Зарим хүмүүс “776 дугаар өндөрлөгт” болсон гэдгээр нь сайн мэдэх энэ тулалдаан Чеченийн II дайны үед буюу Улус-Кертыг өөрийн хяналтад оруулахаар явуулж байсан байлдааны ажиллагааны хүрээнд болсон юм. 2000 оны 2 дугаар сард Оросын холбооны цэргийн хүчин Чеченийн нийслэл Грозный хотоос Шатов болон Веденогийн чиглэлд ухарч байсан Чеченийн салан тусгаарлагчдын (нэлээд олон гадаадын хөлсний цэргүүдийг багтаасан) томоохон хүчийг бүсэлж устгах зорилготой цэргийн ажиллагаа явуулжээ. Сарын эхээр Чеченийн салан тусгаарлагчийн томоохон бүлэг оросын цэргүүдийн бүслэлтийг сэтлээд Грозный хотын өмнөх уулууд руу гарч амжив.
2000 оны 2 дугаар сарын 29-ний өдөр, Оросын Батлан хамгаалахын сайд маршал Игорь Сергеев өөрийн засгийн газрын Чеченийн дайн албан ёсоор дууссан тухай мэдэгдлийг баталгаажуулснаас хойш хэдхэн цагийн дараа Псков нутгаас ирсэн агаарын шүхэр десантын 76 дугаар дивизийн 6 дугаар ротын дайчид Чечень дэх гадаадын цэргүүдийг удирддаг Ибн Аль-Хаттабын тэргүүлсэн ухарч яваа дайсны цуваатай тулгарч гол хүчнээсээ таслагдсан байна.
Тулалдаан шөнийн турш үргэлжилж өндөрлөг дээр байсан оросын цэргүүдийн байрлал дайсны давуу хүчний дайралтад эзлэгдэж, ротын бараг бүх цэргүүд алагдсанаар дууссан. Энэ тулалдаан болсны дараагаар тодорхойгүй зүйл их байсан юм.
Тулалдаан: Тус районд үүрэг гүйцэтгэж байсан Оросын шүхэр десантын тактикийн группэд багтаж байсан хороо хүртэл хүчтэй томилгоот хүчний үндсэн үүрэг нь ухарч буй Чеченийн салан тусгаарлагчийн замыг таслах ёстой байв.
Энэ томилгоот хүчинд 76 дугаар дивизийн гвардын 104 дүгээр шүхэр десантын хороо, Спезназ, “ГРУ” болон “Вимпел” зэрэг шилдэг анги нэгтгэлүүд багтаж байжээ. 2 дугаар батальоны 6 дугаар ротын десантын цэргүүд мөн адил энэ хүчний нэг хэсэг болж байсан.
Ротын захирагч нь хошууч Сергей Молодов байсан хэдий ч тэр энэ албан тушаалд томилогдоод ганцхан хонож байсан тул үүрэг хүлээж авсны дараа батальон захирагч дэд хурандаа Марк Евтюхин өөрөө биечлэн цэргүүдээ удирдаж тулалдаанд оролцжээ.
Түүний мэдэлд тагнуулын салаа, артиллерийн ажиглалтын бүлэг багтаж байв. Рот 29-ний өдрийн нар жаргаж, өтгөн манантай үед ухарч яваа Чеченийн нэлээд том бүлэгтэй гэнэт тулгарсан байна. Гэхдээ эхлээд 20 орчим тооны хүнтэй босогчдын туршуулын бүлэг гэнэт оросын цэргийн байрлалын ар талаас довтолсон, удалгүй дайсны тоо улам нэмэгдэж бүслэлтэд оржээ. Бүслэлтэд тулалдаж байхдаа нэлээд хохирхол үзсэний дотор хошууч Молодов алагдсан байдаг.
Үлдсэн цэргүүд хүчээ бүлэглэж 776 дугаар өндөрлөг рүү ухран гарч, хальт газар ухаж хориглолтын байрлал эзэлсэн байна. Оросууд радио холбоогоор өөрийнхөнтэйгээ холбоонд орж хороонд хүч хавсруулж өгсөн артиллерийн батальоны өөрөө явагч 120 мм-ийн миномётын галын дэмжлэг авч байсан.
Мөн “Ми-24” дайралтын хос нисдэг тэрэг ойрын зайн галын дэмжлэг үзүүлэхээр тулалдаан болж байсан газар руу ниссэн боловч замдаа дайсны галд өртөн буцсан байдаг.
