндээ цөөхөн ердөө л гурван мянган эр зөригтон байв. Гэвч бэхлэлтийн ойролцоо хотуудад түүний буй оолгосон аймшиг, сандрал нь эзэн хааны ордныг үнэхээр түгшээн айлгаж, хаан өөрөө хотоо сэм орхиж өмнө зүг рүү зугтахаар бодож эхэлсэн боловч айдсаа дарж хотдоо үлджээ. Зэвсэг барьж чадах эрчүүдийг хүчээр цэргийн албанд татсан бөгөөд нэг ч хүн хотоос гарч болохгүй хэмээн цаазлан тогтоожээ. Ийм арга хэмжээ Алтан улсын лэргийн санаа сэтгэлийг өөд татаж, Зэвийн гэнэдүүлж бачимдуулсан пшйдмэг довтолгоо зогсов.
Үүний дараа Зэв жанжин Алтан улсын эсрэг бослого гаргасан ч 5 үслэгдсэн Ляогийн ноёнд туслах үүрэг авчээ. Тэрбээр дүн өвлөөр аялж -всаар Киданд очоод энэ орныг Алтан улсын хааны армиас цэвэрлэж, хааны дорно өргөө Ляояныг эзэлж авахаар завдсан боловч бэхлэлт хэрэм бүхий том хотууд монголчуудад автсангүй. Гэвч Ляогийн армиас Алтан улсын цэргийн анхаарлыг хөндийрүүлэв. Цэргийн ов мэх яаж хоёр талын хүчийг тэнцвэржүүлэх чадвартай байдгийн жишээг Зэвийн энэхүү анхаарал сарниулсан аян харуулсан юм.
Зэвжанжин Ляодунг хоослоод 1212оны 12дугаарсард Мүгдэнгийн ойролцоо буудаллав. Гэвч доторхи нь тав, гаднах нь гурван миль давхар хэрмээр хүрээлэгдсэн бэхлэлтийг дайран эзлэхэд түүний цэрэг дэндүү цөөдөж байв. Тэгэхээр нь Зэв жанжин монголчуудын шалгарсан аргыг хэрэглэв. Энэ нь Алтан улсаас сөрөн байлдах цэрэг ирж явна гэж цуурхал тараагаад, өөрөө бүслэлтээ зогсоож машид яаравчлан тэрэг тээш гэр майхнаа хотын дэргэд хаяад зайлан одов. Хоёр хоногийн турш ер амсхийлгүй давхисны эцэст хөтөлгөө морьдоо юүлж унахыг цэрэгтээ тушааж, ирсэн замаараа шөнөөр эргэн довтолгов. Дайсан ийнхүү түүний арга мэхэнд оржээ. Орхиж одсон хүрээ буудлыг нь дайсны цэрэг болон нутгийн ард түмэн хотоос гарч ирээд л ид түйвээж байв. Цайз бэхлэлтийн нь бүх хаалга онгорхой байжээ. Зэв жанжны цэрэг тэднийг явуут хөмөрч хаяад хотод дайран оржээ. Манжуурын хүчирхэг хотыг эзэлснээр Ляогийн ноёны нэр хүнд, эрх мэдэл хэмжээлшгүй өсөж, энэ цагаас эхлэн өөрийгөө хаан гэж нэрлэхийг Чингис хаан түүнд зөвшөөрчээ. Энэ ялалтын ачаар байдал нь муудаж байсан Киданы ноён сэргэж Ляодүний хаанд өөрийгөө зарлаж Чингисийн ивээлд оржээ.
