-Ажилгүйдэл, үнийн өсөлт, хулгай, авлига хавтгайрсан, залуус нь гадагшаа дүрвэж байгаа гээд баярлах юм огт алга-
Эдийн засагч, улс төр судлаач Э.Баатарцогттой эдийн засгийн өсөлт иргэдэд бодитой мэдрэгдэж байгаа эсэх асуудлаар ярилцлаа.
– Улс орны эдийн засаг өсөлттэй гарлаа гэж албаныхан мэдээлж байна. Эдийн засаг нь хамгийн өндөр өсөлттэй гарсан улс орнуудын хоёрдугаарт Монгол Улс бичигдэж байна гэх юм. Эдийн засгийн үзүүлэлт үнэхээр бодитой нэмэгдэж байгаа юу?
– Бусад салбарыг бодоход үр нөлөө нь хамгийн шуурхай, шууд тусдаг нь зах зээл, эдийн засаг.
Эдийн засаг тоон үзүүлэлтээрээ өссөн бол тэр дороо иргэдийн аж, амьдралд шууд нөлөөлж явдаг онцлогтой. Учир нь нийгмийн амьдралын хамгийн том харилцаа бол мөнгө.
Өглөө босоод гэрээсээ гараад л эдийн засгийн харилцаанд орж эхэлдэг. Утсаа оролдож байхдаа хүртэл нэгж, дата гэх мэт төлбөртэй харилцаж байдаг шүү дээ. Тэр утгаараа хүний амьдралтай салшгүй холбогдсон салбар бол зах зээл. Тиймээс энэ зах зээлийн эдийн засгийн өсөлт уналт хүн бүрд мэдрэгдэж, нөлөөлдөг.
Нөгөөтээгүүр мөнгө өөрөө зогсолтгүй эргэлддэг хэрэгсэл. Энэ эргэлдэх хөдөлгөөнд ордоггүй хүн гэж байхгүй. Тэгвэл өнөөгийн нийгмийн амьдралыг бүхэлд нь аваад үзвэл яриад байгаа эдийн засгийн өсөлт бодитой юу гэдэг нь шууд харагдана. Юуны түрүүнд эдийн засгийн өсөлт гэж юуг хэлээд байгааг мэдэх хэрэгтэй.
– Улс орны орлого нэмэгдсэн гэсэн үг биз дээ?
– Том утгаараа бол тийм. Гэхдээ эдийн засгийн өсөлт гэдэг товчхондоо үнэ.
Тэгэхээр та өнөөдөр талх авахдаа хариулт мөнгө авсан уу гэдгийг бусдаас асуугаарай. Хариулт мөнгө авах нь битгий хэл мөнгө нэмсэн гэж хэлэх хүмүүс их байна. Нөгөөтээгүүр улсын эдийн засаг өслөө гэж ярьж байна.
Магадгүй зарим тоон үзүүлэлтээрээ өссөн байх. Гэтэл энэхүү өсөлт иргэдийн амьдралд яагаад мэдрэгдэхгүй байна вэ. Улс орон ашигтай, орлоготой ажиллалаа. Тэгвэл энэ ашгаа яаж иргэддээ өгөх вэ. Мэдээж цалинг нь нэмнэ. Гэтэл яг өнөөгийн Монголын эдийн засаг гантай байна. Нэмэгдэж байгаа цалингийн хэмжээ үнийн өсөлтөд юу ч бололгүй ууршина. Харин ч эсрэгээрээ үнийн хөөсрөлтийг өдөөж өгөх эрсдэлтэй. Тиймээс бодлого баригчид энэхүү эдийн засгийн өсөлтийг иргэдэд нэг талдаа наах сонирхол огт алга.
Нөгөө талдаа наасан ч иргэдийн амьжиргаа дээшлэхгүй, харин ч эдийн засгийг хөөсрүүлэх эрсдэлтэйг тэд сайн мэдэж байгаа юм. Тиймээс л энэхүү өсөлтийг шилний цаанаас чихэр долоолгох зарчмаар иргэдэд мэдээлсэн гэж үзэж байна.
