Өмнөд нутгийн гол мөрөн өвөлдөө хөлдөхгүй. Манан татсан зэврүүн өдөр Хуайхө голын эрэгт бага залуу гурван хүү өглөөнөөс хойш хийх юмаа олж ядна.
Дэмий ярьж, голын усанд чулуу долоолгон наадлаа. Дараа нь хэсэг зуур өвдгөө тэврэн гөлөрч, дулаацах гэж нааш цааш холхив.
Нэг нь: -Ах аа, даараад байна гал түлье. Дөнгөж бага үд болж байна, орой болтол яаж тэсэх вэ дээ. Маргааш цагаан сарын шинийн нэгэн болох гээд байдаг. Тосгоны айлууд шороо тоосоо гүвж, идээ будаа бэлдээд завгүй байгаа. Манайд ч гэсэн хийх ажил зөндөө. Аав чухам яах гэж биднийг энд суулгана вэ? Энэ гол ямар шидээ үзүүлээ аж. Битүүний өдөр голын эрэгт өдрийг бардаг бидэн шиг улс ер байна уу гэтэл нөгөө нь: -Даарах яахав өлссөнөөс болоо биз. Гурвуулаа ахиухан хүнстэй ирэх байж. Аавын олон аашийг тоочиж барах биш. Үгнээс нь зөрөх зүрхгүйгээс хойш яая гэхэв. Энэ голын эрэгт сонин юм юу л болоо аж. Зэгс түлээ түүж, гал түлье гэжээ. Гурав дахь залуу нусаа татан дуугүй сууж байгаад бослоо. Саахь гурав голын эрэг даган түлчихмээр юм цуглуулж гэлдэрнэ. Шидийг үзүүлэх ёстой Хуайхө гол юу ч болоогүй юм шиг гөлийсөөр…
Эд бол Линби (Өнөөгийн Анхуй мужийн Линби шянь) нутгийн залуус. Аав нь нэлээд чинээлэг газрын эзэн, ойр хавьдаа зартай төлгөч. Жао төлгөч олон хүү бэр, зарц нарын хамт аж төрнө. Авааль эм нь өөд болоод хэдэн он улирчээ. Төлгөчөөс хүү бэр, зарц нар бүү хэл тосгон даяараа эмээж, бас хүндэтгэнэ. Түүний хэлсэн үг аянгын дуунаас өөрцгүй. Жао өнгөрсөн хавар ханш нээх үеэр Хуайхө голын хөвөөнд, дээдсээ тавьсан онгоны ойролцоо тэнгэр газарт мөргөж төлгө тавьтал ер бусын төлгө бууж. Ирэх цагаан сарын битүүний өдөр энэ газарт тэнгэрээс эш бошго үзүүлнэ. Тэр бошго ирэх луу жил төрөх суут богд хүний эх хэн болохыг заана гэжээ. Жао магнай хагартал баярласан ч энэ тухай хэнд ч ам нээсэнгүй. Тэр ханшнаас цагаан сар хүртэл жил тойрон хоног тоолж, цагаан сарын битүүний өглөө үүр хаяармагц, эхнэр авсан ч хүүхдээрээ шахуу гурван том хүүгээ дагуулж өнөөх газраа очоод: -Өнөөдөр энд ямар нэг ер бусын юм болно. Урагшгүй золигнууд минь, унтчихав. Сайн ажиж байгаад дохио тэмдэг илэрвэл түүнийг авчирч надад үзүүл хэмээн учир битүүлэг юм захиад явжээ.
Арайхийн үд болов. Гурван залуу түүдгийн дэргэд гараа ээгээд дулаацаж базаасангүй. Мөдхөн жихүүн салхи тавьж бүр ч тух алдууллаа. Гэнэт пол хийх чимээ гарч алгын чинээ цагаан загас голын эргийн хайрган дээр унаад, сүүлээ шарвуулан үсчив. Том нь ухасхийн босож барьж аваад хөхин баяслаа. Дүү нь: -Ах аа, идэх хоол өөрөө хүрээд ирлээ. Бушуухан шаръя гэтэл ах нь: -Тэгье, хутгаа гаргаад ир. Гэдсийг нь цэвэрлэж орхиё гэтэл түрүүнээс хойш нусаа татан дуугүй суусан дунд хүү: -Аавын үзүүлнэ гээд байсан дохио тэмдэг энэ ч юм бил үү? Үүнийг аваад очвол энд даарч суух зовлонгоос хэлтрэх биш үү гэлээ. Өнөөх хоёр нь: -Нээрэн тийм, ашгүй үдэш болтол суусангүй гэлцэв. Эрт харих болсондоо хөхин баяссан гурван хүү бяцхан загасаа хормойлж одлоо. Тэд хариад аавдаа болсон явдлыг ярьтал Жао төлгөч ихэд баярлажээ. Аавыгаа ийн баярлаж буйг үзээд гурван хүү, энэ муу алгын чинээ загасыг үзээд юунд ингэж баярлана вэ гэлцсэн ч хэн хэн нь маадгар байлаа.
