УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаяртай ярилцлаа.
-2021 оны төсвийн хоёрдугаар хэлэлцүүлгийг УИХ хийж байна. Орон нутаг, аймгуудын хөрөнгө оруулалтын төсөв харьцангуй байгааг гишүүд маш их шүүмжилж байна. Төсвийн тэгш бус байдалд та хувь гишүүнийхээ хувьд ямар байр суурьтай байна вэ. Яах аргагүй дарга нарын тойргийн төсөв маш өндөр байна?
-Үүнийг сүүлийн 30 жил ярьж байгаа. Шалтгааныг нь сонгуулийн тогтолцоотой холбодог. Тэр нь ч үнэн. УИХ-д нийслэлээс 20 гаруй гишүүн сонгогддог бол хөдөө орон нутгаас 50 орчим гишүүн сонгогддог учраас төсвийн зардал, санхүүжилт нь тойргоо дагаж хуваарилагдаж ирсэн. Сүүлийн 30 жил ийм л байсан. Үүнийг шийдэх гол зүйл нь сонгуулийн холимог тогтолцоо байгаа юм. Гэхдээ үүнийг засах нэг шийдлийг Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр хийсэн. Энэ төсөв бол Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн дагуу оруулж ирж байгаа анхны төсөв. Тэр утгаараа би төсөвт гэхээсээ илүү Үндсэн хуульд хүндэтгэлтэй хандаж байгаа. Үндсэн хуулиар Засгийн газарт ийм онцгой бүрэн эрх олгочихсон байгаа учраас аль нэг гишүүний тойрогт илүү их төсөв тавих биш, улс орноо том зургаар нь хараад хаана нь хамгийн их тулгамдсан асуудал байгааг эрэмбэлээд төсвөө оруулаад ирвэл парламентаас ямар нэгэн гомдол санал байх ёсгүй. Яагаад гэхээр УИХ тэр төсвийг өөрчлөх эрх мэдлээ хязгаарлачихсан. Бараг хаалгачихсан.
-Нэмэгдэхүүний байрыг сольсон ч нийлбэрийн чанар өөрчлөгдөхгүй гэдэг шиг Сангийн яам төсвийн төслөө өргөн барихаас өмнө гишүүд тойрог дээрээ санхүүжилт тусгуулаад УИХ-д оруулж ирсэн юм биш үү?
-Би хувь хүн гэхээсээ илүү анх удаа сонгогдсон хууль тогтоогчийнхоо хувьд Засгийн газрын бие дааж ажиллах боломжийг УИХ олгох ёстой гэсэн байр суурьтай байгаа. Сайд нарын ажил руу оролцоод, зааварлаад байхыг би хувь хүнийхээ хувьд буруу гэж үздэг. Тиймээс нэг ч сайдаас төсөв боловсруулж байх үед ингэ тэг гэж оролцоогүй, шаардаагүй. Хашилтад хэлэхэд Сангийн яамныхан, Засгийн газар тэр хайрыг даах ёстой шүү дээ. Хайр даах ёстой гэдэг нь төсвөө шударга оруулаад ирэх хэрэгтэй. Дарга нарын тойрогт илүү их хөрөнгө оруулалт тавиад дарга биш гишүүдийн тойрогт бага мөнгө тавьсан гэсэн асуудал үүсээд байна шүү дээ. Сонгосон гишүүн нь сайд болсон, болоогүйгээс болоод тойргийн иргэд алгачлагдаж болохгүй биз дээ.