Яг энэ үед батальон захирагчийн орлогч, хошууч Александр Доставалов 4 дүгээр ротын 14 цэргийг ахалж ирсэн нь өндөрлөг дээр байсан цэргүүдэд үзүүлсэн цорын ганц бодитой тусламж болсон юм. Өөрийн бүслэгдсэн цэргүүдийг аврахаар оролдож байсан 1 болон 3 дугаар ротууд, түүнчлэн 4 дүгээр ротын үлдсэн цэргүүдийн ажиллагаа амжилтгүй болж байлаа. Эцэст нь Чеченьчүүд оросуудын байрлалыг эзлэхээр эцсийн дайралт хийхээс өмнөхөн хүнд шархадсан артиллерийн ажиглалтын бүлгийн дарга, ахмад Романов өөрийн байрлал дээр артиллерийн “гал дуудсан” байна.
Оросын талын мэдээлж байгаагаар 90 хүнтэй ротоос 84 нь, түүний дотор бүх офицерууд алагдаж, 6 цэрэг хүнд шархадсан боловч амьд үлдэж чаджээ. Тулааны дараа болсон үйл явдлууд: Ийм олон тооны цэргээ нэг дор алдсан нь оросын цэргийн удирдлагыг эвгүй байдалд оруулав. Тийм учраас Батлан хамгаалахын сайд, агаарын шүхэр десантын хүчний дарга, Холбооны цэргийн хүчний командлагч нар эхэндээ 31 цэрэг алагдсан гэж мэдээлж байв.
Харин хэд хоногийн дараа аргагүйн эрхэнд ротын 84 офицер, цэргүүд алагдсан гэдгийг батлаад, зарим хохирол нь өөрийн артиллерийн галд өртсөнөөс болсон гэж мэдээлжээ. Харин дайсны талын үзсэн хохирлын талаар хоорондоо зөрөөтэй олон янзын мэдээ бий.
Тулалдаан болсоны дараах өдөр нь Чечень дэх Оросын холбооны улсын цэргийн хүчний командлагч, генерал Г.Трошев дайралтад 1000 босогчид оролцсон гэж мэдэгдэж байсан. Удалгүй энэ тоо өссөөр бүр 2500 орчим тооны дайсны хүч дайрсан бололтой. Сүүлд “Улаан од” сонинд тулалдаанд дайсны 400 орчим босогч нар алагдсаны 200 орчим нь 776 дугаар өндөрлөг дээр байсан гэж мэдээлсэн билээ. 2010 оны 3 дугаар сарын 12-ны өдөр ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн тушаалаар 63 цэрэг “Эр зоригийн төлөө” одон, 22 цэрэг (13 офицер, 9 ахлагч) “ОХУ-ын баатрын алтан таван хошуу”-аар шагнагдсан юм.
Харин эдний дотроос амьд үлдэж ОХУ-ын баатрын таван хошуугаа гардаж авсан нь ахлагч Александр Супонинский байсан юм. Энэ бол ЗХУ-ын цэргийн хүчин Афганистан улсад явуулсан байлдааны ажиллагааны 10 жилийн хугацаанд нийтдээ 68 хүнд баатрын алтан таван хошуу гардуулж байсантай харьцуулахгүй олон хүнийг шагнасан байна.
2001 онд тулалдаан болсон газрыг ОХУ-ын ерөнхийлөгч В.Путин өөрийн биеэрочиж үзжээ. 2008 онд “Эх орноо хамгаалагчдын өдөр” болохоос нэг хоногийн өмнө Грозный хотын нэг гудамжийг “84 Псковын агаарын десантын цэргүүдийн нэрэмжит” болгосон байдаг 2013 оны 3 дугаар сарын 1-ний өдөр ОХУ-ын ерөнхийлөгч В.Путин, Батлан хамгаалахын сайд Сергей Шойгу нар Псков хотод зочлон шүхэр десантын цэргүүдэд зориулж босгосон хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлж цэцэг өргөлөө.
Энэ үеэр ерөнхийлөгч В.Путин амь үрэгдсэн цэргүүдийн ар гэрийнхэнд хандаж хэлсэн үгэндээ “6 дугаар ротын цэргүүдийн баатарлаг үйл хэрэг нь Орос улс хэзээ ч ялагдахгүй гэдгийг дэлхий дахинд батлан харуулсан билээ, тийм хүнд нөхцөлд бидний зоригт хөвгүүд эх орныхоо төлөө эцсийн цусаа дуустал тулалдсаныг бид мартах учиргүй” гэсэн юм.
Дэд хурандаа Р.Энхболд
