Мананд умбасан умрын хотын арван нэгдүгээр cap. Өглөөхөн бударч байсан цасан бороо болон шивэрч, их мөрний хашлагад нөмрөлсөн олон шувууд хөвнө. Хаа нэгтээ цахлайн сүрэг хашгичих дуулдавч нүдэнд харагдахгүй аж. Энэ будант тэнгэрийн дор өөдөөс минь ирж яваа өндөр нуруутай, үл үзэгдэгч хүн надтай юун тухай ярилцнам билээ. Түүнтэй энд тэнд тааралдах л бүр эртний сонгодог баримал мэт дүр төрх тайлагдашгүй гоо сайхан нь илэрч өө сэвгүй цэвэрхэн цагаан царай, шулуун хамар, нухацтайхан ширтэх бардам нүд, хөмхийгөө журамтайхан зуусан нь хиймэл мэт санагдавч харц нь хичнээн хүмүүнлэг, зөнч гунигтай байдаг гээч. Эрт цагтямар нэртэй байсныгүл мэднэ. Юутай ч одоогийн “Арван хоёрдугаар сарын босогчид”-ын гудамжин дахь бүүдгэр тэнгэртэйгээ адил саарал байшинд, тэрээр амьдарч байжээ. Энэл байшинд дүрэмт хувцастай гимназийн сурагч Лиза Пиленко хожмын яруу найрагч Кузьмина Караваева гуч гарсан түүнийг хайрлах хайраа яаж илчлэхээ мэдэхгүй учраа олж ядан гараа базлан сууж, арвантав дугаар зуунаас ирсэн үлгэрийн ханхүү мэт Резанийн арван естэй хүү хаалгыг нь догдлонгуй татаж байлаа. Тухайн цаг үеийнхээ нэр төр болсон залуурчид, сэтгэгчид энэ л байшингийн хаалгыг гүн хүндэтгэлтэйгээр татаж байжээ.
… Орос орон минь юутай гунигтай ч
Олон голууд маань нулимсан дусалтай ч
Онгон тал, ой модод амгалан төрхөөрөө
Ганган хатагтайн үнэт алчуур мэт ээ.
Үнэт эрдэнийн өмсгөл зүүсгэлтэй үзэсгэлэнт сайхан дагинын зүүрмэглэх нь хараа талбисан хэн бүхнийг хачин битүүлэгт даллах ба тайлгач удган, мясан шулмасууд тандах нь түүний хувьд эх орноо хайрлах, үзэн ядах сэтгэлийнх нь гал, торгон ир нь байсан юм. … Тэнгист гарсан хамаг онгоцны тухай
Тэртээд яваа хамаг ядрагсдын тухай
Тэгээд бас мартагдсан баярынхаа тухай
Сүмийн найрал дуунд бүсгүй дуулав
Бүсгүйн дуу бөмбөгөн орой өөд хадаж
Бөмбөгөр цагаан мөр нь гэрэлд цайвалзана
Хүн болгон харанхуйгаас харан чагнана.
Хамаг онгоц намуун зогсоолд хүрч
Харьд яваа ядарсан хүмүүс амарч
Баясгалант сайхан амьдралыг олж
Баяр жаргал амсах мэт санагдана
Гадагш гэгээ нь тодхон, дуу хоолой нь содхон
Гэтэл эзэн хааны өндөр босгоны тэнд
Элдэв нууцад холбоотой энхрий хүүхэд уйлах нь
Эргэж хэн ч ирэхгүй гэж тодхон үглэнэ.
Хайр сэтгэл, байгалийн аугаа их дууч, нууцлаг, битүүлэг бүгдэд тэмүүлэвч хэзээ ч гар хүрэлгүй бодлогошрон дотоод мэдрэмжээрээ өөртөө болон бусдад нээгч энэ хүнийг “Хонгорхон хий үзэгдэл минь” гэж цаг үе нь энхрийлж байлаа. Намрын уйтгарт борооны дундуур хар морьтой хатируулан, нөмрөг нь.дэрвэсэн Пушкины зургийг би Евсей Мойсенкогийн үзэсгэлэнд хараад яагаад ч юм энэхүү уйтгарт хүйтэн өнгө нь арай өөр, дулаавтар, магадгүй бүр алтан шаргал өнгөтэй асан бол би тэр зургийг Александр Блок байна гэж хэлэх байсан сан. Тэгээд энэ хүн хүмүүсийн сэтгэлээс аль эрт арилан одоод мартагдсан сайн сайхныг нь эргүүлэн авчрахаар явж байна гэж хэлэн байсан. Лира хөгжмийн гайхамшигт чавхдасны нууцыг Пифагор хүмүүст тайлсанчлан нарийн нандиныг тэрээр хүмүүст нээж өгсөн юм.
