Эргэн дурсахуйд...
Тэртээ 197О оны хаварсан… ”Анхны алхам” киног анх үзээд тун сонин мэдрэмж төрж билээ.Урьд өмнө үзэж байсан монгол кинонуудаас зохиомж, өгүүлэмжээрээ тэс өөр… ахуй орчин нь бодит амьдралд тун ойр,үйл явдал гээд байх юмгүй атлаа ганц майхан тойрсон хэдэн өвгөчүүл,хандланчдын хоорондын харьцаа,диалог яриа нь уйдаахгүй өөрийн эрхгүй сонирхол татаж,тэдний дунд өрнөх үйл явдал сэтгэл хөдөлгөсөөр уг кино төгсдөгсөн…
Ямартай ч монголын кинонд шинэ нэгэн өөрчлөлт гарлаа даа гэж бодож явлаа.Үүнээс хойш хэдхэн жилийн дараа ”Анхны алхам” киноны зохиолчтой сэтгүүлчийн хувьд уулзах завшаан гарч билээ.1977 оны намар цаг байсан шиг санагдана…Би Монголын Радиогийн уран зохиол,соёлын редакциасаа утасдаж,зохиолчтой болзоод гэрт нь очихоор болов…Тэднийх тэхэд,Толгойтын тэр хавийн Таван шар гэгдэх байшингуудын нэгэнд нь сууж байсан шиг санагдана.Хаалгыг нь тогшиход нүдэнд дулаахан, ялимгүй инээмсэглэсэн,зөөлөн аядуу зантай болов уу гэмээр даруугаас даруухан, дөлгөөн сайхан хүн хаалгаа нээсэн нь Чимидийн Гомбо гуай байлаа…нэрт зохиолч,найруулагчийн анхны энэ дүр төрх тодоос тод миний сэтгэлд мартагдахын аргагүй мөнхөд үлдсэн юм.Хожим З жилийн дараа эрхэм энэ зохиолчийнхоо “Гэрлэж амжаагүй явна” киноны редактораар ажиллах хувь надад тохиож, киног бүтээх ерөнхий найруулагч Ж.Бунтар,ерөнхий зураглаач Б.Балжинням хоёрын хамт зураг авах газраа судлахаар гурвуулаа 1980 оны тэр нэгэн намар Дархан,Шарын голын зүг хөдлөж билээ.
МУСГЗ зохиолч Чимидийн Гомбын 90 насны ойд.
Чимидын Гомбын кино зохиолын онцлог буюу Монголын кино
урлагт гарсан шинэ эргэлт
Ч.Ойдов,Л.Ванган зэрэг жүжиг киноны цуутай зохиолчид маань тэнгэрт хальснаас хойш монголын тайз дэлгэцийн урлагийн ертөнц зохиолын хувьд өрхийн тэргүүлэгчээ алдсан мэт өнчирөөд байж билээ.Харин 1960 оны сүүлч 1970 оны заагт,”Анхны алхам” гэдэг кино гарсан нь үзэгчдийн сонирхлыг гойд татаж,улмаар монголын кино урлагийн нэгэн шинэ содон үзэгдэл болж байв.
Ганц майхан тойрсон цөөн хэдэн хүн,тэдний сэтгэлээс үзэгчид өөрсдийгөө танин мэдэж цаг үе нийгмийн өргөн хүрээтэй асуудал,тэрчлэн хувь хүний үүрэг хариуцлагын тухай бодоход хүргэсэн уг бүтээл,чухамдаа манай үндэсний киноны зохиолд эргэлт гаргаж шинэ үеийг авчирсан юм.
Ийнхүү монголын кино зохиолд эрс өөрчлөлт хийсэн цаад эзэн нь Чимидийн Гомбо гуай байлаа. Тэрбээр монголын киноны зохиолын хэвшмэл өгүүлэмж, загвар дүрийг эрс өөрчилсэн юм.
Урьдах кино зохиолуудад ихэвчлэн үйл явдал тоочиж хүүрнэсэн өгүүлэмж зонхилдог байв.Харин Ч.Гомбо гуайн кино зохиолд үйл явдал бус хүний оюун санаа,зан төрх,ахуй орчин голлох болсон,өөрөөр хэлвэл,энэ нь монгол киног хүний сэтгэлийн гүнд хандуулсан хэрэг.1960 аад оны орчин үеийн кинонд ажиглагддаг гэнэндүү,үнэмшлээр сул баатруудыг амьдралд ойр,өөрийн гэсэн үзэл бодолтой Ч.Гомбо гуайн ухаалаг дүрүүд халсан юм.