– Тэгэхээр эдийн засаг өссөн ч иргэд өгөөжийг нь хүртэх боломжгүй гэсэн үг үү?
– Шууд утгаараа тийм. Гэхдээ иргэдэд өгөөжийг нь шууд мэдрүүлье гэхээс илүү маргааш нэмэгдэх үнийн өсөлтийн эсрэг зарцуулах нь хамгийн зөв зохицуулалт.
Яг өнөөгийн Монголын эдийн засаг гантай байна. Нэмэгдэж байгаа цалингийн хэмжээ үнийн өсөлтөд юу ч бололгүй ууршина
Үнэхээр эдийн засаг өссөн, улсын орлого нэмэгдсэн бол түүгээрээ томоохон үйлдвэр барих, ажлын байрыг нэмэгдүүлэх чиглэлд илүүтэй зарцуулах нь зөв. Ингэвэл жинхэнэ утгаараа эдийн засгийн өсөлтийн үр нөлөө нийгмийн амьдралд мэдрэгдэж чадна.
Гэтэл өнөөгийн эрх баригчдад тэгэх бодол, бодлого алга байх шиг. Нөгөөтээгүүр удахгүй сонгууль болох гэж байна. Тиймээс ямар нэгэн байдлаар эдийн засаг өсөлттэй, болж байгаа гэх эерэг мэдээллийг нийгэмд тарааж байгаа юм. Тэр утгаараа сонгууль өнгөртөл эдийн засгийн өсөлтийн чихрийг бид зөвхөн шилний цаанаас л долооно.
– Эдийн засгийн өсөлтөд нөлөөлсөн хамгийн чухал салбар бол уул уурхай. Уул уурхайн орлогын гол эх үүсвэр нь байгалийн баялаг. Гэтэл байгалийн баялаг бол бүх ард түмний өмч. Үүнээс ашиг олбол бүх нийтээрээ өгөөжийг нь хүртэх Үндсэн хуультай. Үүнийг л иргэд төрөөс шаардаад байгаа биз дээ?
– Монгол Улсын хувьд нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 4,500 ам.доллар байсныг 6,000 ам.долларт хүргэсэн гол хүч бол уул уурхай. Нэг талаасаа ДНБ өссөн нь том амжилт байж болох юм. Гэвч энэхүү өсөлт монголчуудад ямар ч өгөөж байсангүй. Учир нь Монголын эдийн засаг төгрөгөөр өссөн мэт харагдаж байгаа ч ам.доллароор огт өсөөгүй.
Нөгөөтээгүүр манай бодлого тодорхойлогчид сүүлийн 20 жил эдийн засаг ярихдаа баячуудын мөнгийг ярьснаас бус, иргэдийн эдийн засгийг ярьсангүй. Баячуудын гэдэг нь бараг өөрсдийнх нь хөрөнгө. Эрх баригчид зөвхөн өөрсдийнхөө хөрөнгийг л ярьдаг болсон нь нууц биш. Үүнээс болоод Монгол Улс эдийн засгийн хувьд хагас коммунист улс болсон гэдэг нь үнэн.
Монголчуудын өрхийн орлого сүүлийн 10 жилд 10 хувь буучихлаа. Нийтээрээ уул болгоноо ухаад урагшилсангүй.
– Уул болгоноо ухаад гэж. Ухахгүйгээр газрын баялгийг гадагшаа борлуулахгүй биз дээ…?
– Ийм сул дорой зах зээлтэй улсын эдийн засаг яаж дэлхийн томоохон улс орнуудын зах зээлтэй өрсөлдөж чадах вэ дээ. Ямар ч боломжгүй. Та түрүүн асуусан. Монгол Улс эдийн засгийн өсөлтөөрөө дэлхийд хоёрдугаар байрт орлоо гэж. Энэ бол улстөрчдийн үг шүү. Ингэж хэлэх, үүгээрээ бахархах нь зөвхөн улстөрчдийн хийдэг ажил.
