Утасны цаанаас аахилах сонсогдоно.
– Байдгаараа аахилж, уухирдаад хаачиж яваа юм? Бие нь Зүгээр үү?
– Зүгээр зүгээр. Хуучин ажлаас дуудаад. Яаруудуу л алхаж явна.
– Ямар, жилийн өмнө ажиллаж байсан уу?
– Тийм.
– Нөгөө эсгий гар урлал хийдэг үү?
– Тийм тийм.
– Чи жилийн өмнө цалин бага байна гээд гарах шиг болоогүй юу?
– Тэгсэн. Гэхдээ одоо огт цалингүй байснаас буцаад очдог юм билүү, дуудаж байна гэхээр л….
– Цалин бага гээд л өнгөрсөн жил чи үглээд байсан, хэдэн төгрөг болоод бага гэсэн юм?
– Күй ээ, яахав дээ, дунджаар 200 мянга орчим.
– Хагас сардаа юу?
– Үгүй ээ, бүтэн сардаа.
– Хагас цагаар ажиллаад уу?
– Үгүй ээ, бүтэн цагаар, цаг бол их урт штээ. Өглөөнөөс орой хүртэл, зарим ажлаа гэртээ ч авчирж, орой үдшээр хийдэг.
– Өдрийн хоол унд, унааны зардал нэмж өгдөг юм уу?
– Юу өгдөг юм, би гэрээсээ жаахан юм авч очоод аргалчихдаг юм.
– Даатгал, татвар төлөөд гар дээр ирж байгаа чинь тэгээд 200 мянга юм уу?
– Тийм…
– Юу хийлгэдэг юм бэ?
– Ихэнхдээ эсгий таавчиг, жижиг сав, бойтог гэх мэт…
– Хийснээрээ юм уу, тогтмол юу уу?
– Хийснээрээ авдаг юм.
– Чи тийм муу хийдэг юм уу?
– Үгүй л дээ, би дундаж. Сайн үедээ 300 мянга, заримдаа ч 100 хүрэхгүй мянгыг ч авна. /инээв/
– Танайх хэдэн ажилтантай вэ?
– Цөөхөөн, арваад л…
– Тэдэн дотроос чинь сайн хийгээд гайгүй цалин авдаг нь бий юу?
– Бараг л адил дөө, сайндаа нэг 50-60 мянгаар л илүү авдаг.
– Та нараар хийлгэсэн зүйлсээ яадаг юм?
– Гадаад руу гаргадаг юм шиг билээ. Гэхдээ ашиг орлого нь тийм сайн биш гэсэн. Хажуугаар нь сүмийнхээ үйл ажиллагааг санхүүжүүлдэг.
– Наадах чинь тэгээд сүмийн дэргэдэх гар үйлдвэрлэл юм уу?
– Бараг л тийм, гэхдээ сүм нь бараг ажилладаггүй юм өө.
– Тэгээд 200 мянган төгрөгөөр танай гурван ам бүл болдог юм уу?
– Болгоно ш тээ, зүгээр байж байхаар. Ямар худлаа хэлж, хулгай хийлтэй нь биш, хийе гэхнээ ч чадахгүй юм чинь.
– Арай жаахан илүү цалинтай ажил олдохгүй байна уу?
– Аймгийн төв дээр чинь тэр ёстой олдоггүй юм. Нэг намд ч элсдэг юм билүү гэж сүүлийн үед бодогдоод…
– Намд элсэхээр яадаг юм, ажил олддог юм уу?
– Үгүй энэ хүмүүс чинь намынхаа гишүүнийг илүү анхаарч үзээд байх юмчив лээ.
– Чи өнгөрдөг зун нэг гал тогоонд ажиллалаа гэсэн, тэр цалин нь арай дээр байгаагүй юу?
– Цалин нь үүнээс жаахан илүү л дээ, ядахдаа хоолоо тэндэээсээ идчихдэг. Гэхдээ нөхцөл нь хүнд.
– Хүнддээ ямар гэж, чи ажил голж шилээд явдаг юм биш биз?.
