Бидний өвөг дээдэс туулж өнгөрүүлсэн арвин их түүхээ бичиг судар болгон үлдээж чадаагүй нь туйлын харамсалтай санагддаг юм. Тийм ч учраас бидэнд мэдэхгүй зүйл олон бий. Оньсого таавар мэт үл ойлгогдох зүйл ч олон бий. Тухайлбал “Монголын нууц товчоо” шастирт 1189 он буюу Зээрэн хавцлын байлдаанаас хойших арван жилийн хугацаанд Чингис хаан юу хийж хаана явсан талаарх баримт байхгүй.
Мөн тухайн үед Жамух чухамхүү яагаад гэнэтхэн Гүр хаан цол авч Тэмүжиний гол өрсөлдөгчөөр тодорсон нь ойлгомжгүй үлдсэн билээ. Тухайн үед Чингис хаан үнэхээр Алтан улсад олзлогдсон юм бол Жамух ёстой ногоон гэрлээр бүх Монголын хаан болох байсан атал яагаад тэгээгүй вэ гэх мэт эргэлзээтэй асуулт гарч ирдэг. Түүхийн энэ хоосон орон зайн тухайд түүхчид янз бүрийн таамаглал дэвшүүлсээр ирсэн. Чингис хаан Алтан улсад алба хааж байсан гэх юм уу эсвэл Тангудтай байлдахаар түр зуур цэргээ хураан амарч байсан гэх мэт.
Түүхэнд ийм тодорхойгүй байдал, таг харанхуй орон зай байдаг учраас С.Бодров мэтийн найруулагчид Чингис хааныг арван жил Тангудын олзонд байсан мэтээр дүрсэлсэн кино бүтээн цацаж чамгүй орлого олсон билээ. Мөн Хүннүгийн их хаант улсын тухай, яагаад хуваагдсан талаар түүхэн эх сурвалж байхгүйтэй адил маш ховор. Гэтэл Хүннү гүрэнтэй зэрэгцэн оршиж байсан Хятадын Цин гүрний бүх бичиг баримт, түүхэн дурсгалт материалууд нь бараг тэр чигээрээ шахуу хадгалагдан үлдсэн байдаг нь сонирхолтой.
Цин гүрний түүхийн бичээч нарын тэмдэглэж үлдээсэн судар ном, эх сурвалжаас Хүннү гүрний тухай модон хэрчлээс тавих байдлаар хэрэглэдэг ке-мү гэх бичигтэй байсан, Хан-Хүн нарын хооронд “Энх ургийн гэрээ” хийж байсан гэх мэт сонирхолтой баримт байдгийг үзэхэд хүннү нар бичиг үсэггүй харанхуй хүмүүс биш байсан нь анзаарагдана. Хүннүгээс хожуу гарч ирсэн согд болон уйгарууд өөрсдийн гэсэн босоо бичигтэй байсныг түүнээс хожуу үеийн бүх монгол угсаатан өвлөж авсаныг бүгд мэднэ. Гэтэл хүннү нараас яагаад бичгийн их өв соёл үлдээгүй вэ, тэдний үүр түүх яагаад ул мөргүй арчигдан алга болсон бэ гэдгийг бид мэдэхгүй л байна.
1913 онд Оросын хаант улсын түүхийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн, Петербургийн их сургуулийн түүх-хэл шинжлэлийн тэнхимийн дорно дахины судлаач Милий Герасимович Долобко Ташкентийн эртний номын сангаас Хүннүгийн баруун зүг нүүсэн нүүдэлтэй холбоотой согд болон эртний хятадаар бичсэн нэгэн ховор баримтыг олж авсан гэх нэг сонирхолтой мэдээлэл байдаг. Уг түүхэн баримт нь нийтийн тооллын 600 оны орчим хамаарах уйгаруудын ид хүчирхэгжин мандсан үед бичсэн эх сурвалж болохыг тэрбээр олж тогтоосон байгаа юм.
