Ирэх онд Халх-Голын дайны ялалтын 80 жилийн ой болно. Монгол Улс-ОХУ хамтран баярын ойг тэмдэглэх ба бэлтгэл ажилдаа аль хэдийнээ оржээ. Энэ дайнд зөвлөлт-монголын хамтарсан цэргийн хүчин япончуудтай тулалдаж ялалт байгуулсан гэдгийг бүгд мэднэ. Багагүй хохирол үзсэн энэ дайнаас олон баатрууд тодрон гарсан түүхтэй билээ.
Сая зүүн гурван аймагт ажлаар яваад ирлээ. Хамгийн эхэнд Хэнтий аймгийн төв Чингис хотод зочлов. Чингис хотын төвд байрлах цэцэрлэгт хүрээлэнд Халх-голын дайны ялалтад зориулсан хөшөө дурсгалыг хүндэтгэлтэй байрлуулжээ. Тэртээ 79 жилийн өмнө халх-голын дайнд “БТ-5” загварын танкаар япончуудтай эрэлхэг тулалдаж амиа алдсан ЗХУ-ын баатар А.И.Киселёв, М.С.Аношин нарын алтан шарилыг энд мөнхөлсөн байх юм. Энэ талаар та бүхэнтэй хуваалцахаар шийдлээ.
Халх-голын дайны талаар та бүхэн мэднэ. 1930 оны сүүлээр манай улсын зүүн хязгаарт японы цэргийн хүчний ажиллагаа эрс эрчимжсэн ба 1939 оны 5 дугаар сард манай улсын нутагт цэргийн хүчээр цөмөрч байлдааны ажиллагаа явуулах болсон юм. 1939 оны 7 дугаар сарын 02-ны өдөр японы цэргийн удирдлага 38 мянган цэрэг, 310 нэгж их буу, 135 нэгж танк, 225 нэгж нисэх онгоц бүхий цэргийн бүлэглэлийн хүчээр монголын нутагт цөмрөн Халх голын баруун эрэгт бэхжиж, Баянцагааныг эзлэн авчээ.
Дайсны цэрэг Баянцагааны нуруунд гарч ирсэн тухай мэдээг манай цэргийн командлал 7 дугаар сарын 03-ны өглөө хүлээн авлаа. Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн бүлэглэлийн командлагч генерал Г.К.Жуков, Баянцагаан дахь дайсны давшилтыг яаралтай зогсоох, улмаар нөөц цэргийн хүчээр японы цэргийг гурван талаас нь бүслэж устгах шийдвэр гаргав. Ингээд дөнгөж бэхжиж буй япон цэргийн байрлалыг зөвлөлтийн 175 болон 185 дугаар их бууны хороод хүчтэй галлаж эхэлснээс гадна зөвлөлтийн бөмбөгдөгч онгоцны бүх эскадрилийг агаар хөөргөж дайсныг бөмбөгдөж эхэлжээ. Тухайн үед японы цэргийн бүрэлдэхүүнд 86 нэгж танк бүхий /Type-89 загварын 26 нэгж танк, Type-95 загварын 34 нэгж танк/ хоёр танкийн хороод багтаж байлаа.
Баянцагааны районд хамгийн түрүүнд бригад командлан захирагч М.П.Яковлевийн удирдсан 11 дүгээр танкийн бригадын 1 дүгээр батальон хүрэлцэн ирж МАХЦ-ийн 8 дугаар морьт дивизийн хуягтын дивизионтой хамтарч дайсанд анхны цохилт өгсөн байдаг. Уг бригадын 1 дүгээр танкийн батальон нь 44 нэгж “БТ-5” загварын танкийн хүчээр японы цэргийн үзүүр, жигүүрт 45-50 км/цагийн хурдтайгаар явдлаас дайралт хийж их буу, пулемётоор галлаж, танкийн гинжээр дайсны явган цэргийг няц дайрч байв.
