Саган Сэцэн бол Батмөнх даян хааны гутгаар хүү Барсболд хааны гсааны тайж хүн бөгөөд 1604 онд Ордосын Өөшин хошуунд, Их Шаварт “эдэг газар төржээ. Түүний овөг, дээдэс цөмөөрөө олны дунд нэр хүндтэй, тайж хүмүүс байсан юм. Тухайлбал, Саган Сэцэний өвөг эцэг нь 1540- 1586 онд амьдарч байсан Хутугтай Сэцэн хунтайж бөгөөд бичиг, цэргийн эрдэм хослуулсан тэрбээр, “Өнгөрсөнийг хөөгч, ирээдүйг угтан мэдэх сэцэн” хэмээн цоллуулж, монголын их хаан Түмэн засагтын итгэлийг олж, төвдийн 3-р далай лам Содномжамцтай уулзан, 1576 онд засаг барих -азан түшмэлийн нэг болж байжээ. Саган Сэцэнийхэн арван хэдэн үеэрээ энэ газартаа амьдарч, мал аж ахуй, газар тариалан эрхэлж байжээ. Энэ газар одоо ч нэрээрээ байдаг ажээ. Саган Сэцэний хамгийн алдартай бутээл бол 1662 онд туурвисан “Эрдэнийн эрхи” буюу бүтэн нэрээрээ Хаадын үндэсний Эрдэнийн товч” гэсэн нэртэй монголын түүхийн томоохон зохиолуудын нэг юм. Эрдэний товч зохиол бичигдэж дуусаагүй байх үеэсээ монголын язгууртнуудын дунд түгэн дэлгэрч, шимтэн уншсан хумүүс нь уг зохиолыг хуулан тарааж байжээ. Тийм ч учраас одоо “Хаадын ундэсний Эрдэнийн товч оршвой” гэж бичсэн хуулбар нь маш олон янзаар байдаг, халх, ойрад болон өвөрмонголын олон чуулганаас олдсоор байдаг ажээ. Эрдэнийн товч зохиолын олон янзын хуулбар хоорондоо зөрөөтэй байдаг тул аль нь жинхэнэ эх вэ гэдэг асуудал тодорхойгүйн лээр манжаар бичсэн Эрдэнийн товч бас байдаг ажээ. Энэ бол мэдээжээр -анжийн хаадын зарлигаар орчуулсан бөгөөд тэд монголын түүхийг мэдэх зайлшгүй шаардлагаас урган гарсан гэж үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл эзлэн түрэмгийлж байгаа орныхоо түүхийг мэдэхгүйгээр, ард түмнийг нь дагуулан захирч, эсэргүүцэл тэмцлийг дарахад бэрхтэй байсан ажгуу. Саган Сэцэн Эрдэнийн товчийг бичихдээ 7 зүйлийн сурвалж дэвтэрийг гол болгон ашигласан байна. Үүнд:
1. Утгат чухал хэрэглэгч хэмээх судар
2. Гайхамшиг үзэгдэхүй эцэгийн цоморлиг нэрт шастир
3. Чанар, шалтгаан, үндэсийг ухуулагч улаан дэвтэр
4. Шарав хутагтын зохиосон хаадын үндэсний тууж
5. Эрдэмтний сэтгэлийг гийгүүлэхүй цэцэглэлт хэмээх хятад шастир
6. Эрхэм дээд Чигарава хааны байлгасан номын цагаан түүх
7. Шар тууж
зэрэг ажээ. Эдгээр зохиолуудаас 4 нь эдүгээ олдодгүй байна. Саган Сэцэнд монголын түүхийн нэгэн алдарт зохиол гэж үздэг Цагаан түүх хадгалагдаж байсан бололтой. Тийм ч учраас түүнийг нилээн түлхүү ашигласан байна. Саган Сэцэн бага балчир байхдаа эрдэмтэн, мэргэдийг дагаж олон ном судар уншиж ойлгон, хожим Эрдэний товч зохиолоо бичихдээ залуудаа олж авсан мэдлэгээ ашигласан гэж үздэг. Зохиолын эхлэл нь галав ертөнц тогтсоноос эхлээд манж чин улсын Энх Амгалан хааны анхдугаар он буюу 1662 он хүртэл хугацааг хамардаг байна. Эрдэнийн товч зохиолын гол агуулга нь,
1. Галав ертөнц тогтсон, хүн амьтан үүссэн
2. Энэтхэг, төвдийн хаадын язгуур бурханы шашны түүх
3. Монголын хаад бурханы шашныг дэлгэрүүлсэн түүх
4. Мин улс, манж Чин улсын товч түүх
5. Эрдэнийн товч
зэрэг болой. Саган Сэцэн хятадын Мин улстай монголчууд дайтах болон найрамдах ажиллагаанд биечлэн ороолцож байжээ. 1627 онд баруун гурван түмэн монголын их хаан Лигдэнгээс урвахад, тэднийг номхотгохоор Лигдэн баруун гурван түмэнд морилж, нөлөө бүхий ноёдтой уулзаж, эв зүйгээ олж байжээ. Энэ үед монголын зүүн хойно манж угсааны зүрчидүүд ихээхэн чирхэг болж байсан тул, монголчууд эв эеэ нэгтгэхгүй бол манжийн эзэмшил болж, тусгаар тогтнолоо алдаж болзошгүй байдал үүссэнээс, баруун түмний Лигдэнг эсэргүүцэж байгаа байдал зөвхөн тэдэнд төдийгүй, бүх монгол туургатанд аюултай гэдгийг Саган Сэцэн ухаарч, Лигдэн хутагт хааны цэрэгт орж, баруун гурван түмний зарим нэг хэтэрхий зөрүүд ноёдыг номхотгон дарж байжээ. Ийнхүү Саган Сэцэн цэрэгт мордохдоо их улс эвдэрэхийг, зургаан түмэн хагацахыг аврахын төлөө нийт түмэн, цэргийн жанжинууддаа уриалж байжээ.
