Монгол Улс цахим системд шилжиж байна гээд л гайхуулаад байдаг. Бүхнийг цахимжуулах нь явдал чирэгдэл багатай, бас ч үгүй аливаа эрсдэлээс сэргийлэх эерэг талтай гээд давуу чанарыг нь дурьдвал их ээ. Үнэндээ энэ бол хөгжил дэвшил мөнөөс мөн. Гэхдээ зөвхөн техник технологи гэж улайрсаар байгаад түүнийг хэрэглэгч хүмүүсийн ухамсар, соёл, цаашлаад хуулийн мэдлэгийн асуудлыг таг орхигдуулаад явж байгаагаа анзаарахгүй байгаа бололтой. Үүнээс болж Монгол Улсын иргэдэд нууц гэж байхаа болилоо.
Хамгийн энгийн жишээ гэхэд л бидний өдөр тутамд үйлчлүүлдэг дэлгүүрийн худалдагч буюу касс нь үйлчлүүлэгч картаар тооцоо хийх үед “зоолттой” пин кодыг амаар асууна. Хариуд нь өөрийн мөнгөн хөрөнгийг хадгалдаг савныхаа цоожны нууц дугаарыг олны өмнө дэлгэхээс аргагүйд хүрнэ. Мэдээж бүх дэлгүүр, үйлчилгээний газрыг хэлээгүй ч дийлэнх нь ийм байдалтай байна. Ялангуяа шатахуун түгээх станцууд бүгд нууцыг өөрсдийн амаар нь дэлгүүлж орхино. Жолоочийн дэргэд ямар учиртай хэн гээч нь сууж яваа нь тэдэнд огтоос хамаагүй. Цааш яваад ямар эрсдэл тэр жолоочид бий болохыг бүр ч таашгүй. Үгүй ядаж муу найз нь, архичин хамаатан нь гээд элдэв бусын хүмүүст энэ нууц дэлгэгдээд ирвэл хэчнээн аз завшаан болох билээ. Хүн бүрийн эргэн тойронд ийм хүмүүс бий.
Уг нь хувийн нууцыг хуулиар хамгаална гээд аль багын л тоглоом шоглоом болгоод ч гэсэн мэддэг байж. Харин миний нууц гээд байгаа зүйл түмний сонорт түгээгдэх энэ цагт түүнийг “нууц” гэж нэрлэхийн ч хэрэг алга.
Хүний эрхийг хангах зорилгоор хувь хүний нууцыг хуулиар тогтоон хамгаална гэж Үндсэн хуулинд тодоос тод хараар бичсэн байгаа. Тэр дундаа Хувь хүний нууцын тухай хуулинд /тус хуулийн 4.2.3-т/ зааснаар хөрөнгийн нууцад зөвхөн эд хөрөнгө, оюуны өмч, эрхийн эзэн, эсхүл түүний итгэмжлэгдсэн хүмүүс мэдэх, түүнчлэн эрх бүхий байгууллага албан тушаалтны албан үүргийнхээ дагуу олж мэдсэн мэдээ, баримт бичиг, тоо, гэрээ хэлцэл, биет зүйлийг ойлгоно гэж байдаг. Энэ хуулийг мэдэх хүн хэр олон бол? Үг үсэгчлэн мэддэггүй юм аа гэхэд ерөнхийд нь хүний юм бол хүний юм, нууц бол нууц байх ёстой гэдгийг хүн бүр мэдэх ёстой.
