Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуультай холбоотой асуудал ид яригдаж байна. Зэрэгцээд “Короновируст халдварын цар тахлын үеийн эдийн засгийн сэргэлтийг эрчимжүүлэх тухай- хуулийн төсөл гэж нэг гайхал гараад ирлээ. Дархан цаазтай, тусгай хамгаалалттай газар нутагт уул уурхай нээх зөвшөөрөл өгөх эрхийг Засгийн газарт олгуулах санаатай юм байх. Энэ МАН үнэхээр гайхшруулж дуусахгүй юм гээч. Коронагийн хүндрэл түр зуурынх, Монголын экологийн асуудал мөнхийнх байсаар сан.
Наран Сэвстэй гэж 1992 онд ганц хоёр жил түр ажиллаад хаагдсан боомтыг сэргээх асуудлыг хэдэн гишүүн УИХ-д гэнэдүүлэн оруулах гэж байгаад баригдаж, асуудал нь дэмжигдээгүй.
Наран СэвСтэйн хажууханд хил дээр байгаа Талын Мэлтэсийн 300 тонн алтны нөөцтэй үндсэн орд олон шуналтныг бараг гучин жил нойргүй хонуулж байгаа. Болж өгвөл л зөвшөөрөл авчих гээд, дархан газрын бүсээс гаргачих гээд үзэж дардаг. Даарин дээр давс гэж Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын Тахийн тал дахь ГИДЦГ-ын Б бүсийн хамгаалалтын захиргааг Ховд руу нүүлгэх тухай Байгаль орчны сайдын шийдвэр гарчихсан байдаг. Энэ бүхэн цаагуураа уялдаа холбоотой, асар том бүлэглэлийн зохион байгуулалттай ажил гэдгийг олон нийт сайн ухаарахгүй байх шиг байна. Би 2021.09.1№-ний өдрийн постондоо би “Байгаль орчны сайдын шийдвэр үнэхээр халтай, ноцтой урхагтай шийдвэр гэдгийг хаа ч хэлнэ. Би өөрөө тэр шийдвэрийн золиос болоод байгаа Тахийн тал, Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын чинь уугуул. Манай нутаг баруун талаараа БНХАУ-тай хил шууд залгадаг. Арван сайхан хайрхан, арваад сайхан нуруу, хорин хэдэн сайхан гол, арваад нуур цөөрөмтэй, ховордсон ан амьтдын диваажин, үнэхээр хайрлахгүй хамгаалахгүй байхын аргагүй сайхан нутаг. Алт мөнгө, оюу номин, зэс, газрын ховор элемент, хөнгөн цагаан, төмөр, нүүрсний нөөц ихтэйд нь шүлсээ гоожуулагсад бас олон. Тусгай хамгаалалтад ороогүй газар нутаг нь лицензээр битүү бүрхэгдчихсэн. Тийм болохоор Тусгай хамгаалалтын захиргааг Ховд аймгийн Алтай сумруу нүүлгэх төрийн шийдвэрт эмзэглэх давхар учир шалтгаан бий.
Говь-Алтай аймгийн хилийн бүс дагуу хатуу хучилттай зам тавих, түүнийгээ Ховдын хилийн замтай холбон хэлхээ үүсгээд Говь-Алтай, Ховд, бүр Увсын зарим сумдын дурын цэгээс ашигт малтмалаа Хятад руу хямдаар зөөх маш том сонирхол яригдаад байгаа нь үнэн.
Дээгүүрээ ихэнх нь мэдэж байгаа мөртөө ус балгасан мэт дуугүй байгаа нь үнэн. Тахийн талын тусгай хамгаалалтын захиргааны байрлал, ГИДЦГ-ын Б хэсгийн нутаг дэвсгэр тэр бүхний улаан замд таарчихаад байгаа нь үнэн. Энэ санаа Уртнасан сайдаас ч өмнө, бүр хэдэн Засгийн өмнөөс олон жил далд хэлцэгдэж, ил биежих гэж аргаа олж ядаж байгаа үе уламжилсан асуудал. Цаана нь бизнес, улстөрийн тодорхой хүмүүсийн сонирхол бий. Уртнасан сайд энэ учир, урхагийг нарийн мэдэж байгаад шийдвэр гаргасан гэж би бодохгүй байна. Нэг сайд үүнд жолдоно. УИХ, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл анхаарал хандуулж алдаатай шийдвэрийг цаг алдалгүй залруулах байлгүй дээ” хэмээн бичсэнээ дахиад сануулмаар байна.
Говь-Алтайн хил дагуу Хятадын талын санхүүжилтээр хатуу хучилттай зам тавих асуудал саяхнаас биш, нэлээд хэдэн жилийн өмнөөс яригдсан. Ховд хилрүүгээ хатуу хучилттай хоёр ч замтай атлаа Хятадын хөрөнгөөр дахиад нэг зам тавиулах гэрээ хэлэлцээрийг 2016 онд хийсэн байдаг.
Ховд, Говь-Алтайн хилийн дагуух замуудыг нийлүүлэх юм бол Монголын хилийн хүн амьдрах нь бүү хэл шувуу ч ховорхон нисдэг газрын дагуу хатуу хучилттай замын бүтэн хэлхээ үүснэ.
Энэ далд гарын мастер төлөвлөгөөний хоолой дээр боомилсон яс нь манай нутгийн хэдэн тахь, дархан цаазат газар болоод байгаа учраас Байгаль орчны сайдын гараар могой бариулж, Зүүнгарын говийн дархан цаазат газрын хамгаалалтын захиргаа гэж нэрийг нь өөрчлөөд Ховдын Алтай руу нүүлгэх гэж улайрч байгаа. Маш идэвхийлэн хөөцөлдөж байгаа УИХ-ын нэр бүхий гишүүд чиг бий. Нөлөө бүхий улстөрчдөөс хэн хэн энэ бүсэд уул уурхайн лиценз эзэмшиж байна гэдэг ч анхаарах ёстой асуудал. Зөвхөн 2 аймгийн асуудал биш Өмнөговь, Баянхонгор, Говь-Алтай, Ховд, Баян-Өлгий аймгуудын Хятадтай хиллэдэг бүс рүү аль болох ойр дөхүү газарт уул уурхайн лиценз эзэмших, байгалын баялгийг хямд зардлаар гадагшлуулах сонирхол улстөр, биенсийн их олон хүнд байгаа нь нууц биш. Өөрөөр хэлбэл таван аймгийн нутаг дамжсан өндөр их Алтайг цөлмөх аян эхэлчихээд байгаа нь үндэсний аюулгүй байдалтай хамаатай маш ноцтой асуудал юм.
Урианхан Б.ГАЛААРИД
2021.10.12.