Дараагаар нь Зэв жанжин Найманы хан хүү Хүчүлүг төрийг нь эзэгнэсэн Хар Кидан улс руу 2 түмэн цэрэгтэй явав. Энэ гүрэн хүчирхэг том агаад хотууд нь ч хүн ам ихтэй, цэрэг арми нь дайн байлдаанд гарамгайндээр дорно, умрын нүүдэлчин аймгуудтай байлдсаар ирсэн, лалын дайчидтай ч үзэлцэн ялж дийлж ирсэн ажгуу. Энэхүү цэрэг зэвсэг сайтай, хорин уртраг дамнан орших том улстай Зэв жанжин хоёр түмэн цэргийн хүчээр дайтах болов. Гэвч Хүчүлүг харгис хатуу дарангуйлагч болж залуу хатандаа ухаангүй хайртайн эрхээр несторын шашнаас гарч шарын шашинд ороод хотын хүн ам дийлэнх болох лалынхныг мөрдөн хавчих болов. Лал мөргөлийн сүм хийдийг хааж, өмч хөрөнгийг нь хураан авч, хүчтэй цэргийн ангиуд суулгахад тэд нь тэндэхийн хүн ардаар тэжээлгэх ажээ. Зэв 2 түмэн цэрэгтэй Кидан руу хөдлөхдөө хүн амынх нь зэвүүцэл дургүйцлийг мэдэж тооцоолсон бөгөөд хил хязгаарыг нь давмагцаа лал сүм хийдийг нь дахин нээж, суурингийн жирийн оршин суугчидтай биш, харин тэднийг дарлан мөлжиж буй Хүчүлүгтэй байлдан сөнөөхөөр ирсэн гэдгээ зарлаж, хот суурин лал мөргөлтнийг өмөөрөн хамгаалагч болж хувирав. Шашны хэт улангассан үзлийн хүч нөлөө, учир холбогдлыг тэр маш нарийн мэдцэг, түүнийг өөрийн хэрэгг ашигладаг басхүү цэрэг дайчдынхаа амь насыг хэрхэн хайрлаж хаацайлж байсан нь үүгээр харагдсан хэрэг билээ. Лал мөргөлийн сүм хийдийг нээх тухай Зэв жанжны тушаал дорхноо түгэн тархав. Монгол цэрэг тэндэхийн хот сууринд орж очоод дохио өгөхөд л дорхноо бослого дэгдэж, хамгаалах цэрэг нь зугтахгүй л бол хүйс тэмтрэгдэж байв. Тэгээд ч түүний онц сахилга баттай цэрэг нь ямар ч хот сууринг түйвээсэнгүй, галдан шатаагаагүй учир Хорезмын гүрний дорно хэсэг, Хами, Хотон, Кашгар зэрэг чухал чухал түшиц газрын хамтаар тэр чигээрээ Зэвийн гарт оров.
Монголчууд ийн гэнэт гарч ирээд маш хурдан давшиж, улс орных нь хамаг хүчирхэг боомт алдагдахад Хүчүлүг балмагдан сандарч задгай газар шийдвэрлэх тулалдаан хийхийг оролдсон ч цэргийнх нь омог цөс нэгэнт мохож, лалын цэргийн ангиуд нь ерөөс тулалдсан ч үгүй. Ийнхүү бут ниргүүлж өөрөө Памирын уулсад зугган одов. Дэлхийн дээврийг дамжиж Зэвийн цэрэг түүнийг мөрдөн хөөжээ. Энэ үед Хүчүлүгийн цэргийн үлдэгдэл эзнээ хаяж одоод, тэр өөрөө цөөхөн шадар цэргийн хамт Бадахшаны хязгаарын онгон зэлүүд асга хавцалд шурган оров. Ийнхүү бут цохигдсон түүнийг хөөж монгол цэргүүдийн амь насыг золих хэрэг ч гарсангүй. Эртнээс инагш хятадууд Ферганы хөндийгөөс . сүргийн чанарыг сайжруулахаар авчирдаг байсан алдар цуут хошуу цагаан хүлэг сайн морьдыг монголчууд барилж, зугаагаа гаргаж байх үед нуггийн анчид Зэвийн зарлигаар Хүчүлүгийг хамгийн алслагдсан уулын хавцал хүртэл хөөсөөр барьж аван, амьдаар нь тушааж амласан шагналыг нь хүртжээ. Зэв дайсныхаа толгойг тэнгэрийн унаа мянган ?: лгуу цагаан хүлгийн хамт Чингис хаанд хүргүүлжээ.
Хар Киданыг эзлэн авсны дараа Хорезмын улстай байлдах цаг тулгарахад Зэв жанжин Чингис хаанаас Ферган уруу довтлох тушаал авсны дараа цэргийн бэлтгэлээ базаан дүүргээд, умар зүг нэвтрэх замыг уулсын дундуур гаргав. Наполеон, Ганнибалын Альпийн нурууг давсан аян ч дэргэд нь хүүхдийн тоглоом мэт санагдах тэрхүү үл мэдэх бөглүү алсыг зорьсон тэрхүү эрэлхэг зоригийн шалгуур тэхээр аян дүн өвлөөр эхэлжээ. Ийнхүү 25-30 мянган цэрэг Памир, Тэнгэр уулсын хоорондуур гарсан нарийн зөргөөр цөмрөн оров. Хүний биетэй зэрэгцэхүйц хунгарласан их цас мөс, тэсгэм хүйтэнд аялан явахад морьдын судас хагарч, шөрмөс тасран, туурай нь хөлдөх ажгуу. Ийнхүү бараг 7000 метр өндөр уулсыг хоёр метр гүн цасаар хучигдсан цагаар Кызыл Арт, Тэрэкийн хөлдөж мөстсөн даваануудыг тавж чаджээ. Догшин ширүүн цасан шуурганд нүдүүлж, аварга их уулс нуруудын дундах мөнх цас мөсний орноор аялан явахдаа, агт морьдынхоо туурайг сарлагийн хөмөөр боогоод цэрэг эрс өөрөө үсийг нь хоёр тийш харуулж нийлүүлж оёсон давхар дахандаа өлгийдүүлсэн чэт хөдөлгөөнгүй сууж, жаахан ч болов дулаацахын тулд морьдынхоо судсыг ханаж, халуун цусыг нь уун илүүдэл хэрэггүй гэж үзэх ачаа Зараанаасаа аль хэдийн салж, хүн морьдоо урагш алхуулахыг хичээж чвав. Энэ ажиллагаанаас Амударьяа мөрний дагуу бэхэлж, монол лэргийг хүлээж байсан хорезмын байлдааны төлөвлөгөөг задлаж чадах эсэх нь шууд шалтгаалах байснаас Чингис хаан гэнэтийн цохилт, уран аргад хамгийн их гаршсан Зэв жанжинд энэ үүргийг даалгасан юм.