Ядаж нууц код гэдэг үгнээс нь анзаараад “энэ чинь нууц юм байна” гэдэг энгийн ойлголтыг авч чадахааргүй хүмүүс олон нийтэд үйлчлээд, байгууллагад ямар нэгэн байдлаар удирдаад явж байх юм. Ийм үйлчилгээг түтгэлзүүлж, хориглохгүй байна гэдэг бол удирдлагууд нь ажилчидтайгаа адил соёлгүй, бүдүүлэг, харанхуй, хуулийн мэдлэгийг нь асуугаад ч нэмэргүй хүмүүс байж таарах нь. Хүнээс авч л байвал үйлчлүүлэгчийн асуудал тэдэнд хамаагүй гэсэн мунхаг бодол тэднээс илт цухалзана. Уг нь пос машинд нууцлалыг хамгаалах зориулалт бүхий товчлууруудыг халхавчлах хаалт хүртэл байх ёстой. Харин пос машинаа бариад өөдөөс “нууц дугаар нь хэд вэ?” гээд хээв нэг зогсож байдаг үйлчилгээнийхнийг яах вэ? Банк харилцагчиддаа карт олгохдоо бусдад дамжуулахыг хориглоно гэж хүртэл сануулсан байдаг шүү дээ.
Дэвшлийг олж харъя гэвэл нэг хэсэгтээ пин код ч асуулгүй карт уншуулж үйлчилдэг байснаа бодвол одоо харин энэ байдал үгүй болж. Гэхдээ л техник технологитойгоо зэрэгцэн хүмүүс өөрсдөө ч хөгжих хэрэгтэй гэдгийг дээрх ганц жишээнээс харж болно.
За тэгээд АТМ-аас мөнгө авах, үлдэгдэл шалгах, шилжүүлэг хийх гэхээр олон хамтрагч, туслахуудтай болчихсон надтай хамт гүйлгээ хийгээд л зогсох нь энүүхэнд.
Үүнээс цаашлаад гүнзгийрүүлэх юм бол хувь хүний нууцыг улс төрийн аргаар задлах бас нэг хэвшсэн арга манайд өргөн дэлгэрсэн. Энэ бол сонгуультай холбоотой маш ноцтой асуудал.
“Хувь хүний нууц” гэж Монгол Улсын болон гадаадын иргэн, харъяалалгүй хүн Монгол Улсын хууль тогтоомжид нийцүүлэн нууцалсан бөгөөд задруулбал тухайн хүний хууль ёсны ашиг сонирхол, нэр төр, алдар хүндэд илтэд хохирол учруулж болзошгүй мэдээ, баримт бичиг, биет зүйлийг хэлдэг. Тэгвэл үүнд улс төрийн зорилгоор бас улайм цайм халддаг байдал бараг л энгийн үзэгдэл болжээ.
Та бид сайн мэдэж байгаа, сонгууль дөхөхөөр үнэн худал нь мэдэгдэхгүй судалгааны байгууллага гэсэн нэр барин айл өрх бүрийн гишүүдийн регистрийн дугаар, утасны дугаар гээд хамаг байдаг хувийн мэдээллийг нь ухаж тэмдэглэж аваад явж оддог. Регистрийн дугаар бол тухайн иргэний бүх төрлийн мэдээллийг агуулдаг хамгийн гол нууц. Харин одоо нам нэрийн дор намирч яваа тэр бүлэг хүмүүс Монголын нийт хүн амын талаар тодорхой баттай мэдээлэлтэй болчихсон, сонгууль бүрээр түүнийгээ баталгаажуулаад явж байдаг. Тэгээд төр атгахад тэр өрх айлтай ямар байдлаар харьцвал ашигтай байж болох бүх талын судалгааг хийгээд л элдэв тактикаа боловсруулж суудаг нь тодорхой. Энэ чинь л “чадамжгүй” гэж тодорхойлогдоод байгаа үе үеийн засгуудын хийдэг гол ажил нь юм шүү дээ. Бусдын мэдээллийг өөрсдийн эрх ашгийн төлөө хэрэглэнэ. Ийм төрлийн олон жишээ бий. Зөвхөн нэгийг л дурьдахад бусдын регистрийн дугаар, овог нэрийг ашиглан намын гишүүдийнхээ тоог нэмж, улмаар тухайн иргэдийн саналыг өөрсдийнхөө талд нэмэх байдлаар аливаа сонгуульд ялалт байгуулах боломжтой тухай өчнөөн л яриа байдаг. Тиймээс л бид өөрсдөө сонгочихоод, ар дээр нь бидний төлөө юм хийхгүй байна гэж гомдоллоо гэсэн шүүмжлэлд өртдөг байх нь. Аливаа судалгаа нь холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд байна уу, үгүй юу гэдгийг нягтлах хэрэгтэй. Бас төөрөгдүүлэх, хуурч мэхлэх замаар мэдээллийг чинь авах гээд байна уу гэдэгт болгоомжтой хандах ёстой. Томруулдаг шилээр таны чухам юуг харж ашиглах гээд байгааг олж мэдэх нь чухал.