Харамсалтай нь ямар ч явган цэргийн дэмжлэггүй дан танкаар хийсэн эхний дайралт амжилтгүй болж няцаагдсан ба тулааны талбарт эвдэрч, сүйрсэн 20 танкаа орхиод ухарчээ. Харин өдрийн 11 цагийн үед 11 дүгээр бригадын гол хүч тулааны талбарт хүрэлцэн ирэхэд өмнөхийн адил явган цэргийн дэмжлэггүй шууд дайралтад оруулж бүхэл шөнийн турш тулалджээ. Маш олон тооны танкуудыг явдлаас шууд байлдааны ажиллагаанд оруулсан нь цэргийн урлагын түүхэнд урьд өмнө тохиолдож байгаагүй явдал болсон ба япончуудыг “шок”-д оруулж байсан юм. Жишээлбэл японы цэргийг удирдаж байсан дэслэгч генерал Комацубарагийн штабт зөвлөлтүүд 1000 гаруй танкаар дайрч байгаа тухай тагнуулын мэдээ ирж байсан баримт бий.
Зөвлөлтийн танкчид дайралтыг 2 цувраагаар зохион байгуулж байжээ. Эхний эгнээний танкууд дайсны танк, их буу, миномёт, хориглолтын тулгуур цэгүүдийг устгаж байсан бол хоёрдугаар эгнээний танкууд нь гартаа шатаагч лонх, мина барьсан явган цэргүүдийг пулемётоор буудаж устгадаг байжээ.
Ямар ч явган цэргийн дэмжлэг болон тагнуулын мэдээлэл байхгүй, хоорондоо харилцан уялдаа, зохион байгуулалт муутай явдлаас шууд хийсэн зөвлөлтийн танкчдын дайралтын эсрэг япончууд өөрсдийн 75, 37 мм-ийн их буу, шатаах шингэнтэй лонх, мина, тэсрэх бодис бүхий амиа золиослогч нар ашиглан маш их хохирол учруулж чадсан юм. Тулааны үед японы шатаах лонход оногдсон зөвлөлтийн “БТ-5” загварын танк 15-30 секундын хугацаанд бүхэлдээ их гал гаргаж шатдаг, тэр нь 5-6 км-ын хол зайнаас харагддаг байсан гэнэ.
Зөвлөлтийн тал хохирол их үзжээ. Тухайлбал танкийн бригадын 3 дугаар батальон нь өөрийн 50 нэгж танкаас 20-ыг, 50 нэгж хуягт тээвэрлэгчийн 33-ыг нь алдсан байна. Япончууд ч гэсэн багаггүй хохирол үзсэн юм. Тухайлбал эхний өдрийн байлдааны ажиллагааны дүнд японы 77 танк бүхий хороо нь 41-44 нэгж танкаа устгуулсан байна.
Удалгүй нутгийн гүнээс марш үйлдсэн хошууч И.И.Федюнинскийн удирдсан зөвлөлтийн 24 дүгээр мотобуудлагын хороо, хошууч А.Л.Лесовойн удирдсан 7 дугаар мотохуягт бригад тулааны талбарт хүрэлцэн ирж дайсны баруун хойд, өмнөд талаас нь давшиж эхлэв. Оройн 19 цагийн үед МАХЦ-ийн 6,8 дугаар морьт дивизийн хуягт дивизионууд дээрх нэгтгэл, ангиудын хамт дайсны гурван талаас нь дайралт хийжээ. Ингээд япончууд өөрсдийн цэргийн хүчийг Баянцагаанаас ухрааж, халх-голын зүүн эрэгт татаж гаргаснаар байлдааны ажиллагаа намжсан билээ.
Тулааны явцад хүнд шархдсан зөвлөлт-монголын цэргүүдийг нутгийн гүнд одоогийн Хэнтий аймгийн Чингис хотод байрлаж байсан зөвлөлтийн цэргийн госпитальд хүргэж байв. Дээрх хоёр зөвлөлтийн баатрууд хүнд шархдаж Чингис хотын эмнэлэгт ирээд шархаа даалгүй нас барсан тул одоогийн хөшөө байгаа газарт нь оршуулсан ажээ. Зөвлөлтийн хоёр баатар ямар хүмүүс байсан талаар судлаж үзлээ.