Төгрөгөөс өөр юм гартаа барьж үзээгүй иргэдэд ингээд хэлчихэд баярлаж хөөрнө л гэж боддог байх. Харин эдийн засагчдын хувьд ингэж яривал ёстой онигоонд орно байх. Эдийн засгийн өсөлт үнэхээр бий болсон бол түүнийгээ ядаж тулгуур болсон уул уурхайн салбараа хөгжүүлэхэд зарцуул. Байгалийн баялгаа түүхийгээр нь гаргаснаас боловсруулаад гаргавал хэд дахин илүү ашиг олно гэдгийг хэн хүнгүй мэддэг.
Монголчуудын өрхийн орлого сүүлийн 10 жилд 10 хувь буучихлаа
Гэтэл хэрэгжүүлдэг бодлого гэж манайд байдаггүй. Эцэст нь хотоор дүүрэн жийп, хөдөөгөөр нь дүүрэн ухсан нүх л үлдлээ.
Одоо төрөө данхайлгах биш, түмнийхээ амьдралыг өөд татах. ажлын байр бий болгох, архинаас гаргах. ажилд сургах, татварын дарамт, хүүлэлтийг зогсоох цаг болсон. Ахмадуудыг сарын 100 мянгаар шагнаад амьдрал сайжрахгүй. Төрийг цомхотгож, хувийн хэвшлийг хөгжүүлэх цаг болсон.
– Тэгвэл өнөөгийн Монгол Улсын эдийн засгийн нөхцөл байдал яг ямар байгааг та судлаач, эдийн засагч хүнийхээ хувьд хэлэхгүй юү?
– Миний харж байгаагаар өнөөгийн Монгол Улсын эдийн засаг үнэхээр сайнгүй байна. Аж ахуйн нэгж, иргэдийн орлого муу, барааны үнэ ханш, валютын ханшийн савлагаанд тогтворгүй, үнэ, инфляц өндөр, ядуурал ихэссэн.
Иргэдийн худалдан авалт эрс буурсан. Яг үнэндээ монголчуудын амьдрал өндөр хүүтэй богино хугацаатай зээлээс зээлийн хооронд үргэлжилж байна. Хөрөнгө оруулах чадвар эрс муудсан. Бараг манай улсад урд хөршөөс өөр хөрөнгө оруулж байгаа орон байгаа ч юм уу даа. Үйлдвэрлэлийн өртөг эрс өссөн гэх мэт тулгамдсан олон асуудал байна.
Гэтэл үүнийг бодлогын түвшинд шийдье. гарц нь энэ байна гэж ярих хүн байна уу. Бүгд хоосон тоо баримт дээр тулгуурлаад сонгуулийн сурталчилгаандаа зориулж эдийн засгийг төсөөллөөрөө магтацгааж байна. Бүр эдийн засаг долоон хувь өссөн гээд баяр тэмдэглэх нь холгүй хөөрцөглөж байна.
Зарим нэг нь эдийн засагт гэрэл аслаа гэдэг гоё сайхан үгээр иргэдийн толгойг угааж сууна. Эдийн засагчид харин улс орныхоо ирээдүйн дүр зургийн төлөө эмзэглэж байна.
Инфляц 11.4 хувь, төгрөгийн ханш уналт 20.9 хувь байхад тохуурхаж дуусахгүй юм байх даа ч гэж бодох шиг. Манайд өчнөөн болохгүй асуудал байна. Ажилгүйдэл. ядуурал, үнийн өсөлт, гаднын хөрөнгө оруулалт алга болсон, төлбөрийн тэнцлийн алдагдал, хулгай авлига хавтгайрсан, залуус нь гадагшаа дүрвэж байгаа гээд баярлах юм огт алга.