Манж нар монголын талаар хоёр янзийн бодлого явуулж байснаас юуны өмнө монголчуудыг аргадан татах, ялангуяа бурханы шашнаар номхон хүлцэнгүй болгох, өглөг буянаар урхидах, хоёрдугаарт, айлган мэгдүүлж, манж түшмэл цэргийн эрхийг өчүүхэн төдий эсэргүүцсэн нийг хатуу чанга шийтгэж бусдад сургамж болгох явдал байжээ. Лигдэн хутагт хаан манжийн эрхшээлд орохгүйн төлөө бүх монголоо уриалж, хэдэн удаа цэрэглэн дайтсан боловч манж нар Харчин, Хорчин аймгуудыг урвуулан татаж, монголчуудыг дотор нь сөргөлдүүлсэн нь Лигдэнгийн доройтох үндэс болжээ. Харчин, хорчин Лигдэнгээс салах үед баруун гурван түмэн дахин монголын хаанаас урваж, Лигдэнгийн хүч чадал бүр доройтсон байна. Энэ үед Лигдэн Дээд монгол буюу Хөхнуурт очиж хүч хуримтлуулан, манжийн эсрэг байлдахаар шийдэж, баруун зүг арав гаруй мянган цэрэг, гэр бүлээ авч хөдөлсөн байна. Үүнд баруун гурван түмний ноёд дургүйцэн, Саган Сэцэн ч Лигдэнг дагаж баруун зүг яваагүй байна. Энэ тухайгаа тэрбээр Эрдэнийн товч зохиолдоо өгүүлсэн байдаг. Энэ мэтээр Саган Сэцэн монголын хаадын үйл ажиллагааны тухай өөрийн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж бичсэн байна. Гэхдээ монголын түүхийн бусад зохиолд их хаадыг ямагт магтаж бичсэн байдаг бол Саган Сэцэн хаадын алдаа, эндэгдлийг чин үнэнээр шүүн бичиж, хойчид сургамжтайг анхаарсан байна. Тухайлбал Лигдэн хаан баруун гурван түмэнд морилсон нь зөв ч, хэтэрхий ширүүн байлдсан нь буруу. Харчин, хорчиний ноёд манжид урвасан нь гутамшиг боловч үүний шалтгаан нь угтаа хутагт хааны бодлого зөв байгаагүйнх гэж бичжээ. Хятадын Мин улс болон монголын хоорондын харилцааны талаар Эрдэнийн товчид дурьдсан байдаг авч, зарим нэгэн чухал үйл явдлын талаар ялангуяа 1634 онд Лигдэнг өөд болсноос хойш ямар үйл явдал монголд өрнөснийг тодорхой дурьдаагүй байна. Энэ нь түргэн хугацаанд хүчирхэгжиж байсан манжийн хаадын хэтэрхий эрс бодлого монголд сөрөг нөлөөлөхөөс болгоомжилсон байх гэж үзэх талтай. Тухайлбал, 1635 онд Ринчен жонон манжид дагаж орсон, 1636 онд өвөр монголын 49 засаг манжийн хааныг монголын хаан хэмээн өргөмжилсөн тухай огт дурьдаагүй өнгөрсөн байна.
