1940-өөд онд хил хамгаална гэдэг хутганы ирэн дээр амсхийж, бууны хараан дор унтахтай адил байжээ.
Энэ хөшөөний эзэн залуусын төгсгөл нэгэн гэрч нь юм. Тэднийг энд буюу өнөөгийн Баян-Өлгий аймгийн Алтай сумын Шарговийн эх, Багадавааны ам гэдэг газарт хилийн манаанд явахад дайсан дайрчээ. Тэд дөрвүүл, дайсан 100 гаруй. Хамгийн ойрын хилийн харуул 30 гаруй км буюу тэр цаана харагдаж буй хөх уулсын зүүн сугаар тойроод бий. Гэтэл тэнд нь их сайндаа 10 цэрэг л байна. Даян дахь суман нь бол бүүр хол.
Дөрвөн залуу зугтаасангүй, зугтах ч боломжгүй байсан биз. Тулалдсаар дөрвүүл амь үрэгджээ. Гэхдээ нэгийгээ ар тал руугаа холбоо бариулахаар явуулсан байна. Балжирийг. Ер тэр үеийн тулгаралтууд ихэнхдээ, бараг 100 хувь ийм хүчний нэн хол зөрүүтэй нөхцөлд болж байжээ.
Яагаад гэвэл хүн хүч үгүй. Хүн хүч байтугай зэвсэг техник, хоол хүнс, унаа морь ч дутмаг. Эрхбиш хойт хөршийн тусламжаар нэг юм буутай. Тэгээд хэдэн арван км үргэлжлэх хилийн шугамыг хэдхэн цэрэг хамгаална.
Тусламж гуйхаар хөдөлсөн Балжир бүслэлтээс гарч чадалгүй алагдав. Ер тэр гарсан ч 30-км замд унаашиж ядарсан морьтой хэдэн цаг явах бэ? Очсон хойно нь бас эргээд хэдэн цаг зарцуулах вэ? Багадаа 3-4 цаг.
Зарим тохиолдолд хонох нь ч байжээ. 3-уулаа 100 хүний довтолгоог энэ нүцгэн хошуун дээр хэдэн цагаар барьж барах уу? Алуулах нь тодорхой, чухам нэг цаг барих уу, үгүй юу? Гэвч манай залуус эцсийн боломжоо шавхдаг байжээ. Ийм явдал зөвхөн энэ Шарговьд ч биш, урагшаа Байтаг, Хавтаг, Хөх Өндөр, Тахийн шар, Элст болон Үзүүр мянган, түүнээс урагшаа Хөх Ус, Бага толийн тулгаруулалтуудад яг давтагдаж байв. Яг адилхан хэдэн арван км алслалтай, хүн хүчээр үлэмж дутуу, тэгээд ихэнхдээ алагдсан байдаг. Бас нэг анзаарагддаг зүйл нь нэгийгээ, гэхдээ айлын ганц, эсвэл нас бага нэгийгаа амьд гаргах гэж тусламж бариулах нэрээр буцаадаг байжээ.
Уг тулгаралт болсон 1944 оны 7 сарын 30-аас хойш гурван жилийн дараа уг дээрэмд оролцож явсан Хавхас гэгч баригдав.
Тэр мэдүүлэгтээ “Бид 1943 оны 7 сарын 30-нд 100 гаруй хүмүүс танай хилийн манааг баривчлах зорилгоор ирсэн боловч 3 нь дараалан алагдаж үлдсэн нь нэг гараа буудуулсан ч ганц гараараа биднийг толгой өндийлгөхгүй буудаж ойртуулахгүй байсан. Биднээс нэлээн хэдийг алсан. Бид түүнийг бүслэн амьд барих гэтэл өөрийгөө буудчихсан. Үнэхээр баатар хүн байсан тул бид заншил ёсоор “Баатар болцгооё” гэж цуснаас нь амссан. Хоёр цэргийн амийг бид малаар төлж хэрэглэж явсан буу зэвсгийг эргүүлж төлж өгье” гэж байжээ.
Энэ хоёр хөшөө бол БНМАУ-ын Баатар Д.Намнан, Х.Дамба нарын хөшөө юм. Тэгэхэд нэг нь 24, нөгөө нь 18 настай байлаа.
Зохиолч Баасангийн Наминчимэд