Манай Баянзүрх дүүрэг гэхэд 350 мянган хүн амтай. Баянзүрх, Сонгинохайрхан дүүргийн хүн ам нийлээд Монгол Улсын нийт хүн амын дөрөвний нэг буюу 25 хувийг бүрдүүлдэг. Энэ олон иргэддээ төрийн үйлчилгээг хүртээмжтэй болгох хэрэгцээ шаардлага маш их байна. Манай дүүргийн 26 дугаар хороо гэхэд 27 мянган хүн амтай улсын хэмжээний хамгийн том хороо. Зөвхөн сургууль, цэцэрлэгийн насны 11 мянган хүүхэд ганцхан хороонд амьдарч байна. 14 дүгээр хороо гэхэд улсын цэцэрлэг байхгүй. Маш олон асуудлын шалтгаан үүнээс үүснэ. 26 дугаар хорооны иргэд 11 мянган хүүхдийг хотын өнцөг булан бүр рүү хувийн машинаараа сургууль, цэцэрлэгт зөөж байна. Тэгэхээр энэ түгжрэл үүсэлгүй яах вэ. Хажууд нь сургууль, цэцэрлэг нь байхгүй. Асуудлыг том зургаар нь харах хэрэгтэй. Манай тойргийн иргэд намайг нэр дэвшээд явж байхад тийм олон зүйл хүсээгүй. Надаас манай хогийг ачаад өг, дээвэр засаад өг гэж нэг ч иргэн хэлээгүй, гуйгаагүй. Харин сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмжийг нэмж өгөх хүсэлт тавьсан.
-Хэнтий аймгийн 1800 хүнтэй суманд 640 хүүхдийн сургууль барихаар төсөвт тусгасан байна. Тэгвэл танай тойрогт сургууль, цэцэрлэг барихаар ирэх жилийн төсөвт суулгасан уу?
-Миний сонгогдсон 26 дугаар тойрог дээр өнгөрсөн жил ажлыг нь эхлүүлсэн 1600 хүүхдийн хоёр сургууль, 320 хүүхдийн цэцэрлэг гээд цогцолбор байгаа. Цэцэрлэг нь 20, сургууль нь 80 хувийн гүйцэтгэлтэй явж байхад ирэх жилийн төсөвт санхүүжилт тавиагүй байсан. Шинээр бариулдаггүй юмаа гэхэд бариад эхэлсэн ажлаа дуусгамаар байна. Үүнийг дуусгаж өгөх хүсэлтийг Сангийн яаманд тавиад ямар ч байсан ирэх жил дуусгахаар болсон. 2021 оны зургадугаар сар гэхэд ашиглалтад оруулна. Тэглээ гээд 26 дугаар хорооны 11 мянган хүүхдийн 2000 мянгыг л сургууль, цэцэрлэгтэй болгоно. Дөнгөж 20 хувийг шийднэ гэсэн үг. Дахиад цаана нь 80 хувь нь үлдэж байна. Зөвхөн нэг хороон дээр шүү.
-Хар тамхинд донтсон иргэдийг эмчлэх 1000 ортой эмнэлэг барих асуудлыг ярьж байна. Энэ эмнэлгийг төсвийн хөрөнгөөр барих юм уу. Ер нь хар тамхинд донтсон хүмүүсийг эмчлэх эмнэлэг барих нь зөв уу?
-Сонгинохайран дүүрэгт барих эмнэлэг. Би үүнийг зөв гэж үзэж байгаа. Манай улс архинд догтогсдыг СЭМҮТ-д эмчилдэг. Барилга нь нураад унах шахсан, бохир нь манай дүүргийн гэр хорооллын айлуудын хажуугаар ил явдаг. Ер нь хар тамхинд донтогсдыг өвчтөн гэдэг агуулгаар нь эмчилдэг төв манай улсад байхгүй. Манайх шууд шоронд хийж байгаа шүү дээ. Шорон бол эмчилгээ биш. Харин ч бүр тархаад байгаа. Өөрөө гаръя, болимоор байна гэж хүсч байгаа маш олон залуу байгаа. Гэтэл хандах газар, эмчлэх эмнэлэг байхгүй. Зөвхөн хар тамхи худалдаалж ашиг олж байгаа, зохион байгуулалттай гэмт бүлэглэлийн хүмүүст оногдуулах ялын бодлогыг чангатгах ёстой болохоос биш, санамсар болгоомжгүй бусдын нөлөөнд автаад хэрэглэгч болчихоод гарах хүсэлтэй байгаа хүмүүсийг шорон руу явуулаад байж болохгүй. Бид шорон руу явуулаад л байгаа. Гэхдээ нэмэгдээд л байгаа. Тиймээс энэ чиглэлийн эмчлэх төв байгуулахыг дэмжиж байгаа.
-Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд Г.Ёндон төрийн өмчийн компанид ажиллаж байхдаа хүүхдийнхээ сургалтын төлбөрийг компаниараа төлүүлсэн байна. Энэ хууль зүйн хувьд зөрчил мөн үү?
-Мөн шүү дээ. Би 2016 оны наймдугаар сард Хууль зүйн дэд сайдаар томилогдоод маргаашаас нь эхлээд Хөгжлийн банкийг шалгах ажлын хэсгийн ахлагчаар ажиллаж байсан. Түүнээс өмнө сөрөг хүчний бүлгийн хуулийн зөвлөх байхдаа “Эрдэнэс Тавантолгой”-г шалгах ажлын хэсгийн гишүүнээр ажиллаж байсан. Надад маш тодорхой анзаарагдаж байсан нэг зүйл бол Хөгжлийн банк, Монголбанк, мөн төрийн өмчийн компаниуд гээд улсын төсөвт орлого, зарлага нь ордоггүй байгууллагууд дээр асар их хэмжээний далд эдийн засаг, мөнгө эргэлдэж байна. Үүний цаана авлига байна. Би гишүүн болсон хойноо ч үг хэлэх боломж олдох бүрдээ төрийн өмчит компаниудын талаар хэлж байгаа. Учир нь авлигын улмаас улсад 10 их наядын хохирол учруулсан байна гээд АТГ-т 2018 онд мэдэгдсэн. 10 их наяд гэдэг бол насанд хүрсэн хүн бүхэнд 10 сая төгрөг өгөх хэмжээний мөнгө. Ийм их хэмжээний далд эдийн засаг, авлига нуугдаж байна гэсэн үг. Үүнийг ил болгох ёстой. Орлого, зарлагыг нь шилэн болгож, иргэд, хэвлэл мэдээллийнхэн хяналт тавих хэрэгтэй. Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд хүүхдийнхээ төлбөрийг төрийн өмчийн компаниар төлүүлсэн нь буруу. Хөдөлмөрийн дотоод журманд зааснаар болдог гэж яриад байгаа. Гэтэл хуулиар болохгүй.
Би 2017 оноос хойш төрийн өмчит компанийн бие даасан хуулийг гаргах ёстой гэж ярьж байгаа. Төрийн өмчит компаниуд болон банкууд Компанийн тухай хуулиар буюу хувийн компанийн харилцааг зохицуулсан хуулиар яваад байгаа. Хувийн компанийн хуулиар яваад байгаа учраас төрийн өмчийн компанийнхан тэр хөрөнгийг өөрийн хувийн өмч мэт хяналтгүйгээр зарцуулаад байгаа юм. Хяналт тавих ёстой Засгийн газар, УИХ ч мэдэхгүй, хянахгүй явж ирсэн. “Эрдэнэс Тавантолгой” гэдэг компанийн 2018 оны цэвэр ашиг 750 тэрбум. Энэ мөнгийг юунд зарцуулахыг яагаад УИХ-аар оруулахгүй шийдээд байгаа юм бэ. Энэ зөвлөл, дарга нь төсөв захиран зарцуулах эрхтэй юм уу. Уг нь Үндсэн хуульд УИХ улсын төсвийг батална, юунд зарцуулахыг шийднэ гээд заачихсан. Гэтэл бид энд юу хийгээд суугаад байгаа юм бэ. Тойрогтоо илүү нэг сая төгрөг нэмж суулгуулчих гээд үг хэлээд л. Гэтэл тэнд нэг хүн хэдэн тэрбум, их наядаар нь юунд зарцуулахыг шийдээд сууж байж болохгүй. Яагаад ийм болчихсон юм бэ. Бүр УИХ, улсын төсвөөс гадуур шүү. Би үүнийг Үндсэн хуулийн бус гэж үзэж байгаа. Тиймээс төрийн өмчит компаниудын орлого зарлага, ялангуяа хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөөтэй холбоотой асуудлыг УИХ мэддэг байх ёстой. УИХ-аар шийднэ гэдэг нь ард түмэнд нээлттэй, ил тод, юунд зарахыг нь шийддэг байх ёстой гэдгийг хэлээд байгаа юм.