“… Даагдашгүй цэнгэл, далдын зөнч Лимбэ!” гэж нэрлэж байлаа.ү
… Одоо хүртэл амьд хэвээр байгаа мэт царайлан
Олон хүний дунд орж хутгалдан
Тачаал хүслэнгийн эмгэнэлт шоглоомын тухай
Төрөөгүй хүмүүст хэлж өгөх юутай хэцүү вэ
Урлагийн ягаахан гэрэл туяан дундаас
Үхэл амьдралын түймрийг таньж мэддэг гэж
Ухаангүй шөнийн аймшигт зүүдийг эргэн санаж
Үймсэн сэтгэлийн шуурганаас учрыг тунгаах юутай хэцүү вэ
Олон зам бүгдээрээ
Ромд аваачдагтай адилхан
Оршин амьдрахын хүрээ даан ч бачуухан юм аа
Өнгөрсөн улирсны нүглийг ч тэр, буяныг ч тэр
Үлдээлгүй бид давтаж гэдгээ эртнээс мэдрэнэ
Хувь заяаны ханьдаа хандаж тэнгэрт гартал дурлаж
Хожим нь хорвоо дээр түүнээсээ урвах
Бусдад ч тэр, надад ч тэр ижилхэн оногдох тавилан
Будан манан дундаас тодрон тодрон харагдана
Гутарч гуниглан хийж бүтээхээс алслан холдож амар амгаланг
Хэдий чинээ хүсэх тутам амьдрал өөрийн нууцыг эрээ цээргүйгээр
Дэлгэн сэтгэл гүндээ ортол харж эхэлнэ.
Энэ л үед хүн урьдын бүх амьдралаа зүүд зэрэглээ мэт үзэн
Бүгдийг мартах гээд үзье л дээ, мартана гэж үү
Хэрвээ мартлаа гэвэл энэ нь түр зуурын юм
Чухам иймээс л тэр амьдрахыг зөвхөн
зүүдэндээ үзэхээс яалтай билээ
Орос орон чамайг хэрхэх тухай
Ой буутал алсаар өгүүлэг ч
Асар тэнгэрийн хангарьд мэт аянгын дуугаа
Аргил сөөнгөдүү хоолойгоор зарлаа
Санчиг чамархай руугаа салганасан гараар
Санаашрангүй атлаа зоримогхон гараар
Санаашрангүй атлаа зоримогхон дохиж
Гэрэлт наран нүдний өмнө үзэгдэхгүйд
Гэгээн бурхан ариун соёрхлоо хайрлаагүйд
Өөрсдийн минь өмнөөс ганцаар буруутай мэт
Өмнө маань Александр Блок тодорч байна
Их яруу найрагчид зориулсан энэхүү шүлгийг Марина Цветаева бичжээ. Шүлэг, яруу найраг нь зохиогчийн амьдрал, баяр хөөр, гуниг гутрал, зан чанарын толь байдаг. Тухайн цаг, тухайн өдөр тэрээр сэтгэлийн ямар жаргал эдэлж, ямар гуниг зовлонд учраад байсныг шүлэг найргаас нь мэдэж болно. Урьд нь би энэ тухай төдийлөн анзаардаггүй байжээ. Гэтэл… Евгений Богат надад ойлгуулж өгсөн. Чухам л ой тойнд минь шингэтэл ойлгуулж өгчээ. 1908 оны хоёрдугаар сарын 06-нд гимназийн сурагч Лиза Пиленкод зориулан бичсэн нэгэн шүлгийн тухай Евгений Богат надад гунигтай атлаа хөөрч догдолсон сэтгэлээр ярьж билээ.
