Манай улс эдийн засгаа солонгоруулж, уул уурхайн салбараас хараат байдлаа бууруулах бодлогыг баримталж байна. Экспортын орлогын 90 хувийг эрдэс бүтээгдэхүүний худалдаа эзэлдэг. Уул уурхай дотроо нүүрс, зэсийн худалдаа зонхилж, хилийн боомтуудыг хаахад л нүүрс тээвэр гацаж, улсын төсөв улайхад хүрдэг. Иймд хөрш орнуудадаа аль болох олон нэр төрлийн бүтээгдэхүүн худалдах, ам.долларын орлогоо өсгөх бодит шаардлага бий.
“Уул уурхайн бус экспортын өнөөгийн байдал, тулгарч буй асуудлууд” сэдэвт цахим уулзалт өнөөдөр болов. Монголбанк, МҮХАҮТ-аас уулзалтыг зохион байгуулсан юм.
МҮХАҮТ-ын дарга Т.Дүүрэн хурлыг нээв. Тэрээр “Бид энэ сэдвээр сүүлийн хоёр жил ярилаа. Үр дүнд нь хүмүүсийн хандлага өөрчлөгдөж, уул уурхайн бус салбарыг дэмжихийн ач холбогдлыг ойлгож эхлэв.
Төр засаг ч анхаарч байна. Одоо бид эрдэс баялгаасаа өөр юуг хаашаа, хэнд худалдах талаар тодорхой шийдэл ярих цаг болсон. Өнгөрсөн хугацаанд зовлонгоо олон удаа тоочлоо.
Хувийн хэвшлийнхэнд бодлогын зээл олгодоггүй тул эргэлтийн хөрөнгөгүй, түүхий эдээ базааж чаддаггүй. Иймд ченжүүдтэй өрсөлдөж чадахгүй байна. Ченжүүд гэхээр л муу хүмүүс биш. Тэд бол сул мөнгөтэй л хүмүүс. Үйлдвэрлэгчид төрөөс урт хугацаатай, хөнгөлөлттэй зээл олгохыг л хүсдэг. Гэвч Зээлийн батлан даалтын сан 2.5 тэрбум төгрөгийн зээлд л батлан даалт гаргадаг. Харин ААН-үүд олон тэрбум төгрөгийн санхүүжилт авах хүсэлтэй байдаг” гэв.
Уул уурхайн бус экспортыг өсгөх зорилгоор Төв банкнаас өнгөрсөн оны дөрөвдүгээр улирлаас репо санхүүжилт олгож эхэлсэн. Энэ сарын 31-ний байдлаар репо санхүүжилтээр нийт 895 тэрбум төгрөг олгожээ. ААН-үүд өмнө нь өндөр хүүтэй авсан зээлээ энэ зээл рүү шилжүүлэх боломжийг олгосон юм. Иймд зээл авсан 2939 ААН-ийн 64 хувь нь зээлийн нөхцөлөө өөрчилжээ. Энэ хэрээр тэдний зээлийн хүүгийн төлбөр буурсан гэсэн үг. Энэ зээлийг олгосноор 30 мянган ажлын байрыг хадгалж чаджээ. Салбараар нь харвал худалдаа, боловсруулах үйлдвэрлэлд нийт зээлийн 50 хувийг буюу хамгийн их хувийг олгосон бол хөдөө аж ахуй, тээвэр, агуулахын салбарт хамгийн бага буюу нийт зээлийн 5 хувийг олгосон байна.
БНСУ-ын Ноншим-бэлэн гоймонгийн хилийн чанад дахь зар сурталчилгааны зардлын 70 хувийг тус улсын Засгийн газар төлдөг байна.
Монголбанкны Мөнгөний бодлогын газраас нийлүүлэлтийн сүлжээний санхүүжилтийн шинэ схемийг цахим хуралд оролцогчдод танилцуулав. Энэ нь тухайн компанийн авлага, тоног төхөөрөмж, бараа, ирээдүйн орлогыг барьцаалан банкууд зээл олгох схем юм. Энэ схемийн дагуу гурван талт гэрээ байгуулдаг.
Жишээ нь сүү нийлүүлэгчид санхүүжилт хэрэгтэй бол тэрээр банк, сүүний үйлдвэртэй хамтран гурван талт гэрээ байгуулан зээл авах боломжтой. Энэ нөхцөлд сүү нийлүүлэгчээс худалдан авсан сүүний төлбөрөө төлөх баталгааг сүү үйлдвэрлэгч банканд гаргаж өгөх ёстой. “Оюу толгой”, “Эрдэнэт” гэх мэт томоохон үйлдвэрийн ханган нийлүүлэгчид энэ схемийн дагуу банкуудаас зээл авч эхэлсэн юм.