Жао төлгөчийн зарц нар цагаан сард бэлтгээд борви бохисхийх чөлөөгүй. Зарц бүсгүй Чэн овогтыг төлгөч дуудаад: -Энэ загасыг чанаад шөлийг нь гурван хүүгийн гэрээр ээлжлэн орж бэрүүдээс “загасны шөл уух уу” гэж асуу. Харин намайг өгүүлсэн гэж бүү хэл. Асууж яваад хэн хүссэнд нь уулгаж орхи гэж аминчлан захив. Зарц бүсгүй бага шиг хайстай шөл барьсаар том хүүгийнд ортол гурван бэр хамтдаа сууж байлаа. Чэн шөлийг ширээн дээр тавьж мэхэсхийгээд: -Ахайтнууд, загасны шөл уух болов уу гэхэд хов ярин жуумалзаж суусан бэрүүд дуугаа аядав. Бага бэр хайстай шөл рүү тоомжиргүй хараад: -Цагаан сарын битүүн болж байхад хоосон шөл чанаж яах гээ вэ? Банш, боов, үзэмтэй тутаргаа яаж идье гэж байхад хэмээн айлгүйтэн инээв. Үүнийг нь дунд бэр өлгөж аваад: -Тэгээд ч энэ загасанд бие алга. Сүүл толгой нь залгалдсан энэ өчүүхэн амьтанд идэх юм байна гэж үү? гэхэд бүгд инээв. Гэтэл их бэр: -Яршиг даа, энэ усан шөлнөөс болж юун олон юм ярьдаг юм билээ. Наадхаа гаргаж асга гэлээ.
Чэн овогт их ажлын хажуугаар, цагаан сарын битүүн болж байхад хүүхдүүдээ юугаар, яаж хооллоно доо хэмээн өдөржин санаашрав. Бүрий болгоод ажлаа дуусган харьж явтал Сүй хаалгач гүйцэн ирж: -Чамайг эзэн дуудаж байна гэжээ. Бүсгүй гайхшран явж очтол Жао төлгөч их сайхан зантай урьж суулгаад: -За хө, загасны шөлийг манай гурван бэрийн хэн нь уув гэж асуув. Ийм юм асууна чинээ бодоогүй Чэн балмагдаж: -Хэн нь ч уугаагүй билээ гэхэд, төлгөчийн царай хувьсхийж: -Юу гэнэ ээ, тэгээд тэр шөлийг яав гэхэд Чэн айсандаа ээрч мууран: -Ахайтнууд, цагаан сар болж байхад яах гэж хоосон шөл чанасан юм бэ, наадхаа асга гэсэн. Би хайран шөлийг асгаад юүхэв гэж бодоод уучихсан гэлээ. Төлгөчийн нүд аягандаа багтаж ядан эргэлдэж, царай нь чинэрээд: -Заяагүй муусайн эмс гээд таг болов. Зарц бүсгүй шал ширтэн, хормой нь чичирч суулаа…
Чэн овогтыг маргааш нь төлгөчийнд очтол, нойр алдан улцайсан Жао дуудан: -Чи хө, жирэмсэн юм биш биз гэтэл Чэн ээрч түгдрэн: -Үгүй ээ, мэдэхгүй ээ гэхэд төлгөч: -Хэрэв жирэмсэн болбол надад заавал хэлээрэй гэж аядуухан хэлж, хоёр мантуу өгөөд, яв хэмээн дохив.
Хуайхө голын сав нутагт луу жилийн цагаан сар өргөн дэлгэр болсонгүй. Ерөөс сүүлийн хэдэн жил өмнөд орон даяар тариачин ардууд сар шинээ ходоод, сэтгэл дундуур гаргасан юм. Жилдээ ганц болдог цагаан сараар гэдэс гарсан хүн ховор. Төлгөчийнх луу жилээ элбэг дэлбэг гаргасан ч гэрийн эзэн тун ааш муутай байлаа. Тэр харсан бүхнээ хяргачих шахан загнаж, ялангуяа бэрүүдээ: -Та нар загасны шөл голдог яасан цамаан улс вэ? Цаана чинь үмх мантуугүй хүмүүс түм түмээрээ өлбөрч байна. Амны хишиггүй, адгийн муусайн эмс гэж толгой түрийгүй загнана. “Яах вэ, та нарыг цагаан сарын дараа хөөж явуулна. Савх тутарга, үмх мантуу ямар үнээр олддогийг үзүүлнэ” хэмээн цамнана. Хүү бэр, зарц нар нь Жаотай таарахгүйг хичээн орох байхаа олж ядаж байв. Ялангуяа гурван бэр айн чичирч, нус нулимстайгаа холилдсон атлаа Чэн овогт зарцыг занахтайгаа.