Хувийн нууцад халдвал ямар хариуцлага хүлээх вэ? Энэ их ярвигтай асуудал. Мэдээж хүний нууцыг хэрхэн юунд ашиглаж, тухайн иргэнд ямар хохирол учруулсан байдлаас хамаарч Эрүүгийн болон Зөрчлийн хуулиар хариуцлага тооцно. Гэхдээ банкны картын нууц дугаараас болж ноцтой асуудал үүсэх эрсдэл харьцангуй бага ч, ямар нэгэн байдлаар хохирол учирлаа гэхэд худалдагч, касс дээр очоод “чамаас боллоо” гэж хэлээд шийтгэх гээд зогсох нь юу л бол. Нэг талаар өөрийгөө хохирсон гэж үзэх юм бол гомдол гаргах эрх хүн бүрт нээлттэй. Нөгөөтэйгүүр, хууль мэдэхгүй байлаа гээд хариуцлага хүлээхгүй гэсэн ойлголт хаа ч байхгүй.
Сэрэмжлүүлж бас нэгэн зүйлийг дурьдахад, сүүлийн үед техник технологи хөгжөөд гар утасны хамгаалалт хурууны хээгээр тайлагддаг болсон доо. Тэгвэл шоу цэнгээнд нэлээд халамцаж, согтуурхсан нэгнийхээ хурууны хээг уншуулж, утсаар нь цахим хуудас руу нь нэвтэрч асуудал үүсгэсэн хэрэг ч гарч байна. Энэ бол хүний нууцад халдаж буй бас нэг том асуудал.
Тэгэхээр хувь хүний нууцыг хувь хүн өөрөө л хадгалж хамгаалах нь хамгийн найдвартай. Энэ нь хувь хүний хөгжилтэй салшгүй холбоотой. Асууж байгаа, хариулж байгаа аль ч тал нь үйлчилгээний соёлд нэвтрэх цаг болсон. Хэрэв та картаар тооцоо хийх гэж байгаа бол хэнд ч нууц дугаараа бүү хэл. Соёлтойгоор “би өөрөө кодоо хийчихье” гэдгээ хэлж ойлгуулах нь хэн хэндээ төвөггүй. Мөн регистрийн дугаар гэх мэтчилэн нууц руу тань гүн халдахыг завдвал урьдаар тухайн этгээдийг сайтар шалгасны дараа хэрхэхээ шийдэх нь зөв алхам болно. Сүүлд дурьдсан жишээн дээр бол согтууруулах ундааг тааруулж хэрэглэхийг л зөвлөх байна даа. Энэ бүгд бидний бүрэн эрх, боломжтой сонголтууд.
Бид нууцаа хадгалах ийм л амархан байж. Бид “хувь хүний нууцыг хуулиар хамгаална” гэдэг хэдхэн үгийг хэлээд хэвшчих хэрэгтэй юм. Хүний нууцад халдах эрх бусдад байхгүй. Бүх үйлчилгээ цахимжихын хэрээр бидэнд илүү олон нууц бий болно л гэсэн үг. Гагцхүү бид өөрсдөө тэдгээр нууцаасаа хэлэхийг зөвшөөрсөн тохиолдолд нууц задруулсан гэж үзэхгүй гэдгийг бүү март.
Нууцыг нууц хэвээр нь л үлдээе.