“Анхны алхам”-ын оюутан Мядагмаа /Б.Цэцэгбалжид/, буриад өвгөн Базар/С.Цэрэндаш/, “Моторын дуу”-ны моторчин Ганаа/Н.Батцогт/, Өлзий/Д.Хишигдулам/ “Хань” киноны Наран/Н.Сувд/ арслан Дэндэв/С.Гэндэн/ гээд бусад олон баатруудыг үзэгчид дотноор хүлээж авч ,эдүгээ хүртэл хайртай байдаг.
Ч.Гомбо гуайн бүтээлд бас өтгөс буурал,ахмад үеийнхний алтан сургаал,тэдний үгийг сонсох асуудал чухал байр эзэлж,ер нь зохиолынх нь нэвтрэн гарах санааг тодорхойлж байдаг онцлогтой.Үүгээрээ Ч.Гомбо гуай манай үндэсний кинонд “Монгол өвгөд”-ийн тухай философи, сонирхолтой гүн санааг дэвшүүлсэн юм.
”Анхны алхам” киноны өвгөн Базар/УГЖ Цэрэндаш/,”Хань” киноны арслан Дэндэв/АЖ С.Гэндэн/,”Моторын дуу” киноны хоньчин,улсын аварга малчин/УГЖ Осор/,”Баян-Булгтийнхан” киноны буриад өвгөн,бас “Эзэнгүй айл” киноны өвгөн Гүрсэд гээд үзэгчдийн сэтгэлд хоногшиж мөнхөрсөн олон ухаалаг буурлууд бий,бас Ч.Гомбо гуай монголын кино урлагт дүрсээр харж сэтгэх кино зохиолын өвөрмөц онцлогыг гаргуут нээсэн юм.
Иймээс түүний зохиолын баатрууд нь нэг олон юм ярьж нуршаад байдаггүй,харин тэдний дуугай дүр төрх,үйл хөдөлгөөн,аль эсвэл ахуй орчин, байгаль кино драматургын уран сайхны элемент шижим болж дүрүүдийн сэтгэлийг нээх яруу хэрэглүүр болдог.
Чухам энэ нь монголын кино зохиолд гарсан шинэ үзэгдэл хувьсал байлаа.Тухайлахад,”Анхны алхам” киноны хадланч залуу Болдоо/Ч.Хүрлээ/ оюутан бүсгүйд сэтгэлээ илчилж нэг ч үг хэлдгүй атлаа нууцхан хайраа шингээн “Хунгийн сийлбэр” урлаж буй түүний дүр төрх,дуугүй байдал нь киноны өвөрмөц нэгэн уянгын аяс болж байдаг.Ч.Гомбо гуай киноны дүрслэл хэлийг зохиолдоо бүтээлчээр ашиглахын үлгэрийг харуулсан бас нэг жишээг дурьдахад “Анхны алхам” кинонд шувууны гурван өндөг оюутан бүсгүйн хүсэл сэтгэлийг билигдсэн уран шигтгээ /деталь/ болж байхад “Моторын дуу ” кинонд хэнд ч үл анзаарагдах боксын бээлий,аль эсвэл фото гэрэл зургууд баатруудынхаа зан төрх,сэтгэлийг тодосгох дүрслэлийн өвөрмөц шийдвэрлэл болжээ.
Тухайлахад моторчин хүү Ганаа хүүгийн бээлийгээр хоньчин өвгөн/УГЖ Осор/-ий сэтгэлийн сайхныг нээж,кино зохиолынхоо хошин шог өнгө аясыг чимсэн байдаг.
Гэрэл зургийн хувьд,угтаа,баатруудын оюун сэтгэхүй,хоорондын харилцаа,өгүүлөмжийн өрнөл,тайлалд уран сайхны шигтгээ болж гүнзгий санааг илэрхийлдэг. Жишээлэхэд, хэдүйгэээр Өлзий дотроо дөлгөөн даруухан зантай Ганаа хүүг таалах авч,гагцхүү моторчин энэ залуугийн өрөөнд байх үл таних эмэгтэйн гэрэл зураг,түүний омог бардам сэтгэлий нь хөндөж битүү хардлагыг төрүүлэх шалтаг болсон байдаг.