Зэв жанжин ийнхүү Памирын уулсыг давж, Сырдарьяа мөрний лээд биеэр очиж чадвал, хорезмын цэргийг Самарканд, Бухар балгадад түшсэн ар талаас нь тасалж, Сырдарьяа мөрний дагуу хориглолтын хоёр дахь бүс бий болгох бололцоог нь задлах байв. Хэдийгээр монголын гол хүч болон Зэв жанжины цэргийн хооронд Памир ба Тэнгэр уул хөндөлдөн харилцаа холбоо авалцаж, үйл ажиллагаагаа зохицуулахад хүндрэл учирч байсан ч энэ асуудлыг ямартай ч шийдвэрлэж чадсан байна. Өгүүлшгүй хүнд зовлон бэрхшээлийг давж эцэж ядарсан цэргийн өмнө усан үзмийн цэцэрлэг торгоны хүр хорхой үр тарианы орон аргамаг хүлэг морьдын нутаг Ферганы үзэсгэлэн төгс уужим хөндий гэнэт цэлийв.
Ферганруу хийсэн Зэв жанжины энэхүү цэргийн цөмрөлт өнөөг хүртэл цэргийн түүхчдийг бишрүүлсээр байгаагын учир нь итгэл эвдэгч хөршрүүгээ орсон Чингис хааны аян дайны гараа байсандаа ч биш цаст уулыг даван хаврын уруй мэт буусан тэр довтолгоон гойд уран, гэнэтийн болж чадсанд хэргийн учир оршдог цочирдсон байна. Тиймээс Хорезм шах Зэвийн эсрэг цэргийнхээ нилээд хэсгийг хаяхаас аргагүйд хүрсэн нь Мухамед шах цэргээ улам цацан сарниулж, Чингис хааны их цэрэгтэй шийдвэрлэх тулалдаан хийх бэлтгэл хийгээд энэ мөрнийн дагуух хамгаалалтын шугамыг нь сулруулсан байна.
Чингис хаан хорезмын гол эсэргүүцлийг нухчин дарж, Мухаммед шахыг мөрдөн хөөж амьд үхсэн хамаагүй олж ирэх даалгаврыг хамгийн итгэлтэйөрлөгүүдболохЗэв,Сүвээдэйнартөгсөнюм.Тэдэнэдаалгаврыг чанд биелүүлж шахад толгой амраах зав өгөлгүй шахамдуулан хөөж явсанд арга мухардсан шах Каспийн тэнгисийн эзгүй арал дээр гарч таалал төгссөн байна. Эндээс хоёр өрлөгийн ертөнцөд дуурссан агуу их аян дайн эхэлж энэхүү ялгуусан үйл хэргээ 2 жил үргэлжлүүлээд буцах замдаа түмэн хэлтэн ард түмнийг номхотгон дагуулсан домогт жанжин маань олон дайн тулааныг осолгүй мэнд давсан хэрнээ ердийн өвчнөөр тэнгэрт хальсан гэдэг. Тэрбээр цэрэг дайчдынхаа амь насыг дэмий бүрэлгэхийг хүсдэггүй, цагийн байдлыг үнэлэхдээ гарамгай, тухайн нөхцөлд таарсан хамгийн зөв шийдлийг хурдан олж чаддаг гоц авьяастай байжээ. Тэгээд ч түүний удирдаж туулсан байлдаанууд нь Чингисийн цэргийн урлагийн түүхэнд томоохон байр эзэлдэг бөгөөд цааш цаашдын олон аян дайны зам мөрийг тодотгох, арга тактикийг боловсруулахад хүчтэй нөлөө үзүүлсэн билээ.