1. ЗХУ-ын баатар, танкист, ахлах дэслэгч Африкан Иванович Киселёв 1910.03.26-нд Курганск мужийн Шатровскийн районд төржээ. 1929 онд Киселёв тракторын курст, 1931 онд намын анхан шатны сургуульд тус тус суралцаж төгсчээ. 1932 онд Ажилчин-тариачны улаан армид элсэн орж армид алба хаах болов. 1934 онд Ульяновскийн нэрэмжит танкийн сургуулийг төгсөөд танкийн салааны захирагч бөгөөд танкийн ротын улс төрийн орлогчоор томилогдов. 1939 онд болсон халх-голын дайнд зөвлөлтийн 1-р армийн группын 11 дүгээр хөнгөн танкийн бригадын 2 дугаар батальонд алба хааж байхдаа дайнд оролцжээ.
1939.07.03-06-ны өдрүүдэд Баянцагааны районд болсон тулалдааны явцад А.И.Киселёв нь японы том калибрын 2 пулемёт, 2 танк, 1 их бууг устгасан байна. 1939.07.06-ны өдөр А.И.Киселёв нь 3 танк удирдаж дайсны байрлалыг байлдан тагнах үүрэг авч японы цэргийн жигүүр лүү хөдөлгөөн үйлдэв. Улмаар дайсны ар талаас гэнэтийн дайралт хийж японы хоёр их буу, нэг танк устгажээ. Гэвч дайсны их бууны сум түүний танкийн цамхагийг онож танк нь сүйрсэн ба үхлүүт шархдсан А.И.Киселёвыг механик-жолооч нь ар тал руу гаргаж амжсан байна. Тэрбээр 7 дугаар сарын 10-нд Хэнтий аймгийн хуучнаар Өндөр-Хаан хот дахь цэргийн госпитальд шархаа даалгүй нас барахад нь ЗХУ-ын Баатар цолоор нэхэн шагнаж, шарилыг нь Монголд оршуулжээ.
2. ЗХУ-ын баатар, танкист, салааны бага дарга Михаил Степанович Аношин 1915.11.20-нд Симбирскт төржээ. 1933 онд Аношин нь Уляновскийн талхны үйлдвэрт слесарь-механикаар ажиллаж байв. 1936 онд цэрэгт татагдаж улаан армийн 11 дүгээр хөнгөн танкийн бригадад “БТ-5” танкийн мехник жолоочоор алба хаах болов. 1939 онд болсон халх-голын дайнд 1-р армийн группын 11 дүгээр хөнгөн танкийн бригадын 1 дүгээр батальоны 1 дүгээр ротын танкийн салааны бага даргаар дайнд оролцсон байна.
1939.07.03-нд болсон тулалдаанд өөрийн жолоодож явсан “БТ-5” танкаар дайсны хориглолтын шугамыг нэвт дайрч гарсан хэдий ч шаварт зоогдсон ба дайсны их бууны сум танкийг нь оноход танкийн дарга нь амь үрэгдэв. Гэвч М.С.Аношин нь үлдсэн цэргүүдийг цуглуулан бүтэн өдөржин дайсанд эсэргүүцэл үзүүлж тулалдаад орой бүрэнхий болох үеэр өөрсдийнхөн дээрээ хүрэлцэн ирсэн байдаг. 1939.07.09-ны өдөр болсон ширүүн тулалдааны үеэр түүний жолоодож явсан танк нь их бууны суманд оногдож амь үрэгдэхэд Монголд оршуулсан байна. 1939.08.29-ны өдөр М.С.Аношины ЗХУ-ын Баатрын алтан таван хошуугаар нөхөн шагнажээ.
Р.Энхболд