-Та тэгвэл Төрийн өмчийн компанийн тухай хуулийн төслийг өргөн барих уу?
-Би дэд сайд байхдаа Төрийн өмчийн компанийн хуулийн төслийг бэлэн болгочихсон. Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт энэ хуулийн төслийг санал болгоод оруулчихсан байгаа. Засгийн газраас хуулийн төслийг өргөн барих ёстой. Төрийн өмчийн болон төрийн өмчийн оролцоотой 150 орчим компани байна. Орон нутгийн өмчит компани, улсын үйлдвэрийн газрууд гээд яривал 450 орчим байгаа. Нийт 500,600 орчим компани байгаа. Орон нутгийн өмчит компани хэчнээн байна вэ гэдгийг манай Засгийн газар ч өөрөө мэдэхгүй байгаа. Хяналтаасаа алдчихсан. Би Төрийн өмчийн хороон дээр очиж ажиллаад асуусан. Гэтэл мэдэхгүй байна. Хаана, ямар орон нутгийн өмчит компани байгаа гэдгийг Монголын төр мэдэхгүй байгаа. Төрийн өмчит компаниудын асуудлаар сайд нарт 10 асуулт тавиад мэдээлэл, материал цуглуулсан байгаа. Одоо үүнийгээ нэгтгэх ажил хийж байна. Энэ мэдээллээс харахад төрийн өмчит компанид 66 мянган хүн ажиллаж 919 машин унаж байна гэж чуулган дээр хэлсэн.
-Дарга нарын цалин урамшуулал ч маш их байдаг. Үүнд ямар ч хяналт байдаггүй юм байна гэж ойлгож болох уу?
-Төрийн өмчит компаниуд дээр байгаа гол авлигын схемийг олж тодорхойлсон. Төлөөлөл удирдах зөвлөл буюу хөрөнгө оруулалтын төсөв, зарлагын санхүүжилтийг нь батлах, урамшуулал олгохыг шийдэж байна. Тэр ТУЗ-үүдэд баахан дарга нар байна. Би бүх төрийн өмчит компаниудад хэн хэн байгааг нэртэй устай, албан тушаалтай нь авсан. Баахан дарга нар байна. Ард түмний төлөөлөл болох мэргэжлийн, хөндлөнгийн хяналтын хүн алга. Ер нь хөл толгойгоо олохоо больчихож. ТУЗ мэдэж, хувийн компани шиг батлаад байна. Компанийн орлогын төлөвлөгөөг их багаар баталж байна. Баталсан орлогоосоо илүү орлого оллоо гэж тайлан гаргаад, сайн ажилаллаа гэж гоё үг хэлээд тэрийгээ бүгд хуваагаад идчихдэг, дураараа зарцуулдаг. Гол схем бол энэ байна. Тэгэхээр хөрөнгө оруулалт зардлыг төлөвлөгөөг илүү сайн оновчтой хийх ёстой гэсэн үг. Үүнийг төсвийн бодлоготой уях хэрэгтэй.
Өнгөрсөн долоо хоногт чихэнд чимэгтэй, бүх хүнд таалагдах гоё мэдээ явсан. Эрдэнэт улсын үйлдвэрийн газар нийгмийн хариуцлагын хүрээнд бүх модон жорлонтой сургууль цэцэрлэгийг модон жорлонгүй болгоход 100 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийг шийдвэрлэсэн. Ямар гоё мэдээ вэ. Би ч баярлаж хүлээж авсан. Үнэхээр шийдэх ёстой асуудал. Би энэ асуудлыг шийдсэнд нь юм ярихгүй. Гэхдээ нэг асуулт байгаа. Гэнэт хаанаас, юун 100 тэрбум төгрөг гараад ирэв ээ. Төсөвт 100 тэрбум гаргах нөөц байсан юм бол төсөв дээрээ ийм нөөц байна, ингэж зарцуулъя гэж Засгийн газраас оруулж ирдэггүй юм уу. Энд гишүүд тойрогтоо нэг, хоёр сая илүү тавиулах гээд үгээ хэлээд байдаг тэнд нэг захирал 100 тэрбум май гээд гаргаж байдаг. Энэ ер нь хэний мөнгө юм бэ. 100 хувь улсын үйлдвэрийн газрын хөрөнгө. Ард түмний өмч. Үүнийг захиран зарцуулагч нь, эцэслэн шийдвэр гаргах ёстой субъект нь УИХ. УИХ байтугай Засгийн газартаа мэдэгддэггүй ийм их хэмжээний нөөц боломж төрийн өмчит компаниудад байна гэсэн үг. Тиймээс төрийн өмчит компанийн асуудлыг хууль гаргаж цогцоор нь шийдэх ёстой.
