Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын Бодлогын хэрэгжилт, судалгааны газрын Тэтгэврийн даатгалын бодлогын хэрэгжилт хариуцсан мэргэжилтэн Г.Элбэгзаяатай ярилцлаа.
-Тэтгэврийн даатгалын үйлчилгээ гэж юу вэ. Хүмүүс тэтгэврийг өндөр насны тэтгэврээр л төсөөлөх нь элбэг байдаг шүү дээ?
-Тэтгэврийн даатгал нь даатгуулагчийн насан туршийн амьдралын баталгаа болдог хамгийн өргөн хүрээтэй, удаан хугацааны санхүүгийн эрсдлийг даатгуулагчтай хуваалцдаг нийгмийн даатгалын нэг төрөл юм. Өөрөөр хэлбэл даатгуулагч орлоготой, ажилтай, залуу, хөдөлмөрийн чадвартай байх үедээ тодорхой хугацаагаар тэтгэврийн даатгалд даатгуулаад хэрэгцээ шаардлага тулгарах үедээ буюу өндөр насалсан, хөдөлмөрийн чадвараа алдсан үед нь өөрт нь, даатгуулагч нас барсан тохиолдолд гэр бүлд нь олон жилийн хугацаанд, олон удаагийн давтамжтайгаар сар бүр нөхөн олгож байгаа мөнгөн төлбөрийг тэтгэвэр гэж нэрлээд байгаа юм. Тэтгэвэр нь дотроо өндөр насны, тахир дутуугийн, тэжээгчээ алдсаны гэсэн гурван төрөлтэй.
-Өндөр насны тэтгэвэрийг ямар нөхцөлд тогтоох вэ?
-Өндөр насны бүрэн тэтгэвэр, хувь тэнцүүлсэн тэтгэвэр гэж байдаг. Даатгуулагч 20-оос доошгүй жил тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлж, Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай хуульд заасан өндөр насны тэтгэвэр тогтоох насанд хүрээд өөрөө хүссэн тохиолдолд бүрэн тэтгэвэр тогтоолгоно. Өндөр насны бүрэн тэтгэвэр тогтоох хэвийн болон хөнгөлөлттэй гэсэн олон төрлийн болзол, нөхцөл байдаг. Харин 20 жил хүрээгүй боловч 10-аас дээш жил шимтгэл төлсөн даатгуулагчид өндөр насны хувь тэнцүүлсэн тэтгэвэр тогтоож болно.
-Хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр тэтгэвэр тогтоодог гэсэн, ямар ямар нөхцөлүүд байдаг вэ?
-Олон хүүхэд төрүүлсэн эхийн, газрын доорх, хөдөлмөрийн хортой, халуун, хүнд, урлагийн, төмөр замын цэрэгжүүлсэн хамгаалалтын, малчны зэрэг өндөр насны тэтгэвэр тогтоох хөнгөлөлттэй нөхцлүүд байна. Ийм нөхцөлөөр тэтгэвэр тогтоолгож байгаа даатгуулагч нар 5-10 жилийн өмнө тэтгэвэрт гардаг. Өөрөөр хэлбэл ердийн нөхцлөөр эмэгтэй даатгуулагч 55 настай тогтоолгож байхад дөрөв буюу түүнээс дээш хүүхэд төрүүлсэн эх болон хөдөлмөрийн хүнд нөхцөлд ажилласан эмэгтэй 50 насандаа, халуун, хортой нөхцөлд ажилласан бол 45 насандаа өөрөө хүсвэл тэтгэвэрээ тогтоолгоно гэсэн үг юм. Энэ нь ердийн тэтгэвэр тогтоолгож байгаа хүнээс 60-120 сарын өмнө тэтгэвэрээ тогтоолгон сар бүр авна гэж ойлгоно. Эрэгтэй даатгуулагчийн хувьд хөнгөлөлттэй болон хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцлийн тэтгэвэрийг мөн 5-10 жилийн өмнө тогтоолгож байгаа.