Чэн овогтын долоон ам цагаан сараар гэдэс гараагүй ч жирийн бор өдөр хоногоос арай дөмгүүр хооллов. Түүний нөхөр Жү айлд зарагдан гурав таван сүхэсний хар бор ажил хийх боловч ажил үргэлж олдохгүй. Ажил олдохгүй бол Хуайхө голын хөвөөнд очиж өдөржин загас шүүрдэвч голдуу гар хоосон, аз дайрвал гурав таван жараахайтай ирнэ. Харин Чэн бүсгүй төлгөчийнд зарагдаж эрээсээ арай ахиу юм олно. Тэднийх гурван хүү, хоёр охинтой. Хүүхдүүд нь эхнээсээ тусад оржээ. Жү 49, эхнэр нь 45 нас хүрсэн нь ахимаг настанд тооцогдоно. Жү олон таван үггүй цөлх эр. Тэднийх олон сая борчуудын адил амьдрал хайж тэнүүчлэн явсаар энд ирж суурьшсан түүхтэй.
Нэгэн үдэш Чэн хүүхдүүдээ унтуулчхаад нөхөртөө: -Жү минь, цаашид яаж амьдрана даа. Хүүхдүүд маань өлөн зэлмүүн, нүцгэн шалдан гүйж байна. Гэтэл өтөл насанд дахин бие давхар болсон бололтой, одоо яах билээ гэхэд Жү: -Юу, гэснээ дуугаа хурааж бодолд автав. Чэн: -Одоо цагт хүүхэд өргөж авдаг хүн гэж үгүй болсон. Ойр хавьд тэжээх чадалтай айл байхгүй. Төлгөч “Чи жирэмсэн болсон юм биш биз, тэгвэл заавал надад хэлээрэй” гэж аминчлан захиад байсан, аргагүй мэргэн хүн юм даа гэхэд Жү хөмсөг атируулан удтал дуугаа хураагаад: -Нэгэнт жирэмсэн болсон бол одоо яах билээ дээ гэхэд Чэн: -Цагаан сараас хойш төлгөчийн гурван бэр харааж загнаад амар заяа үзүүлэхээ болив хэмээн нулимс унаган шуухитнав. Жү авааль эмийнхээ нулимсыг алгаараа шудраад, нүүрийг нь сүвээндээ нааж тэврэн: -Яаж ийгээд амьдрана даа хэмээн шүүрс алджээ.
Чэн бүсгүй бие шалтгаантай болсон тухайгаа эзэндээ хэлснээс хойш Жао төлгөч хэд хоног дуугаа хураажээ. Тэр бодлоо удтал шаргаасны эцэст ийн шийдэв. Тэнгэрийн дор их үйл бүтээх богд хүний эхийг зарцалбал хожмын өдөр харамсаад барахгүй. Ядахад энэ муу мулгуу бэрүүд Чэн овогтыг нүд үзүүрлээд байх шиг. Ерөөсөө л хоёр сарын хөлс өгөөд хөөж явуулъя. Яаж амьдардаг сан заяа нь мэдсэн хэрэг…
Төлгөч Чэнг дуудаж ирүүлээд гэр орон, үр хүүхдийнх нь тухай ойрын яриа дэлгэн хуучлав. Эзэн өөрийг нь хүндэтгээд байх шиг санагдан, Чэн гайхан балмагдана. Сайхан загнаж байсан Жао гэнэт: -Чэн минь, намайг өршөө. Би чамайг зарахаа байя. Энүүгээр дахиж бүү ирээрэй. Ер нь танайх энэ тосгоноос нүүсэн нь дээр. Би чамд илүү хоёр сарын хөлс өгье гээд хэлхээтэй сүхэс сарвайв. Чэн цочирдон хоолой нь зангирч: -Эзэн минь яалаа гэж энэ билээ? Тэр загасны шөлнөөс болж ийм хэрэг мандах гэж. Би Жү-гээр тийм загас хэдийг бариулж авчиръя. Ажилгүй бол нялх нойтон хүүхдүүдээ хэрхэн тэжээх билээ хэмээн цурхиран уйлж, төлгөчийн хормойноос зууран сөгдлөө.
Жао сандран босгож: -Чэн минь, үүнд загас хамаагүй. Бид өөр өөрсдийн үр хүүхдээ тэжээх үйлтэй улс хэмээгээд гарч одов.
“Цэгц аравт” нэгдлийн уран бүтээлч До.Болдхуягийн “Хөхтөмөр” романы хэсэг
