(санал дэвшүүлсэн өгүүллэг)
Монгол Улсын Ерөнхий сайдын ажлын өрөө. Сайд компьютерийнхээ ард бодлогоширон сууснаа босон уулзалтын урт ширээний ард суун хуудас цаас авч бичиж эхлэв:
“Монгол Улсын Их Хуралд
Огцрох хүсэлт гаргах тухай
Миний бие Улаанбаатар хотын утаатай ….”
Энэ үед хаалга тогшин туслах залуу нь орж ирэв.
Туслах: Сайд аа. Нөгөө залуус тантай уулзахаар ирсэн байна. Оруулах уу?
Сайд: Юун залуус билээ?
Туслах: Нөгөө олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэлд Улаанбаатарын утааг устгах тухай санал бичээд байгаа залуус…
Сайд /дурамжханаар/: За одоо ч ид шидтэн байгаад ч нэмэргүй биз дээ. Нэгэнт ирсэн бол нэг уулзаадхъя…
Туслах: Би таныг 5 минут л уулзах боломжтой гэж хэлсэн байгаа….
Өрөөнд хоёр залуу орж ирэв. Тэдний сэргэлэн байдалтай нэг нь өөрийгөө Жавхлан нөгөөгөө Түвшин гэж танилцуулав.
Сайд: За хоёр залуу утааг яаж устгана гээд байгаа билээ?
Жавхлан: Бид таныг 5 минут л уулзах боломжтой гэсэн болохоор нь танилцуулгаа 2 минутанд багтахаар хийсэн. Үлдэх 3 минутанд таны асуултанд хариу өгнө гэж тооцоолсон. Гэхдээ утаанаас салахад төвөг учруулаад байгаа учир шалтгааны талаарх та бидний ойлголт өөр бол бид танилцуулгаа хийх шаардлагагүй гэж бодож байна. Танаас ганц асуулт асууж болох уу?
Сайд /дотроо нээрэн ч тийм юм даа гэж бодсоноо/ За тэг тэг …
Жавхлан: Бид утаанаас салахын тулд төр засгаас хангалттай хөрөнгө гаргаж байгаа боловч үр дүн гарахгүй байгаа нь мөнгийг хяналтгүй бөгөөд зориулалтын бусаар үр ашиггүй зарцуулж байгаа гэж үзэж байгаа… Та ямар бодолтой байгаа бэ?
Сайд: Би бас тэгж бодож байна.
Жавхлан /инээмсэглэснээ/: За тэгвэл бид танилцуулгаа эхэлье.
Жавхлан өөрт маш итгэлтэй бөгөөд ихэд бэлтгэсэн нь илт цэгцтэй ярина:
“Бид утаандаа дийлдээд байгаа. Утаанд зориулсан мөнгийг идэж уудаг, үрж үгүй хийдэг хүмүүсийг халж солиод барьж хориод нэмэргүй байгаа. Ухуулж сэнхрүүлэх ч цаг алга. Тэгээд ч энэ нь үр дүнгээ өгөх найдлага багатай. Иймд бид өөрсдөөс хамаарах өөрсдийн чадах зүйлийг хийх хэрэгтэй гэж үзсэн юм. Үүний тулд мөнгөнөөс түүний гол шинж чанар буюу бүх бараа, үйлчилгээг худалдаж авч болдог чанарыг нь алга болгох явдал гэж үзэж байна. Өөрөөр хэлбэл утаанд зориулагдсан мөнгө санхүүжилт зөвхөн утаандаа л зарцуулагдана. Түүнийг өөр юунд ч хэрэггүй болгох…Тэгэхээр хэн ч түүнийг идэж ууж хувьдаа ашиглах ямар ч сэдэлгүй болно. Бүдүүлэг боловч ойлгомжтой жишээ татахад энэ өрөөнд ундаа, ус зардаг автомат машин байна гэж сэтгэе. Түүнд мөнгөө хийхэд бидний сонгосон ундаа ус нь л гарч ирдэг. Ундаа ус хэрэггүй бол мөнгөө түүн рүү хийхгүй. Учир нь өөр юм гарахгүй нь тодорхой байдаг. Ийм мөнгөө бид тусгай зориулалтын мөнгө буюу ОЗОН гэж нэрлээд байгаа.
Сайд дотроо за даа энэ нь юу бол гэж бодсоноо “ …Сонин л юм…” гэж хэлэв.
Жавхлан баяртайгаар: Тийм, тийм та зөв ойлголоо…Үүнээс гадна утаанд зориулагдсан мөнгө утаандаа зарцуулагдаж байгааг бүртгэж олон нийтэд нээлттэй ил тод байлгадаг болгоно.
Сайд: Болдог бол ч маш чухал санаа байна…
Жавхлан: Үүгээр зогсохгүй мөнгөний зарцуулалтын гүйлгээ тус бүр цаг тухай бүр буюу бодит цаг хугацаанд бүртгэгдэж хэзээ ч түүнийг засах өөрчлөх устгах боломжгүй байх юм…
Сайд босон яриаг сонсонгоо бодол болон нааш цааш алхалж эхэллээ…
Жавхлан үргэлжлүүлэн ярина:
“…Тэгэхээр бид хотын утааг устгах ганц л зорилго бүхий “Цэнгэг агаар” системийг бий болгох саналыг дэвшүүлж байна. Энэ системд утаа үйлдвэрлэгчид гэгдэх гэр хорооллынхон, цахилгаан станцууд, хувийн унаа, тэрэгтэй хүмүүс болоод утааг багасгах чиглэлийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг дулааны хэмнэлттэй барилгын материал үйлдвэрлэгч, импортлогчид, утаагүй зуух, нүүрс үйлдвэрлэгчид, Улаанбаатар хот, агаарын бохирдлыг хэмждэг тоног төхөөрөмж, программ хангамж нийлүүлэгчид цөм орно.