Саган Сэцэн энэ талаар бичих хэрэгтэй боловч тухайн үедээ манжийн дургүйцлийг хүргэхээс болгоомжилсонтой нь холбоотой болов уу. Мөн 1649 онд түүний төрөлх Ордосыг 6 хошуу болгон хуваасан тухай дурьдаагүй байна. Тухайн үед монголчууд нийтээрээ тарж бутарч, салж сарниж байхад, монголын 6 түмэн түүний дотор, Ордос 6 хэсэг болж эх захгүй бутарч байсан явдалд Саган Сэцэн дургүйцэн, үзэл бодлоо янз бүрээр илэрхийлж байсан ч, хэтэрхий хувиа бодсон ноёд ухаалаг хүмүүсийн үгийг ер хайхрахгүй байлаа. Манж нар ч монголчуудыг аль болохоор бутаргаж, саланги тасархай байлгавал тэднийг нэгдсэн хүчээр эсэргүүцэх явдал гарахгүй хэмээн үзэж байжээ. 1635 онд Ордос ийнхүү манжийг дагахад эцэг, өвгөдийн үеэсээ нэр хүнд өндөртэй байсан Саган Сэцэн ямарч албан тушаалгүй хоцорч, жирийн иргэн болсон нь манжийг дэмждэггүй байсантай нь холбоотой болов уу. Энэ тухай тэрбээр өөрийнхөө зохиолд шууд бичээгүй ч тойруу утгаар тэмдэглэсэн зүйл цөөнгүй. Тухайлбал, “Сайжрах, муужрах, самуурах, үймэх аль ч үед эрдмээ үл умарт, хэтэрхий сайжруулсан ч үлэмж бүү омгорх. Хэрэв доройтвол бүү шантар” гэж бичсэн байдаг. Саган Сэцэн “Монголчууд хүчирхэг манжид зугуухан идэгдэж байгаа ч хожим ирээдүйд төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээнэ. Үүнд шалгарсан ухаантай мэргэд бүхнийг шийдвэрлэнэ” гэж хэлсэн байдаг. Энэ тухайгаа, “Шалгарсан ухаантныг хичнээн даравч Шулуун эрдэм нь нэгэнт тодорно Шатаамал зулыг урвуу хандуулан баривч Шатах гол нь дээшээ дүрэлзэнэ. Эрдэм ухаантай хүнийг үл хэрэгсэх нь мунхаг явдал” гэх мэтээр сургаж байжээ.
Саган Сэцэн зохиолдоо шашны тухай, монголд шашин нэвтэрсэн тухай, Пагва ламын тухай, Тогоонтөмөр хааны тухай бичсэн зүйлүүддээ ерөнхийдөө өөрийн дүгнэлтийг гаргасан байна. Дундад зууны үеийн монголын засаг захиргааны зохион байгуулалтыг Эрдэнийн товчоос тодорхой мэдэж болно. Тэнд өгүүлснээс үзэхэд 17-р зууны сүүлийн хагас болтол монголын засаг захиргаа 6 түмэн монгол, 4 түмэн ойрад буюу бүгд 10 түмэнд хуваагдаж байжээ. Түмэн нь дотроо отогт хуваагдаж байв. Тухайлбал, халх түмэн 12 отогт хуваагдаж байсан тухай, бусад түмтүүд ч хичнээн отогт хуваагдаж байсныг нилээд тодорхой өгүүлсэн байна. Түмэдийн Алтан хан болон ойрадын Эсэн тайшийн тухай нилээд сонин мэдээ бичиж үлдээжээ.
Олон ном зохиолд Алтан ханыг гайхамшигт хүмүүн хэмээн магтан бичсэн байхад, Эрдэнийн товчид Алтан ханы гавьяа зүтгэлийг тэмдэглэснээс гадна тэрбээр хатдынхаа үгэнд дэндүү захирагддаг сул талтай байсныг ч орхилгүй дурьдсан байна. Жишээ нь, Алтан ханы хатан Молон буюу Ерөөл хатнаас Түвэд тайж хэмээх ганц хүү төрөөд үгүй болсонд хатан гашуудаж, “100 хүний хүүхэд алж дагуулах, 70 ингэний ботго алж ингэ буйлуулах” хэмээн Алтан ханыг ятгаж, зарим түшмэдийг хөдөлгөж байхад Монголжин аймгийн Зухан Тулай гэгч тайж ихэд уурсан, “Нялх үрсийг бүү хөнөө, оронд нь намайг алж дагуул” хэмээн Алтан хан, Молон хатан нарт учирлан хэлснээр үүнээс хойш нэг ч хүүхэд алж дагуулгүй хэмээн тохирсон түүхийг зохиолдоо өгүүлжээ. Саган Сэцэн зөвхөн монголын түүх төдийгүй Мин улсын түүхийг монгол хүнд сургамж болохуйц байдлаар бичсэн байдаг. Мөн манж чин улсын Нурхач баатрын үйл ажиллагааг гол гол үйл явдалд тулгуурлан тэмдэглэсэн байна. Мин улсын түрэмгий цэрэг монголд нэвтэрч газар орноос нь булаах, ард иргэдийг нь өөртөө нэгтгэхийг хичээж байсан тухай нилээд сонирхолтой байдлаар өгүүлжээ. Харин 1635 оноос хойш хятадын Мин улс болон манжийн талаар чимээгүй өнгөрсөн байна. Зохиолынхоо төгсгөлд Эеэр засагч хаан их улсыг энхжүүлж зассан тухай, Энх Амгалан хаан ширээ залгаж, төр гүрнийг захирсан тухай хүүрнэж, зохиол бичихдээ ашигласан бүтээлийн тухай дурьдсан байна.