… Та миний зам дээр зогсож байхдаа
Тийм сайхан, тийм үзэсгэлэн гуа
Тэгсэн мөртөө гунигтай царайтай байдаг
Гунигласан учраа хэлнэ үү
Гутарч үхлийн тухай бодоо юу
Гоцолж хэн нэгэнд дурлаа юу
Гоо жавхаагаа голоо юу
Үгүй дээ, би худал хөөргөн хүн биш
Үнэн юм их мэднэ
Үргэлжид бодол болно хүүхэд цагаасаа
Амьдралаар бол би зохиолч хүн
Амьд амьтад, алаг цэцэгсийг мөрөөднөм
Гунигийн эцэс төгсгөлийг хичнээн их бодовч
Гоцолж миний бодож буй ганцхан юм
Гол шиг та арван тавтайхан юм байна
Нарлаг сайхан өдөр
Хар тэнгисийн хөвөөнд төрж өссөн охин Петербургийн багтарсан ахуй, зэгэл шаргал мананд учраа олж ядан амьдралын ээдрээ, түвэгтэй бүгдийг ухааран ойлгохыг хүсэж, ой гутам шударга бустай эвлэрч чадсангүй. Тэрээр Александр Блокт ханджээ. Блок түүнийг анхааралтай гүн хүндэтгэлтэйгээр сонсжээ. “Ертөнцөд үнэнч шударга нь үгүй, харин худал хуурмаг дүүрэн шүү дээ гэж Эфес хотынхонд гунигтай хэлсэн Гераклит шиг түс тас ч хандсангүй. Шүүрс алдан суугаа их найрагч Лизагийн бүхий л сэтгэлийн гунигийг өөртөө шингээн авчих шиг л санагджээ. Долоо хоногийн дараа ер бусын цэнхэр дугтуйтай дээрх шүлгийг Лиза хүлээн авчээ. “Би сэтгэлийнхээ талыг тэнд орхижээ. Ертөнцөд тийм их уйтгар, их амьдрал, халамж, холч сэтгэл байдаг аа гэж Кузьмина Караваева хожим нь дурсан бичсэн байдаг.” … Оюун сэтгэлээ би хүн бүрд хүртээе
Оронгүйд орон болог, өлбөрсөнд талх болог
Нүцгэнд хувцас болог, ангасанд унд болог
Нартад дуулаагүйгээ дуулаг, насандаа нэг баярлаг
Уйлья гэвэл сохроосоо, өгье гэвэл ганцаасаа
Ухаан нэмэхээр энэ үг угаас мэргэн үг ээ
Оюуны минь сав амьдралын туршлагаар дүүрэн
Олонд хүртээхгүй бол миний сэтгэл хүйтэн
Олны дотор би гэгч байна уу, үгүй юу
Ор тас өөрийгөө мартаж орхижээ
Амраг сэтгэл, даль жигүүр, хайр байвал
Алд бие, ахуй сэтгэл минь хөөрөхгүй нь ээ! Яагаад ч юм Кузьмина Караваевагийн энэхүү шүлэг Александр Блоктой уулзсан тэр нэгэн орой арван тавтай охин Лизад анх л төрөөд амьдралын хал долыг үзсэн алдарттэмцэгч эмэгтэйгээс хожим нь мэндэлсэн юм биш үү гэж бодогдсон сон. Аж амьдрал, ааш зангаараа өө сэвгүй, эелдэг эрхэмсэг их зөнч маань мөн чанартаа хамгийн зовиурлаг хүн байжээ. “Бид бол мухар сохор зөн билэг биш ээ. Эх орныхоо зүрх сэтгэлийг шимшрээ, бодол санаа, сэтгэхүй түүнийг хүсэл эрмэлзлийн лугшилт мөн амрахыг бид зүүдэндээ л үздэг. Мөнхийн тэмцэл бидний амьдрал” Александр Блок ингэж хэлсэн юм. Нялх багаасаа эх орноо хайрлах ийм л хайраар тэр хүмүүжжээ. Петербургийн их сургуулийн ректор нэрт ботаникч Андрей Бекетов зээ хүүгээ ингэж л өсгөжээ. Түүний өөрийн нь аав Александр Львович Блок Варшавын их сургуулийн профессор байлаа. “Миний бага нас өвөөгийнд өнгөрсөн. Чухам л энд би үгийн үнэ цэнийг ойлгож дурлах болсон юм” гэж Александр Блок өөрөө бичсэн байдаг. …
Оногдсон тавилан гуниг зовлон дунд
Огт мартамгүй үнэт агшин байдаг
Халуун гараа мөрөн дээр чинь тавиад
Хайрлан дурлам энхрий харцаар ширтэнэ
Илбэ илдийн энэхэн агшинд чамд
Индрийн жавхаа мэдрэгдэн хөвчирч
Уянгат хөгжмийн үл мартагдах аяс
Урьдын жаргалын дуурсал болон эгшиглэнэ.