Системд дарга буюу эрхтэн дархтан байхгүй байх ба бүх оролцогчид зөвхөн өөрийн гэсэн үүрэгтэй оролцож үүргээ хэрхэн гүйцэтгэж байгаагаас хамааран урамшуулагдах эсвэл хариуцлага хүлээнэ. Энэ системийн оролцогчдын хооронд арилжаа гүйлгээнд озоныг ашиглах ба уг мөнгө нь ямар нэгэн албан тушаалтаны үзэмжээс мөн арын хаалга, баяжих хүсэл сонирхлоос ангид зарцуулагдана…
Сайд зог туссанаа: Яаж ингэх билээ?
Жавхлан: Системд дагаж мөрдөх дүрэм, журам, зохицуулалтууд цөм ухаалаг гэрээгээр хэрэгжинэ. Ухаалаг гэрээ нь урьдчилан программд тусгагдсан нөхцлүүд биелэгдсэн үед бараа, үйлчилгээг худалдан авагч худалдагчдын хоорондын төлбөрийг ямар нэгэн гуравдагч этгээд, зуучлагчийн оролцоогүйгээр шууд автоматаар хийдэг байх юм. Тодорхой болгох үүднээс хэлэхэд гэр хорооллын ямар болзол хангасан иргэн ямар бараа үйлчилгээг ямар нөхцөлтэйгээр авах тухай Засгийн гаргасан шийдвэрийг нөхцөл хэлбэрээр ухаалаг гэрээнд зааж өгөх ба уг гэрээний нөхцөл бүрдсэн үед иргэн тус татаас хэлбэрээр авсан эсвэл худалдан авсан озоноороо зөвхөн ухаалаг гэрээнд буюу системээс тавигдах шаардлагуудыг хангасан бараа үйлчилгээг нийлүүлэгч рүү төлбөр хийх боломжтой. Жишээлэхэд гэр хорооллын иргэн утаагүй түлш худалдан авах төлбөртөө озоныг хэрэглэвэл Засгаас тогтоосон хөнгөлөлтэй үнийг төлөх ба Засаг түлш үйлдвэрлэгчид үнийн зөрүүг олгоно… Жавхлан дуржигнуулан ярьж байснаа зогсон “Бидний бэлтгэсэн танилцуулга дууслаа” гэв.
Орж ирсэнээсээ хойш огт дуугараагүй Түвшин хоолойгоо зассанаа: “Бидэнд 30 сек үлдсэн байна. Би нэмээд хэлье. Бидний санал хэрэгжвэл гүйлгээ хийх тухай бүр шинэчлэгдэн баяжиж байх маш том тоон өгөгдлийн сантай болох юм. Уг тоон өгөгдлийн санг ашиглаж засаг маань агаарын бохирдолтой тэмцэх бодлогоо үр ашигтайгаар боловсруулж хэрэгжүүлдэг болно. Мөн тус системийн үйл ажиллагаа болон түүний үр дүнг бодит цаг хугацаанд хэмжиж үндэслэл бүхий дүгнэлт гаргах, холбогдох зохицуулалтыг цаг алдалгүй хийнэ. Түүгээр зогсохгүй манай иргэд, гадаадын улс орнууд, олон улсын байгууллагууд хандивласан мөнгө хөрөнгө нь зориулалтаар зарцуулагдаж байгаа нь ил тод болох тул тэд итгэл үнэмшилтэйгээр агаарын бохирдлыг бууруулах үйлсэд өөрсдийн хувь нэмрээ оруулж байна” гэв.
Сайдад асуумаар зүйл олон байвч өөрийн өгсөн хугацааны хязгаарт багтахгүйг мэдэж байсан тул асуултаа тэвчин “саналыг чинь анхааралтай уншиж судалъя, шаардлагатай бол дараа уулзъя” гэж хэллээ. Жавхлан цүнхнээсээ нэгэн загасан нуруудсан бичгийг гаргаж “Манай төслийн талаар дэлгэрэнгүй, нарийн цэгцтэй мэдээллийг энэ танилцуулгаас үзээрэй” гээд Сайдад өгөв.
Залуус хаалга руу урамгүйхэн зүглэв. Жавхлан боломжийг ашиглая гэсэн байдалтайгаар эргэн харсанаа “Бидэнд орон сууцны ипотекийн зээлийн төлбөрийг 50 % хямдруулах шийдэл байгаа шүү” гэж хэлсэнээ цааш алхан гарлаа.
Сайд ширээндээ очмогцоо бичиж байсан өргөдлөө базаж хогийн сав руу шидсэнээ ширээндээ сууж залуусын өгсөн бичгийг уншиж эхэллээ…
“Цэнгэг агаар”
Блокчэйн системийн танилцуулга…
Сайд танилцуулгыг шимтэн уншиж дуусмагцаа ширээн дээрх хонхоо дарахад туслах орж ирэв. Сайд “Залуустай маш яаралтай уулзаж ажлаа эхлүүлэх шаардлагатай байна” гэж хэлээд инээмсэглэлээ…
Гурван жилийн дараа. Нийслэлд нэгэнт шөнө дөл болжээ. Монгол Улсын Ерөнхий сайд ажлын өрөөнийхөө цонхыг онгойлголоо. Идэр есийн хүйтэн боловч цэнгэг агаар чихцэлдэх мэт өрөөнд нь орж ирэхэд тэрээр цээж дүүрэн амьсгалж зогсонгоо “Улаанбаатарын бохир утааг блокчэйн технологийн хүчинд нэг дарж авсан шүү” гэж бодлоо.
Эдийн засагч О.Бадрал