-Одоо хичнээн хүн тэтгэвэр авч байна. Иргэдийн тэтгэвэрт хэдэн төгрөг зарцуулдаг вэ. Дундаж тэтгэврийн хэмжээ ямар байгаа вэ?
-2020 оны дөрөвдүгээр сарын байдлаар улсын хэмжээнд нийт 433,9 мянган иргэн тэтгэвэр авч байгаагийн 322,9 мянга нь өндөр насны тэтгэвэр авч байна. 2019 онд тэтгэвэрт нийт 1,8 их наяд төгрөг, энэ оны эхний дөрвөн сарын байдлаар 701,1 тэрбум төгрөгийг тэтгэвэрт зарцуулсан. Өнөөдрийн байдлаар дундаж тэтгэвэр 416,4 мянган төгрөг байна.
-Энэ онд шинээр хэдэн хүн тэтгэвэр тогтоолгосон бэ?
-Сүүлийн таван жилийн дунджаар жилд 30,0 мянга орчим иргэн шинээр тэтгэвэр тогтоолгосон. 2020 оны дөрөвдүгээр сарын байдлаар 19,7 мянган иргэн шинээр тэтгэвэр тогтоолгоод байна. Энэ онд эхчүүдийн төрүүлсэн болон гурав хүртэл настайд нь үрчлэн авч, зургаан настай болтол нь өсгөсөн хүүхэд бүрийн тоогоор нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн хугацааг нэг жил зургаан сараар нэмэгдүүлэн тооцож өндөр нас, тахир дутуу, тэжээгчээ алдсаны, цэргийн алба хаасны тэтгэвэр тогтоож байгаатай холбоотой болон малчин, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчийн тэтгэвэрийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн төлүүлэх тухай хуулийн дагуу 1995-2019 онд малчнаар ажилласан, хувиараа хөдөлмөр эрхэлсэн хугацааны тэтгэвэрийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн төлсөн иргэд шинээр тэтгэвэр тогтоолгох байдал нилээд байна.
-Өндөр насны тэтгэврийг ямар аргачлалаар тогтоодог вэ?
-Өндөр насны тэтгэвэрийг тухайн даатгуулагчийн шимтгэл төлсөн хугацаа, цалин, хөлсөнд суурилсан болон төлсөн шимтгэлд суурилсан гэсэн хоёр аргачлалаар тогтоон аль өндөр байх хувилбараар нь тэтгэвэрийг тогтоож байна.
Шимтгэл төлсөн хугацаа, цалин хөлсөнд суурилсан аргаар гэдэг нь тухайн даатгуулагчийн шимтгэл төлсөн хамгийн өндөр долоон жилийн цалин хөлсний дунджаас 20 жилд 45 хувь, 20-иос илүү жил тутамд 1,5 хувиар нэмэгдүүлэх замаар тэтгэврийг тогтоож байна. Харин төлсөн шимтгэлд суурилсан гэдэг нь тухайн даатгуулагчийн амьдралынхаа туршид тэтгэвэрийн даатгалын санд төлсөн шимтгэл болон түүнд жил бүр тооцсон хүүгийн нийлбэр болох нэрийн дансанд тооцогдсон үлдэгдлээс нь тэтгэвэр авах дундаж хугацаагаар тооцон гаргах замаар тэтгэвэр тогтооно.
-Тэтгэврээ тогтоолгохдоо ямар материал бүрдүүлж хаана хандах вэ. Зарим тохиолдолд олон баримт бичиг бүрдүүлж, чирэгдэл үүсдэг гэх яриа байх юм?
