Үндэсний их баяр наадам нар хур тэгш сайхан болж өндөрлөлөө. Унаач хүүхдүүд ч осол эндэлгүй уралдлаа. Ерөнхийдөө зохион байгуулалт сайтай болсон гэж дүгнэж болно. Гэвч сайны хажуугаар саар зүйлийг дурьдахгүй өнгөрч болохгүй нь. Ялангуяа наадмын нээлтийн ажиллагааг сайн, муугаар хэлэлцэж байгааг хэдийнэ анзаарсан биз ээ. Үнэндээ төсвөөс нь эхлээд шүүмжлэл дагуулдаг ёсоороо энэ жил ч наадмын эргэн тойронд элдэв яриа өрнөж байна.
Үндэсний хэв маягаа алдагдуулахгүй, Монгол ёс соёлоо жуулчдад танилцуулах зорилгоор наадмын нээлтийг найруулдаг гэж жил бүр тайлбарладаг. Гэтэл бид XXI зуунд ирээд байна. Хэдий болтол хэдэн тийш гүйлдсэн, бужигнасан найруулгаа үргэлжлүүлэх вэ? Агуулга, санаа нь зөв байлаа гэхэд үйлдлээ, үзүүлэх аргачлалаа шинэчлэх цаг болсон гэж энд тэндгүй хүмүүс хэлэлцэж байна.
Наадам долдугаар сарын 10-ны өдрөөс морины уралдаанаар Хүй долоон худагт эхэлдэг. Тэгэхээр 10-ны орой үндэсний хэв маягаа алдагдуулалгүй, гол нь техник, технологийг ашиглаж, үзүүштэй, бүр цоо шинэ арга барилаар найруулгаа тавья. Харин маргааш нь буюу 11-ний өдрийн морин цагтаа төрийн өндөрлөгүүд Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд албан ёсоор үгээ хэлж наадмыг нээж болох юм. Үгүй бол бид хөгждөггүй, XX зууны Монгол хэвээрээ үлдлээ.
Ингээд яриад эхлэхээр нээлтийн төсвийг хөндөх байх. Хэд дахин нэмэгдсэн гэх нээлтийн төсөв дуучдын үнэ ханшийн өсөлттэй холбоотой зүдэрч байхад гэрэл техник гэж зардал дурсах ч хэрэггүй гэх хүн гарах байх. Тэр тусмаа энэ жил нээлтийн ажиллагаанд зориулсан төсвөөс 50 сая төгрөг дутаж, зарим хүмүүсийнхээ цалинг өгч чадаагүй байгаа гэж найруулагч Н.Наранбаатар хэлж байгаа энэ үед бүр ч боломжгүй гэх биз. Тэгвэл шөвгийн дөрвөн бөхийн бай шагналд зарцуулах хэдэн зуун сая төгрөгөөс танавал овоо “юм” болно доо.
Угаас эрийн гурван наадам нэртэй боловч морь, сурыг жийрхсэн гээд хэлчихвэл тэгтлээ буруутахгүй болов уу. Зөвхөн бөхчүүддээ нэгэн насны эд хөрөнгийг нэгээр тогтохгүй нэлээдээр нь гардуулчихдаг хөрөнгөтнүүдэд олны нүдийг баясгачих хэрийн “юм” байж л таараа. Харин сэтгэл дутаж мэднэ. Дан бөхчүүдэд хэт өндөр бай шагнал өгч байхаар наадмын ивээн тэтгэгчээр ажиллаад өөрсдийгөө сурталчлах юм бол илүү нэр хүнд нь өсөх боломжтой баймаар. Бас үүний хамтаар бөхийн шуналыг дарж, эрийн гурван наадмын морь, сур, бөх гурвуул тэгш харьцаатай үлдэх нь шударга болно.
Сонирхуулахад, наадмын нийт зардлыг 2017 онд 2.1 тэрбум төгрөг, 2016 онд 2.9 тэрбум, 2015 онд 2.9, 2014 онд 2.2 тэрбум төгрөгөөр гэх мэтчилэн баталж байжээ. Тухайлбал, 2016 онд гэхэд урлаг, соёл, хүндэтгэлийн үйл ажиллагаанд 991 сая төгрөгийг төсөвлөсөн бол энэ жил нээлтэд зориулж 600 сая төгрөгөөр баталсан гэж байгаа. Харин хүмүүс 15 сая төгрөгөөр хийдэг байсан ажлыг 600 сая болтол нь өсгөсөн гэцгээж, дээр нь бас л намчирхалаа ярьж талцацгаах нь тэр. Талцал гэдэг Монголчуудын гэм биш зан болтлоо хөгжиж. Үнэхээр энэ жилийн наадмын нийт төсөвт 2 тэрбум 981 сая төгрөг зарцуулахаар баталсанаас 2 тэрбум 90 сая төгрөгийг Засгийн газрын нөөц хөрөнгөөс, 390 саяыг баяр наадмын үйл ажиллагааны орлогоос, 500 саяыг нийслэлийн Засаг даргын нөөц хөрөнгөөс гаргана гэж тооцсон аж. Хардах эрх хэнд ч бий. Үнэхээр нээлтийн ажиллагаанд 15 сая төгрөгийг зарцуулдаг байснаа энэ жил 600 сая төгрөг болсон бол дуучдын ханш үнэхээр тэнгэрт хадсан болж таарах нь.