Тэгээд ч санамсаргүй тохиолдлоор ээж нь уг зургийг шүүгээн дээрээс авахад:- “…хүний үнэ цэнэтэй юмаар оролдоод яахнав” гэж Өлзий охин ээждээ хэлэхэд:-“Зүгээр…зүгээр миний эгчийн зураг.Болгарт сурдаг юм” гэсэн Ганаагийн хариу Өлзийгийн сэтгэлийн эргэлзээг тайлж өгдөг.
Энэ мөчөөс хоёр залуу ойртон дотносч,киноны үйл явдлын нэгэнж сэжим тайлагдаж өрнөдөг. Ер нь Ч.Гомбо гуай жижиг зүйлсээр/деталь/томоохон далайцтай асуудал хөндөх,эрэгцүүлж бодуулах, тэдгээрийгээ метафор,симфолик,уран зүйрлэл,билигдэл болгож хувиргах түүний чадвар нь,монголын кино зохиолд нээлт хийсэн юм.Бөхийн зодог шуудагнаас үүдэн монголын үндэсний зан үйл,өв уламжлалын асуудлыг “Хань” кинондоо тун хурцаар дэвшүүлсэн байдаг.
Үндэсний уламжлал, үндэсний бахархалд тун болгоомжтой ханддаг байсан тэр хатуу цагт,энэ нь Ч.Гомбын хувьд тун зоригтой алхам байв.
Орчин цагт шүүгээний нүдэндээ эхнэр хүүхний хувцастай хамт монгол эрийн хийморийн билигдэл бөхийн зодог шуудгаа хүү нь хийсэн нь Дэндэв арсланы уурыг хүргэдэг.Хүүгээ зэмлэсэн/АЖ С.Гэндэн/ түүний ширүүн харц,уур уцаар нь ганц үрдээ төдийгүй,чухам цаад утгаараа ,монгол өв соёл,үндэсний уламжлалаасаа бэргэдэг тухайн цаг үеийн нийгэмд хандсан өвгөн буурлын чин сэтгэлийнх нь бухимдал,цухалдал байлаа. Ер нь нийгэм,амьдралаас урган гарсан хурц асуудлыг тойролгүй орчин цагийн эмзэг сэдвийг уран сайхны кинонд тусгах гарааг Ч.Гомбо гуай эхэлсэн уран бүтээлчийн нэг юм.21-р зууны босгон дээр тэрбээр өөрийн иргэнлиг үзлээ шингээсэн,мөн л нийгмийг асуудлыг хурцаар дэвшүүлсэн “Эзэнгүй айл”/1996/ гэдэг зохиолоо бичсэн нь монголын телевизийн урлагт гарсан анхны олон ангит туурвил болсон юм.Ингээд бодоход Ч.Гомбо гуайн монголын кино урлагт оруулсан хувь нэмэр цаглашгүй юм.Баримтат кино гэхэд л “Их говийн айл” бүтээлээрээ аль 1970 аад онд бодит байдлыг уран сайхны дүрийн хэмжээнд анх удаа харуулсан.Үүгээрээ амьдралыг гоёчлон харуулах,тухайн цаг үеийн үзэл сурталжсан арга барилыг үндсээр нь халах бололцоотойг нотолсон.
Өөрөөр хэлвэл, баримтыг байгаагаар нь харуулж,эгэл жирийн үзэгдэл, бор амьдралын дундаас гоо сайхныг нээсэн хэрэг.
Тэгээд ч монголын их говийн жирийн нэг тэмээчдийн аж төрж буй байдал,байгальтайгаа ойр дотно тэдний сэтгэлийг бодиттой харуулсан уг бүтээл гадаадынхны гайхал,хүндэтгэл бишрэлийг төрүүлж ОУ-ын баримтат киноны их наадмын шагналыг удаа дараа хүртэж билээ.Монголын кино урлагт шинэчлэл хийж амьдралынхаа хагас зуу шахам жилийг зориулж явсан Монголын Улсын Соёлын Гавьяат зүтгэлтэн Чимидийн Гомбо гуайн зохиолоор хийсэн кино бүтээлүүд үеийн үед ард түнийхээ оюун санааг эзэмдэж,сэтгэл зүрхэнд нь үүрд мөнхжин үлдэх болно!