Цахим уулзалтад ХХБ, Голомт банкны Байгууллага, хөгжлийн газрын захирлууд оролцож, уул уурхайн бус экспортлогчдод ямар зээл олгож байгаагаа танилцуулсан юм. ХХБ Японд төлөөлөгчийн газартай тул арлын орон руу экспорт хийх төлөвлөгөөтэй ААН-үүдтэй хамтран ажиллах боломжтой гэв.
Манай улсын мах, ноос, ноолууран хувцас, арьс ширэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчид, аялал жуулчлалын компаниуд экспортын орлоготой. 2019 онд цар тахлаас өмнөх жилд
- Ноосны салбар 20
- Мах, махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчид 83
- Ноолуурын салбар 283
- Аялал жуулчлалынхан 513 сая ам.долларын орлогыг экспортоос олжээ.
Мах, махан бүтээгдэхүүн, дайвар бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдэд хөрш орнуудын хорио цээрийн дэглэмийг давж гарах нь том сорилт болдог. Мөн хойд хөршид бүтээгдэхүүнээ гаргахад транзит тээврийн бэрхшээл тулгамддаг байна.
Уул уурхайн бус экспортыг өсгөхөд төрийн тухайлбал Хөгжлийн банкны дэмжлэг зайлшгүй чухал гэж оролцогчид онцлов. Тухайлбал бидний сайн мэдэх, БНСУ-ын Ноншим-бэлэн гоймонгийн хилийн чанад дахь зар сурталчилгааны зардлын 70 хувийг тус улсын Засгийн газар төлдөг байна. Мөн хилийн чанадад амьдардаг иргэдтэйгээ хамтран ажиллаж, тухайн улсын зах зээлийн судалгааг хийлгэдэг. Дараа нь Засгийн газар судалгааны үр дүнг хувийн хэвшилтэйгээ хуваалцах замаар ААН-үүдээ экспорт хийхэд дэмжлэг үзүүлдэг аж.
Манай компаниуд бараагаа зарж буй тал тул худалдан авагчийн тавих шаардлагыг хүлээн авахаас өөр аргагүй байдалд орох бас нэг эрсдэл байдаг. Худалдан авсан тал төлбөрийг 6 сарын дараа хийх нөхцөл тавихад зарим ААН зөвшөөрдөг. Гэтэл тэр хугацаанд нийлүүлэгч бараагаа үйлдвэрлэх, цалин тавих, түрээс төлөх гэх мэт зардлууд төлөх учиртай. Ийм учраас хүнд байдалд орсон бодит тохиолдлууд гарсныг банкны мэргэжилтнүүд анхааруулав.
Монголын махны холбооны төлөөлөл цахим хуралд оролцон, салбарынхаа тоон мэдээллийг танилцуулав. Мах, махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчид 2020 онд 38.6 мянган тонн мах экспортолжээ. Энэ нь 2018-2019 оны үзүүлэлтээс буурсан. Малын халдварт өвчин гарсан тул энэ оны зургадугаар сараас хойш махны экспорт зогсжээ. Хамгийн том худалдан авагч тал болох БНХАУ хэзээнээс мах худалдан авах талаар хариу өгөөгүй байгаа гэв.
Сүүлийн жилүүдэд манай улс самрын экспортоос багагүй орлого олох болсон. 95 сая ам.долларыг байгалийн энэ баялгаа худалдаж олсон ч энэ албан бус тоо тул цаашид өсөх боломжтой. Жилд 150-200 сая ам.долларыг самрын худалдаанаас олох боломжтойг МҮХАҮТ-ын дэргэдэх Самрын кластерийг төлөөлөн Б.Сугарсүрэн танилцуулав.
Цаашид уул уурхайн бус экспортын санхүүжилтийн нөхцөлийг уян хатан болгох, харилцан тогтмол мэдээлэл солилцох, бусад орны сайн туршлагыг судалж нутагшуулах, салбар дунд орхигдож буй экспортын асуудлыг эзэнжүүлэх, экспортын тодорхой бодлого хөтөлбөртэй болох, үүнийг хэрэгжүүлэх тогтолцоог цаг хугацаа алдалгүй бүрдүүлэх шаардлагатай байгаатай оролцогчид санал нэг нэгджээ.