Дашрамд нэг зүйлийг дурьдахад дуучид үнэ ханшаа нэмэх бус Үндэсний их баяр наадамдаа хандиваар оролцох ёстой гэсэн олны санааг хүргэе. Үнэндээ 3-5 минутын нэгхэн дуугаа хэдэн саяар нь үнэлдэг тэд нийгмийн хариуцлагынхаа хүрээнд нүдэнд үзэгдэж, гарт баригдах нь бүү хэл чихэнд сонстох зүйл хийлээ гэж дуулсангүй. Нэг удаа ч болов Үндэснийхээ их баяр наадамд дуун түрлэгээ үнэ төлбөргүйгээр сонордуулж байвал бас л нэг хэмнэлт болох гээд байна. Хэмнэснээрээ илүү чамин зүйл хийж яагаад болохгүй гэж. 
Энэ жилийн наадам ингэсгээд өнгөрлөө. Өнгөрсний араас элдэж байхаар ирэх жилийн наадмын өнгөө эртнээс харж, шүүмжлэлд үнэлэлт дүгнэлт өгч цоо шинэ ажлыг эхлүүлье. Б.Шижирбат зэрэг дэлхийн хэмжээний шоунд оролцсон туршлагатай залуус олон бий. Тэднийг баг болгон ажиллуулбал шинэлэг санаа багагүй гарна гэж бодох юм. Үнэндээ жуулчдыг татна гэдэг ч бодит байдал дээр энэ төрлийн ажил учир дутагдалтай хэвээр. Бид нэг л байрандаа зогссоор байгааг дахин сануулъя.
Аялахад таатай орны тоонд орлоо гэдэг ч эрсдэл өндөртэй орны тоонд дээгүүр цохиж явдаг улсынхаа нэр хүндийг өөд гаргахад шинэ эринтэй хөл нийлүүлэх нь нэлээд түлхэц болж өгнө. Товчхондоо бусдаас сурч, бусдыг судалж, байгаа зүйлдээ түшиглэн, орчин цагийн техник технологийн бүхий л боломжийг ашиглаж, гэрлээр наадсан, тийм гайхамшигтай зүйлийг энэ үеийнхэн хүсч байна. Жишээ хэлэхэд, энэ жилийн наадмын нээлтээр салбар салбарын танилцуулгыг хийсэн нь нэг талдаа зөв зүйл боловч нэгэнт мэддэг хүмүүст сонирхолгүй байсан нь үнэн. Харин тэрхүү танилцуулгадаа техник, гэрэл, лазер ашигласан бол тухайн салбаруудыг мэддэг ч нүд баясгам, сонирхол татахуйц болох байлаа.
Жил бүр нэгэнт хэдэн тэрбумаар төсвөөс зарлагадаж, тэр дундаа жуулчдын тоог нэмэгдүүлэхээр зорьж байгаагийн хувьд хуучинсаг хэв маягийг халах цаг болсон. Нээлтээ байг цаг хугацаатай юм гэхэд хаалтын ажиллагааг утгаар нь шоу болгож чадвал нэлээд урагшилна гэдэгт зарим хүмүүс бат итгэлтэй байгаа шүү. Бас нэгэн санааг дэвшүүлэхэд жуулчдад зориулсан бэсрэг наадам зохион байгуулж, жуулчдыг морьтой уралдуулж, бөх барилдуулж, сур харвуулж өрсөлдүүлж хөгжөөх нь тэдэнд мартагдашгүй гайхамшигтай дурсамж болон үлдэнэ. Мөн бусдад ч сайн сурталчилгаа болж чадах эерэг талтай гэдгийг бид бодолцоход илүүдэхгүй биз ээ.
Ийнхүү Монгол ахуй, зан заншил, гэр бүлийн үнэ цэнийг харуулсан найруулга бүхий Үндэсний их баяр наадмын нээлтийн ажиллагаа агуулгын хувьд өргөн ч, үзүүлэх арга нь хуучин хэвээр болж өндөрлөлөө.