-Даатгуулагчийн нийт тэтгэвэрийн даатгалын шимтгэл төлсөн хугацаанд 1995 оноос өмнө улс, хувийн байгууллагад ажилласан хугацаа орж тооцогддог тул тухай үед ажиллаж байсныг нотлох хөдөлмөрийн дэвтэр шаардлагатай. Хөдөлмөрийн дэвтрээ үрэгдүүлсэн, засвартай, сүүлд нөхөн бичсэн зэрэг тохиолдолд ажилд авсан, чөлөөлсөн тушаалын архивын лавлагаа хэрэгтэй. Хэрэв тухайн иргэний ажиллаж байсан тушаал шийдвэр олдохгүй бол ажилласан байдлыг тогтоолгосон шүүхийн шийдвэр гаргуулж болно. 1995 оноос өмнөх цалингийн дунджаас тэтгэвэр тогтоолгох бол холбогдох архивын байгууллагаас цалингийн лавлагаа авна. Харин 1995 оноос хойш нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн хугацааг нийгмийн даатгалын дэвтрээр нотлон, иргэний үнэмлэх, хоёр хувь зураг, тэтгэвэр тогтоолгохыг хүссэн өргөдөл зэргийг бүрдүүлнэ.
Зарим хүмүүсийн баримт бичиг нь үрэгдсэн, засварлагдсан, нөхөж бичигдсэн зэргээс шалтгаалж нэмэлт баримт шаардлагатай болдог. Ийм учраас иргэд тэтгэвэр тогтоолгохоосоо өмнө нийгмийн даатгалын байгууллагад холбогдох баримт бичгээ шалгуулан, зөвлөгөө авснаар цаг хугацаа алдахгүйгээр тэтгэвэрийн насанд хүрээд тэтгэврээ шуурхай тогтоолгох боломж бүрдэнэ. 2019 онд Нийгмийн даатгалын ерөнхий газраасДаатгуулагч танд урьдчилан зөвлөе-тусалъя аяныг улсын хэмжээнд зургаан сарын хугацаатай зохион байгуулж ойрын 2-3 жилд тэтгэвэр тогтоолгох насанд хүрэх иргэдэд урилга илгээж, 25,7 мянган иргэнтэй уулзан тэтгэвэр тогтооход шаардлагатай баримт бичгийг үзэж нягтлан, холбогдох зөвлөгөө мэдээллийг өгсөн. Нийгмийн даатгалын байгууллагаас иргэд, даатгуулагчид зөвлөгөө, мэдээлэл өгөх ажлыг тогтмол хийж байгаа.
-Тэтгэвэр тогтоох насыг нэмэгдүүлээд байгаа. Үүнийг тодорхой тайлбарлана уу?
-Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай хуульд 2017, 2018 онуудад оруулсан өөрчлөлтөөр хэвийн болзлоор өндөр насны тэтгэвэр тогтооход тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн байх доод хугацаа болох 20 жилийг жил тутам 3 сараар нэмэгдүүлсэн. Хэрэв тухайн жилийн шимтгэл төлсөн байвал зохих доод хугацаанд хүрээгүй бол нас нь гурван сараар нэмэгдэж байгаа. Жишээлбэл 2020 онд даатгуулагч 20 жил есөн сараас доошгүй шимтгэл төлсөн бол эрэгтэй 60, эмэгтэй 55 насандаа л тэтгэврээ тогтоолгоно. Харин энэ онд 20 жил 9 сар төлөөгүй хүмүүсийн даатгуулагчийн хувьд нас нь эрэгтэй 60 нас 9 сар, эмэгтэй 55 нас 9 сар хүрээд тэтгэвэр тогтоолгож байна. Тэтгэвэрийг хөнгөлөлттэй тогтоох хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлийн болон олон хүүхэд төрүүлсэн эхийн, малчны, урлагийн зэрэг нөхцлөөр өндөр насны тэтгэвэр тогтоох нас өөрчлөгдөөгүй хэвээрээ байгаа.
-Тэтгэвэр бодох цалингийн итгэлцүүр гэж юу вэ? Хамгийн сүүлд хэзээ баталсан бэ?
-Тэтгэвэр бодох цалингийн итгэлцүүр гэдэг нь өмнөх үеийн цалин хөлсний хэмжээг тэтгэвэр тогтоолгох үеийн цалин хөлсөнд дүйцүүлэн өсгөх коэффицент юм. Энэ итгэлцүүрийг Засгийн газрын 2015 оны 52 дугаар тогтоолоор шинэчлэн баталсан.
-Ярилцсанд баярлалаа.