-Төрийн өмчийн компанийн хууль баталбал дээрх гажуудал засрах боломж байгаа юу?
-Төрийн өмчит компаниудын Төлөөлөн удирдах зөвлөл ямар эрх хэмжээтэй байх, хөндлөнгийн хяналт, хөрөнгө оруулалт, төсвийн зарлага нь яаж хянагддаг, зарлагаас давсан орлого олж байгаа тохиолдолд хэн мэдэж, ямар чиглэлд зарцуулах юм. Дарга нарынх нь хүүхдийн сургалтын төлбөрийг даадаг байх ёстой юм уу, эсвэл өөр юманд зарцуулах уу гэдгийг хуульчлах ёстой. Хуульчлаагүй болохоор дураараа шийдээд байна. Би энийг олсон учраас лаагаа иднэ үү, луувангаа иднэ үү хамаагүй гэдэг харилцаа үйлчлээд байна. энэ харилцаа хувийн компанид л байх ёстой. Хувийн компанийн эзэн ашгаа хэрхэн зарцуулах нь бидэнд хүртээл байхгүй. Төрийн өмчийн компани дээр ийм зарчим үйлчилж болохгүй шүү дээ.
-Сайд нараас төрийн өмчийн компаниудын талаар мэдээлэл авахад маш их далд эдийн засаг байна гэж байна. Төсвөөс гадуурх хэдий хэмжээний санхүү, мөнгө байгаа вэ?
-32 их наядын балансын хөрөнгө төрийн өмчит компаниуд дээр байна гэж гараад байгаа. Төрийн өмчит компаниуд зориуд ашиггүй ажиллуулаад байгаагийн нууц энд байна шүү дээ. Ашигтай ажиллуулах ямар ч сонирхолгүй өөрөө л цөлмөж байвал болж байна. Зарим хүмүүс төрийн өмчийн компаниудыг бүгдийг нь хувьчлах ёстой гэж ярьж байна. Би бүгдийг нь хувьчилъя гэж яримааргүй байгаа. Төрийн өмчийн компанийн засаглалыг яагаад хувийн өмчийн компани шиг үр ашигтай, хяналттай болгож болдоггүй юм бэ гэдэг дээр хууль эрх зүйг бүрдүүлэхгүй байгаа юм бэ. Хуулиа засахгүй байж савлаж ярьж болохгүй. Бэлэн төслийг Засгийн газар оруулж ирэх байх. Намрын чуулганы хэлэлцэх асуудлын дараалалд орчихсон.
-Хуулийн төслийг хэлэлцээд эхлэхээр төрийн өмчийн компаниудын захирлууд, эрх ашиг нэг хүмүүсийн лобби ороод ирэх байх даа?
-Лобби байтугай л юм болох байх. Олон хүний эрх ашиг хөндөгдөх учраас тийм ч амар ажил биш. Гэхдээ одоо болоо шүү дээ. Төрийн өмчийн компанид дээр эрүүгийн ялыг нэлээд чангалчихсан. 2017 онд баталсан Эрүүгийн хуулиар төрийн өмчийн төсвийн бус хөрөнгийг зориулалтын бусаар зарцуулахыг гэмт хэрэгт тооцсон заалт оруулсан. Хөгжлийн банк, Төрийн банк, төрийн өмчит компаниуд гээд төсвөөс гадуур байдаг мөнгийг өөрийн хувийн өмч мэт зарцуулаад байгаа хүмүүст зориулаад тусад нь зүйл анги гаргаж ирсэн. Одоо АТГ ажлаа хий.
-Ярилцсанд баярлалаа.