– Үгүй ш тээ. Юун голж шилэх. Тэр цайны газар чинь аймаар дарамттай, өглөө 7 гээд очино, цэвэрлэгээ хийнэ, хоолоо бэлтгэнэ. Тэгээд өдөржин зогсоогоороо нэг умайсан мухарт, газан пилетка дээр хуушуур хайрдаг. Үнэр нь аймаар. Орой мангуу юм шиг болчихдог. Тэгээд хэдэн сар ажиллаад уушиг зүрх өвдөөд больчихсон ш тээ, болдог бол ажиллаж л байхгүй юу. Бас эзэн нь ааштай. Дандаа хашгичаад байхаар төвөгтэй юм билээ.
– Тэгэж өдөржин халуун гал дээр ажиллаад өдөрт хэдэн төгрөгний цалин авдаг юм.
– Уг нь өдөрт 10 000 мянга өгнө гэсэн юм, сүүлдээ хүн орохгүй байна гээд 8000-ыг өгдөг болсон.
– Өдөр бүр тэгэж ажиллах уу?
– Бараг л…
– Бүтэн сар амралтгүй ажиллаад 240 000 төгрөг авна гэсэн үг үү?
– Тэгнэ ш тээ.
– Даатгал, татвар төлөх үү?
– Үгүй, шууд бэлэн тоолоод өдөрт нь өгчихдөг юм.
– За за. Одоо тэгээд чи хуучин эсгий гар урлалын ажил руугаа очиж явна уу?
– Харин тийм, дуудаж байна. Одоо зүгээр байж байхаар, ядахад биед хоргүй, гайгүй юм.
– ммм.
Нэг ийм л яриа болдог юм байна. /Утсаар./ Бидний зарим маань ер яаж ч амьдраад байгаа юм, бүү мэд…
Одоо зарим хүмүүс хөдөөний хөөсөн мантуунууд орж ирээд хотын соёлд суралцахгүй байна гээд байдаг, үнэхээр ч тийм тал бий. Гэхдээ тэдний тодорхой хэсэг нь юун соёлд суралцах тухай бодохтой манатай, энэ мэт амь тэмцэн үхэн хатан зүтгэж буй хүмүүс байгаа.
Ийм хүмүүс 3 хүний нэг гэхээр бас л харуусмаар. За тэгээд сонгуулиар саналаа худалддаг явдал чухам энэ хэсгийн тодорхой хувьд бий. Нийт сонгогчидийн 10 орчим хувь нь саналаа худалдахад бэлэн байдалтай, чухам тэр 10 хувь гэдэг чинь сонгуулийн хувь заяаг шийдчихэж байгаа юм. Бас төдий тооныхон нь аль их амласанд нь, бас аль баяндуу чадалтай харагдаж байгаад нь өгчихөж байгаа. Нөгөөдүүл нь ч үүнийг мэддэг тул амладаг, бэлэг, гурил будаа, бидон, сав, аяга таваг тараадаг.
Сая Шинэ оны өмнөхөн Монгол орон даяар бэлэг тараасан даа, Хот хөдөөгүй, сонгуулийн хуулиар бол 1 сарын 1-ээс хойш ямар нэгэн сурталчилгаа, бэлэг түгээж болохгүй хуультай.
Манай нөхдүүд хот хөдөөгүй яваад том нь халуун сав, ноосон цамц, гар чийдэн, радио хүлээн авагч, бага нь ханын цаг, календарь тараачих шив дээ. Нэг тойрогт дунджаар 20 орчим мянган сонгогч бий. Нэг сонгогчид л багадаа 50 мянгын бэлэг гэхээр нийт хэдэн тэрбумын бараа тараагдах вэ? Тийм хэмжээний хөрөнгө тараасан хүн чинь түүнээс эрх тушаал, боломжоо ашиглаад чадвал нугалж авна, эс чадвал нөхөж авдаг юм байгаа биз дээ.
Хавтгайдаа нэг ийм сэтгэхүйтэй.
Ингээд л нэг чөтгөрийн юм шиг тойрогт орчихоод байгаа юм. Үүнээс гарах арга зам нь саяны ҮХ-ийн өөрчлөлтөөр тогтолцоог өөрчилж, хоёр танхимтай, засаглалаа тэнцвэржүүлсэн хяналттай тогтолцоог бий болгох ёстой байсан юм.
гэтэл тэгсэнгүй, Одоогий парламентийн засаглал нь Гүйцэтгэх засаглалаа ч атгачихдаг, Шүүхээ ч нөлөөлчихдөг, тиймээс л үхэн мөнгөтэй хүмүүс тийш орох гэж зүтгээд, үр дүнд нь ийм эмгэнэлт үр дүн.