Тэрээр энэ шүлгээ хэзээ ч мартагдахааргүй цээжлүүлжээ. Чухам хаана болохыг би одоо санахгүй байна. Яагаад гэвэл бид хоёр уулзалдаагүй юм. Гэрт нь хэд хэд очлоо. Эзгүй байлаа. Эхнэр нь ч эзгүй, өлгүүрт нь өмсөх дуртай цэнхэр цув нь ч байсангүй.
… Идэр насны минь гал цог буурахад
Энгүүнээр чи “Уучлаарай” гээд л явчихлаа.
Заяа зургаар учрах хүн чинь би биш байжээ
Зам дээр тааралдсан нэгэн л байжээ.
Төөрч будилсан амьдрал минь утгагүй ч
Түүнээс сайхан нь бас л үгүй санагдаж
Гарцаагүй тийм байж гэж өөртөө шивнэхэд ч
Ганцхан чиний төрх зүүдлэгдэх юм аа
Харин энэ шүлгийнх нь гар бичмэл Люба Менделеевагийн зурсан зургийн өмнө байж байсан билээ. Эрдэмтэн Димитрий Иванович Менделеевийн ач охин Люба Менделеева Александр Блокийн гэргий байсан бөгөөд хөрш эдлэнгүүд Шахматова, Бобловогийн завсар орших Тараканов суурингийн дуганд мөргөл үйлдэн 1903 онд гэрлэцгээжээ. Александр Блок, Люба нарын дурлалын түүх гунигтай атлаа сэтгэл донсолгом уяруун түүх билээ. …
Би залуу, сэргэлэн дурласан явнам
Би түгшин, уйдан, бишрэн байнам
Нугарашгүй би чам руу бөхийн ургаж
Нууцхан цэцэглэгч агч мод юм би
Бүлээн салхи навчсыг минь шүргэн
Бүдүүн гол минь мөргөлд займран
Оддын зүг тэмүүлсэн нүүрэн дээр минь
Онгон магтаалын анхилуун нулимс байнам.
Залуу эрийн сэтгэл донсолгом уянгат дуулал чухамдаа гайхамшигт шүлэг… гээч л энэ ээ! Уйт тэр нэгэн өдөр Люба яруу найрагч Андрей Белыйтэй нөхцөн, өмсөх дуртай өнөөх л цэнхэр цувтайгаа түүнийг орхин оджээ. …
Гэтэл цаг нь болж чи гэрээсээ явлаа
Гэрлэлтийн бөгжөө би харанхуйд шидлээ
Өөр хүнд чи хувь заяагаа даатгасан хойно
Өнгөлөг сайхан царайг чинь мартлаа…
…Хамаг юм хувьсаж, залуу нас өнгөрлөө
Хайрын ялдам, алдрын тухай бодох ч хэрэггүй
Чиний царайг жирийн гуутай нь хамт
Өөрийн гараар ширээнээсээ зайлууллаа.
1908 оны нэгдүгээр сарын 30.
Блокийн зовиур нь ариун зовиур байсан. Энэ нь бусдын төлөөх өөрийгөө шийтгэсэн шийтгэл байсан бөгөөд түүний хувьд бусадтай ойртон нөхөрлөх гэж оролдох нь сайхан сэтгэлийг нь булшилж ч мэдэх утга учиргүй зүйл мэт санагддаг байжээ. Өндөр их соёл, өргөн дэлгэр түүнийг Оросын яруу найргийн “Мөнгөн үе”-ийн хааны титмийг өмсөхөд хүргэсэн юм. А.Пушкинээс хойш “Оросын яруу найргийн нар” хэмээн эрхэм хүндлэлийг чухам л энэ хүн үүрэх хувьтай байсан юм. 1921 оны тэр нэгэн өдөр их уйлснаас нүд нь хавдаж танигдахын аргагүй болсон Сергей Есенин надтай тааралдаад хоолой зангируулан байж “Александр Блок… Блок өнгөрчихжээ. Хайрлаж гамнаж бид чадсангүй. Оросын хамгийн том яруу найрагч өнгөрчихжээ. Бурхан минь, юунд биднийгээ өнчрөөв дөө… Дөчин нас… Бас л залуу Пушкин гучин долоотой… Байрон гучин зургаа… Кольцов гучин гурав… Шелли гуч… Ките бол бүр хорин тав… Лермонтовоос хоёр дүү шүү” гээд л уйлж байж билээ. Би тэр үед үл үзэгдэгч хүн байсан. Харин Сергей Есенин өөрөө хорин тавтай байсан юм.
Яруу найрагч агсан Жамьянгийн Болд-Эрдэнэ
1990.03.09-1991.02.27 Ленинград-Улаанбаатар