Тэнд дурдсанаар уйгаруудыг хүчирхэгжихээс 500 жилийн өмнө баруун буюу цагаан хүннү нар Ижил мөрнийг чиглэн их нүүдэл хийж одохдоо өөрсдийн ном судар бичиг соёлыг тэргэнд ачаад авч одсон тухай өгүүлсэн байжээ. Тэр ч бүү хэл хүннү нарын бичиг соёл нь Хятадын эртний ханзтай төстэй тэмдэглэгээ бүхий үсэгнээс бүрдэж байсныг дурдсан байж. Орос эрдэмтэн хүннү бичгийн араас хөөж Армян, Гүржээр дамжин Туркийн Стамбулд 1914 оны эхээр хүрч очин Стамбулын нийтийн номын сангаас эртний хүннү нарын төв Азиас морин тэргэнд тээж одсон ном судар нь зам зуураа булгаруудын хэрэглэхэд илүү хялбар слав үсэгтэй холилдон эрлийзжээд өнөөгийн бидний хэрэглэж буй кирилл үсэг үүссэн тухай бүдэг бадаг баримт олж авсан гэдэг.
Эрдэмтэн уг баримтаа баталгаажуулахын тулд Софи, Будапешт зэрэг хотуудыг зорьсон боловч дэлхийн нэгдүгээр дайн эхэлсэн учир арга буюу Орос руугаа буцсан аж. Ингэхдээ эртний дайнч хүннү нар ямар бичиг үсэгтэй байсан тухай сонин баримт олсон талаараа тэр үеийн зарим нэг сонинд мэдээ нийтлүүлсэн байна. Хэрвээ нэгдүгээр дайны араас залгаад 1917 оны Октябрийн хувьсгал, большевик улааны хядлага эхлээгүй бол орос эрдэмтэн дуулиан тарихуйц зүйлийг түүхэнд мөнхлөн үлдээх байсан биз ээ. Хэрвээ орос эрдэмтэний ул мөрийг нь хагас дутуу гаргаад орхисон Хүннү бичгийн өв соёл бидэнд уламжлагдан үлдсэн бол бид өвөг дээдсийнхээ үүх түүхийг тийм байсан болов уу, ийм байсан болов уу хэмээн таамаглаж суухгүй байсан биз ээ.
Хүннү нарын дараа мандсан уйгаруудын хэрэглэж байсан согд, уйгар бичиг нийт монгол угсаатны соёл болон хувирсан ч гэсэн өнөөдөр яг тэр бичгээр үлдсэн эртний түүхэн сурвалжууд маш ховор гэдгийг Бээжин, Тайванийн номын сангуудыг ухаж үзсэн хүмүүс мэдэх байх. Хамгийн гол нь Бээжин, Тайванийн номын санд Юань гүрний үед Хятадын түүхчдийн зохиосон түүхэн сурвалжууд цөөнгүй үлдсэн нь бид өнөөдөр Хүннү гүрэн болон Модун шаньюу, Атиллагийн үр сад болохоо мэдэхэд тус болдог гээд хэлчихэд илүүдэхгүй. Хамаг монголчуудын цорын ганц шастир болох “Монголын нууц товчоо” хүртэл Бээжингийн номын санд хятад ханзаар бичигдсэн ганц хувь байхад нь олж өөрсдийн хүртээл болгосон гэдэг шүү дээ.
Гэхдээ хятад хэл дээр бичигдсэн монголчуудын түүх нь илэрхий гуйвж дайвсан буюу тухайн үед луут төрийн тугийг атгаж байсан эзэн хаандаа тал засах маягаар бичигдэж үлдсэн байдаг учир үнэн мөнөөр нь ухаж ойлгоход бэрхтэй. Жишээ нь 1400 оны эхээр хаанчилж байсан Мин улсын хаан Юн-ло монголчуудын нутаг руу нийт 19 удаа цэрэглэн мордож тухай бүрдээ ялалт байгуулан их хэмжээний мал сүрэг олзолж ирсэн талаар бичсэн цэрэг дайны түүхэн баримтууд Бээжингийн бичиг соёлын хүрээлэнгээр дүүрэн бий.
Гэвч хожим Манжийн хааны эрдэмтэн Ло Цзыгийн бичсэн түүхэн сурвалжаар бол Мин улсын хаан Монгол нутаг руу нийт таван удаа цэрэглэн мордсоноос гурван удаад нь Хархорум нийслэлийг эзлэн түйвээж эвдлэн шатаасан байдаг аж. Харин хоёр удаа их цэрэгтэйгээ буцах замдаа араасаа монголчуудад цохиулан ихээхэн хэмжээний хохирол хүлээн дутааж ирсэн байдаг.
Энэ мэт учир дутагдалтай, хэт нэг талыг барьсан ном судрыг судлан уншиж өөрсдийнхөө түүх намтрыг мэдэхийн тулд манай эрдэмтэн мэргэд Бээжин, Тайванийн арлын Тайбэй хотыг зорьдог болсон нь гунигтай.
Б.ЗУЛ
